अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ दिए गए पृष्ठ का शुद्ध देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १६५ भाष्यप्रकाशः अर्थबलादिति वदामः । तथाहि । अस्मिन् चरणे मुक्तस्य फलानुभवप्रकार उच्यते । मुक्तिस्तु न यावद्दुःखात्यन्ताभावमात्ररूपा, अपि तु निरवधिसुखात्मकब्रह्मप्राप्तिरूपा, तल्लोकादिप्राप्तिरूपा च । तैत्तिरीयोपनिषदि 'ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतामाप्नोती'ति श्रुतौ द्वयोः श्रावणात् । पुराणेपि 'सालोक्यसार्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युते'ति प्रकारभेदकथनाच्च । सा च यथाधिकारं सद्यः, क्रमेण वा भवति । तत्र सद्योमुक्तावात्मकाम एवाधिकारी । 'अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आत्मकाम आप्तकामो भवति न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवनीयन्ते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येती'ति श्रुतेः । तादृशस्य ब्रह्मानुभवप्रकारश्चाग्रे । 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत' इति श्लोक उक्तः । स्वप्रतिज्ञानुरोधा- द्याज्ञवल्क्येन सम्यङ् न विवृतः । सोऽत्र 'ब्रह्मविदाप्नोती'त्यस्य विवरणं चेद्व्यक्तीक्रियते । अशनप्रकारस्य विवरणात् । अतः स चेदत्र न विचार्येत, तदा शास्त्रे न्यूनतैवापद्येत । विचारिते च तस्मिन् मुक्तौ निःसम्बोद्यताया निवृत्तेः सर्वासपि तादृशत्वमर्थादेव सेत्स्यतीति बुध्यस्व । रश्मिः। ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादिवाक्यबोधकपदाभावात् । एतस्योक्तश्रुतिवाक्यस्य एतदधिकरणविषय- वाक्यत्वम् । यावदिति । एकविंशतिदुःखध्वंसो मोक्ष इति नैयायिकाः । निरवधीति । गणितानन्दद्विवृत्त्यर्थं निरवधीति सुखविशेषणम् । सुखं च ब्रह्मविशेषणम् । ब्रह्मप्राप्तिर्मोक्ष इति 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मित्यत्र स्पष्टा । सायुज्यमित्यादि । सायुज्यं ब्रह्मप्राप्तिः संयोगरूपा ब्रह्मजीवयोर्द्रव्यत्वात् । ज्ञानरूपगुणत्वे तूभयोर्योगमात्रम् । सलोकतामिति । ब्रह्मलोकप्राप्त्या भवति ब्रह्मसमानलोकता । इत्यतस्तल्लोकताप्रकारभेदः । एवं स्वरूपेण व्यवस्थितिर्मुक्तिरित्येकादशस्कन्धे । सायुज्यं सलोकतेति । आत्मलाभवत्स्वरूपेण व्यवस्थिती भवतः । तल्लोकादीत्यत्रादिशब्दार्थमाहुः पुराणेपीति । प्रकारेति । सालोक्यं तल्लोकप्राप्तिप्रकारेणु भेदः प्रकारः । एवं सामीप्यसारूप्ये अपि तल्लोकप्राप्तिप्रकारेणु भेदौ प्रकारौ । सार्टिर्लौकिकसामर्थ्यं परिशेषात् । एकत्वं सायुज्यप्रकारेणु ऐक्यमोक्षरूपब्रह्मप्राप्तिरूपेषु भेदः प्रकारस्तेषां कथनाच्च । आत्मकाम इति । उपनिषदि शारीरक्रब्राह्मणे आप्तकाम आत्मकाम इति पाठः । सोश्नुत इति । सम्यगश्नाति ब्रह्मानुभवं करोति । ब्रह्म गौणीभावेन कर्मीभूतं बृहत्त्वादिविगुणविशिष्टं सुखदुःखसाक्षात्कारविषयं करोतीत्यर्थः । स्वप्रतिज्ञेति । याज्ञवल्क्य- प्रतिज्ञाऽथाकामयमान इति तदनुरोधात् । व्यक्तीति । सामान्यप्रकारस्य विशेषप्रकाराकाङ्क्षत्वात्तथा । अशनप्रकारस्य विशेषस्य विवरणात् । स चेदिति । समश्नुत इति सामान्यसमशनप्रकारसोक्तत्वात् सविशेषप्रकारभेदू अत्र फलाध्याये । शास्त्रे मीमांसारूपोपाङ्गशास्त्रे सन्दिग्धश्रुतिसन्देहवारके । तस्मिन् विशेषे प्रकारे । निःसम्बोद्यताया इति । निष्क्रान्ता सम्बोधाद्भिःसम्बोधा तस्याया निवृत्तेः ब्रह्मण सहार्हं सर्वकामानश्नामीति सम्बोधात् । किम्पुनः स्थूलान् जाग्रति सूक्ष्मान् स्वप्ने सुषुप्तौ आनन्दमात्रान् कामानश्नातीति । 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यमि'ति सूत्रात् । सर्वास्रपीति । मुक्तिष्वपि । तादृशत्वमिति । ससम्बोधत्वम् । इति बुध्यस्वेति । इति हेतोरेतत्सैतद् विषयवाक्यत्वं बुध्यस्व । तेनैतद्विन्ना निःसम्बोध्धा । अत्र मण्डूकोपनिषद्विरोधमाशङ्क्य निषेधन्ति स्म न च निःसमेति । तथा च श्रुतिः । प्रज्ञानांशुप्रतानैः स्थिरचरनिकरैर्व्यापिनिर्व्याप्य लोकान् । भुक्त्वा भोगान्स्वविष्टान् पुनरपि धिषणोद्भासितान् कामजन्यान् ॥ 2283