अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

५० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ४ पा० २ अ० १ सू० १.

भगवान् बादरायण इमामेव श्रुतिं विषयीकृत्य तत्रोक्तप्राणानां लय एकत्रैव, उत क्रमनियमोऽस्तीति संशये निर्णयमाह वाङ्मनसीति । तत्र हेतु- र्दर्शनादिति । एतदुक्तं भवति । भक्तेः स्नेहात्मकत्वास्य प्रभुप्राकट्यरूपफलकत्वात्तदौत्कण्ठ्ये तस्यावश्यकत्वात् ‘अयं मां पश्यत्वि’ति प्रभ्विच्छया तस्मिन् सम्पन्ने, चक्षुर्भ्यां मनसा च तद्रूपामृतमनुभवतः स कोप्युत्कटो भावः समजनि, येन प्रभुणा सह

भाष्यप्रकाशः। श्यतीत्याशयेन सूत्रमवतारयन्ति भगवानित्यादि । निर्णयमाहेति । उक्तश्रुतौ सामान्यतो लयश्रावणाल्लयो युगपदेव युक्त इति पूर्वपक्षनिरासाय निर्णयमाहेत्यर्थः । सूत्रं व्याकुर्वन्तः क्रमनियमे दर्शनस्य कथं हेतुत्वमित्यतो व्युत्पादयन्ति एतदित्यादि । तदौत्कण्ठ्य इति । भक्तसोत्कण्ठायाम् । तदौत्कण्ठ्य इति पाठे तु स्नेहौत्कण्ठ्य इत्यर्थो बोध्यः । तत्रैव सङ्गता इति । मनसैव सर्वे प्राणाः समागताः । शेषं स्फुटम् ॥ १ ॥

रश्मिः। न स्फुटं भवेदित्यपि बोध्यम् । प्रकृतमिति । म्रियमाणस्याग्रिमावस्थानम् । क्रमनियम इति । एतेन तन्नेतिभाष्यस्योक्तस्स क्रम इत्यर्थो बोधितः । एतदित्यादीति । अकामयमानप्रकरणाद् ब्रह्मसम- शनकथनाद्विषयवाक्ये एतद्वक्ष्यमाणमुक्तं भवति । न च प्रकरणानुरोधेपि ‘यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मनैव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते’ इतिवाक्योक्ताकामयमानस्य छान्दोग्यीयाष्टमोप- देशोक्तब्रह्मसमनस्य सर्वसाधारणस्य सम्भवः ‘तद्यथा हि निर्व्वयिनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैव मेवेदं ५ शरीर ५ शेत’ इति श्रुतेरत एव ‘धारयन्त्यतिकृच्छ्रेण प्रायः प्राणान् कथञ्चने’ति वाक्याविषयत्वमिति वाच्यम् । गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसम्प्रत्यय इति न्यायेन वक्ष्यमाणस्य निरुक्तेः । एतेनैव सर्वसाधारणब्रह्मसमनसापि सिद्धेः । किञ्च ‘तमेवैकं जानथात्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ धर्मस्यैष सेतु’रिति श्रुत्यन्तरोक्को गुणः । अत उक्तमेतदुक्तं भवतीति । अत एव ‘गूढं ब्रह्मणि वाङ्मय’ इति तृतीयस्कन्धवाक्यम् । वाङ्मये वेदे गूढम् । गुहू संवरणे । संवरणं भक्ति- स्तद्विषय इत्यर्थः । स्वार्थे ष्यञमभिप्रेत्याहुः उत्कण्ठायामिति । भाष्ये । तस्येति । प्रभुप्राक- ट्यस्य । न विषयसन्निधिमात्रेण पुरुषोत्तमप्रत्यक्षमलौकिकत्वव्याहतेरत आहुः अयं मामिति । तस्मिन्निति । दर्शने । चक्षुर्भ्यामिति प्रभ्विच्छयेत्यन्वेति तया विशेषाधानं, एवमग्रेपि । स विशेषः क इति चेत् ? शृणु । सप्तान्नब्राह्मणे बृहदारण्यके आत्मने त्रीण्यकुरुतेति मनो वाचं प्राणं तान्यात्मने कुरुतेति व्याख्यायात्र आह । ‘विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव यत् किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपं, वाग्धि विज्ञाता वागेनं तद्भूत्वावती’त्युक्तम् । अत्रात्मने स्वस्मै । एत इति वाङ्मनःप्राणाः । एनमित्यादि । एनं वाग्विंदं भगवदिच्छया कृतवाग्विाशेषविदं तद्भूत्वा विज्ञातस्वरूपं भूत्वावतीति । अत्रार्था उक्ता अस्माभिर्ग्रन्थान्तरेतस्ततोवेद्याः । एवमग्रेपि, यत् किञ्च विजिज्ञास्यम् । मनसस्तद्रूपं मनो हि विजि- ज्ञास्यं मन एनं तद्भूत्वावति । यत् किञ्चाविज्ञातम् । प्राणस्य तद्रूपं प्राणो ह्यविज्ञातः प्राण एनं तद्भू- त्वावतीत्यनयोरर्थो ज्ञेयः । अत उक्तं तद्रूपामृतमनुभवत इति । तद्रूपं चक्षुर्विषयं अमृतमानन्दरूपम् । ‘आनन्दरूपममृतं यद्विभाती’ति श्रुतेः । ननु विरहे सर्वोपमर्दे कथमानन्दानुभव इति चेत् ? न । विरहे ये भावा रसस्वभावादानन्दरूपास्तेषामनुभवे बाधकाभावात् । ‘भवतीनां वियोगो मे नहि सर्वात्मना

१. ‘स्फुटोचे संमक्ता’ इति हस्ताक्षरादर्शः, ‘स्फुटोचेस्तंमला’ इत्यन्यादर्शेषु; ‘स्फुटोपेतं मत्वा’ इति रश्मौ । 2178