अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । २५१ अथानन्दमयाधिकरण उक्तप्रकारेण ये प्रियत्वादयोधर्माः, तेषामेवोपसंहारः कार्यः, न तु पुरुषरूपे पक्षादीनामपीत्यग्रिमं पठति । आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥ आनन्दस्वरूपस्य यावन्तो धर्मा भक्तिमार्गीयाः परोक्षवादेन उच्यन्ते प्रियत्वप्राधान्यादयः, तेषां सर्वेषां ध्यानमासमन्तात् ध्यानम्, तदर्थं ये धर्मा उपयुक्ताः, त एवोपसंहर्तव्याः, नान्ये । तत्र हेतुः । प्रयोजनाभावादिति । ध्यान- पदार्थस्य तावद्भिरेव सिद्धेरधिकोपसंहारे तथात्वाभावादित्यर्थः ॥ १४ ॥ भाष्यप्रकाशः। आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥ तर्हि भक्तिमार्गेपि परस्यैवोपास्यत्वात् तत्र कुतो नोपसंहार इत्याकाङ्क्षायामनुपसंहारपक्षे हेतुं वदतीत्याशयेनावतारयन्ति अथेत्यादि । उक्तप्रकारेणेति । परोक्षवादोक्तरीतिकरसात्मकतया । एतस्य पदस्य उपसंहारः कार्य इत्यनेनान्वयः । सूत्रं व्याकुर्वन्ति आनन्देत्यादि । ध्यानपदार्थस्येति । भक्तिमार्गीयस्य तस्य । शेषस्तु निगदव्याख्यातः ॥ १४ ॥ रश्मिः। हारनियामकः । अर्थाभेदस्य हेतोर्नाम रूपसूत्रोक्तप्रकरणाधिकारकृतभेदप्रतिबध्यत्वादस्य हेतोर्मे- दरूपप्रतिबन्धकस्य प्रतिबन्धकत्वेनोत्तेजकत्वात् । तदुक्तिरिति । अर्थाभेदभिन्नस्यार्थसामा- न्यरूपस्य हेतोक्तिः । यथा घटपटकुकुसुलानि अर्थसामान्यहेतुशून्यानि तत्र द्रव्यत्वेनाभेदात् परस्पर- मुपसंहारः प्राप्तः नामरूपादिभेदेन प्रतिबध्दो न भवति । यत्र तु नीलो घटो द्रव्यमित्याद्यप्यर्थाभेदो- भेदप्रतिबध्योऽर्थसामान्यरूपोत्तेजकहेतुमति । परस्परमुपसंहारः नामरूपादिभेदकेन न प्रतिबध्दो भवति । तथा रामोपनिषदि राममत्स्यकच्छपा अर्थसामान्यरूपहेतुशून्यास्तत्र नामरूपादिभेदेन प्रतिबध्द उपसंहारो न भवति । यत्र तु वासुदेवसङ्कर्षणपद्मिसुश्वहयग्रीवेष्वर्थसामान्यहेतुमत्सु अर्थाभेदः भेदप्रतिबध्यः उत्तेजकविशिष्ट इति सिद्धम् । भाष्ये । आनन्देति । पूर्वतन्त्रे आकृतौ शक्तेः ॥ १३ ॥ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥१४॥ तर्हीति । अन्यथात्वसूत्रे उपासनाप्रसङ्गे विरुद्धधर्मा- श्रयत्वसोक्तत्वात्तुपासनाकाले । अथेत्यादीति । भिन्नप्रक्रमेऽथशब्दः पुरुषोत्तमविचारात् । तेन भाष्य- बाधकभावोत्तेजकमपीयदवधि । कार्य इति । वेदत्वात्कार्यः । इत्यग्रिममिति । इति हेतोरनुपसंहारार्थमग्रिमं सूत्रं पठतीत्यर्थः । एतस्येति । न च वक्ष्यमाणभाष्यविरोधः । उपसंहारेपीदं करणमिति करणान्तरनिषेध- परत्वात् । आनन्देत्यादीति । 'आनन्दादयः प्रधानस्ये'ति सूत्रमनुवर्तते । आनन्दादय इत्यस्य विभक्तिविपरिणामेनान्वयः । आनन्दादीनामिति । प्रधानस्येत्यस्यार्थः आनन्दस्वरूपस्येति । रसरूपत्वस्य मोदप्रमोदाभ्यां सिद्धेः किमिति प्रश्नः । प्रियविषयेत्यादीति । सर्वेषामित्यन्तेन भाष्येणानन्दादीना- मित्यस्यार्थः । उपसंहर्तव्या इति । उपसंहारसूत्रादुपसंहारोप्यनुवर्तते इति भावः । यथासम्भवमन्वयः । भक्तिमार्गीयस्येति । ज्ञानमार्गे सर्वतः पाणिपादादीनां ध्याने प्रकृतोपयोगाभावेन विशेषणम् । अङ्गो- पासनाप्रक्रमाद्ध्यानमुक्तम् । एकैकाङ्गेषु मनोनिवेशनस्य ध्यानत्वात् । द्वितीयस्कन्धेऽवताराणामप्यङ्गोक्तेः । यथा ह्रासं राम इति ॥ १४ ॥ 1787