अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

संक्षम् । ततः पुनराचमनं कारयित्वा ताम्बूलमर्पयित्वा आरात्रिकं कुर्यात् । अत्रापि माहा । अमङ्गलानिवृत्त्यर्थं मङ्गलावाप्तये तथा । कृतमारात्रिकं तेन प्रसीद पुरुषोत्तम ॥ ५४ ॥ तृतीयमारात्रिकमिदं कचित्लुप्तं स दोषो नित्यत्वात्सेवायां नास्ति तदुक्तं पूर्वमीमांसायाम् । ननु स्कान्दे मार्गशीर्षमाहात्म्ये नृसिंहपरिचर्यायां च 'सर्वं संपूर्णतामेति कृते नीराजने सुते'ति सर्वसंपूर्णता- वाप्तये 'नीराजनमिदं नाथ प्रीयतां मधुसूदने'ति प्रीत्यवाप्तये चारात्रिकस्य निरुक्तेः कथममङ्गल- निवृत्त्याद्यर्थमिति चेन्न । स्कान्दस्य तामसत्वेन 'तामसा निरयायैवे'ति वाक्यप्रसरात् । सर्वं संपूर्णता- मित्यस्य मानसीपूजाङ्गत्वात् । अतो'अचलत्वं चापेक्ष्ये'ति सूत्राभासोक्तभक्तेच्छयाऽमङ्गलानिवृत्त्या- द्यर्थमारात्रिकं साधु, घण्टादीनां वादनं 'सामनीराजनादिभि'रित्यत्रादिपदार्थत्वात् । अश्रुतघटस्थापना- पेक्षया पुराणादौ स्मृतस्य घण्टावादनादेर्ज्यायस्त्वात् 'सामनीराजनादिभि'रिति भागवतवाक्या- त्सामश्रुतिः । सेवापूर्त्यर्थमिति स्कान्दे । सष्टमन्यत् । नवनीतचौर्यादीनां प्रेङ्खाशयनमाहुः प्रेम्णेति । प्रेम्णा मत्प्रेङ्खाशयनदोलने श्रीयशोदया । सिताग्रमर्पितं भुक्तं भुङ्क्ष्वैवं च तथैव मे ॥ ५५ ॥ बालानामतिमहतामप्यन्येप्रेङ्खाशयनं न दोषाय । प्रेमवशादात्मनस्तदाहुः प्रेम्णा मत्प्रेङ्खेति । वर्तमानेन त्व्येति शेषः । आद्यपदेन त्वक्सहिता मज्जा शीर्षफल, वीणि, खर्जूरिका, द्राक्षादीनि खण्डशकलानि च बदाममीजी गरी चिरौंजीति लोके त्रयाणां पूर्वैषां समाख्याः । अधुना तु नवनीतथपदीस्वल्पमोदकाद्यपि । पिष्टसिताखण्डे च जलभृङ्गारः । इदं चेत्यत्र चकारः समुच्चये । पूर्वोक्तं प्रत्यक्षमपित्यर्थः । इदं सेवायाम् । पूर्वोक्तं गृहे । अन्येषां स्वरूपाणां भावनया शय्यायां शयनं श्रीयशोदादिभावनं च । अग्रेतनकृत्यमाहुस्ततोग्रे क्षणं क्रीडार्थमक्षादीन्निवेदयेत् । क्रीडारूपात्मकैरक्षैः क्रीडार्थं स्थापितैः प्रभो । क्रीडां कुरु महाराज गोपिकाभिश्च राधया ॥ ५६ ॥ आदिपदेन क्रीडनकानि व्याघ्रशर्करी, शतरञ्जिका । क्रीडारूपात्मकैरिति नव सात्त्विकादिभेदाः। सच्चिद् आनन्दाः विभावोऽनुभावः सञ्चारिभावो निर्गुण इति मिलित्वा षोडश क्रीडारूपाणि । धीरा, अधीरा, धीराधीरास्वरूपा अक्षास्त्रयः । अक्षबिन्दवश्चतुर्दश तेषां सङ्घातातपर्यं यद् तयैकः पञ्च द्वौ च । षड् धर्माः, एको धर्मी, पञ्च महाभूतानि, जीवपरमात्मानौ द्वौ । पट्टिकाखण्डानि षण्णवतिः षोडश शृङ्गाराः पुंसः षोडश क्रियाः मिलित्वा द्वात्रिंशच्छृङ्गाराश्चतुःषष्टिकलाः एवं षण्णवतिः । शतरञ्जिकाशयः द्वात्रिंशच्छृङ्गाराः क्रीडनरूपाः, चतुःषष्टिखण्डानि कलारूपाणि, द्वौ क्रीडा- कर्तारौ, द्वौ द्रष्टारौ मिलित्वा शतं जातम् । व्याघ्राजाशयः विंशतिजनानां सात्त्विकादिनवैकादशे- न्द्रियभेदेन । व्याघ्राश्चत्वारः पुष्टिमार्गीयधर्मार्थकाममोक्षरूपाः द्वौ चेद् धर्ममोक्षात्मकौ धर्ममोक्ष- रूपकोटेरैक्यं कामकोटेरुत्कृष्टत्वात् । द्वात्रिंशत्खण्डानि द्वात्रिंशच्छृङ्गाररूपाणि स्त्रीपुरुषभेदेन । एवं क्रीडारूपाण्यक्षादीनि भक्तेच्छया तत्र तत्र स्थितामिर्गोपीभी राधया च । श्रीहरिरायजितां भावनया वेणुवेत्रे अपि श्रीहस्ते धर्त्तव्ये ।