अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

संक्षम् । ततः पुनराचमनं कारयित्वा ताम्बूलमर्पयित्वा आरात्रिकं कुर्यात् । अत्रापि माहा । अमङ्गलानिवृत्त्यर्थं मङ्गलावाप्तये तथा । कृतमारात्रिकं तेन प्रसीद पुरुषोत्तम ॥ ५४ ॥ तृतीयमारात्रिकमिदं कचित्लुप्तं स दोषो नित्यत्वात्सेवायां नास्ति तदुक्तं पूर्वमीमांसायाम् । ननु स्कान्दे मार्गशीर्षमाहात्म्ये नृसिंहपरिचर्यायां च 'सर्वं संपूर्णतामेति कृते नीराजने सुते'ति सर्वसंपूर्णता- वाप्तये 'नीराजनमिदं नाथ प्रीयतां मधुसूदने'ति प्रीत्यवाप्तये चारात्रिकस्य निरुक्तेः कथममङ्गल- निवृत्त्याद्यर्थमिति चेन्न । स्कान्दस्य तामसत्वेन 'तामसा निरयायैवे'ति वाक्यप्रसरात् । सर्वं संपूर्णता- मित्यस्य मानसीपूजाङ्गत्वात् । अतो'अचलत्वं चापेक्ष्ये'ति सूत्राभासोक्तभक्तेच्छयाऽमङ्गलानिवृत्त्या- द्यर्थमारात्रिकं साधु, घण्टादीनां वादनं 'सामनीराजनादिभि'रित्यत्रादिपदार्थत्वात् । अश्रुतघटस्थापना- पेक्षया पुराणादौ स्मृतस्य घण्टावादनादेर्ज्यायस्त्वात् 'सामनीराजनादिभि'रिति भागवतवाक्या- त्सामश्रुतिः । सेवापूर्त्यर्थमिति स्कान्दे । सष्टमन्यत् । नवनीतचौर्यादीनां प्रेङ्खाशयनमाहुः प्रेम्णेति । प्रेम्णा मत्प्रेङ्खाशयनदोलने श्रीयशोदया । सिताग्रमर्पितं भुक्तं भुङ्क्ष्वैवं च तथैव मे ॥ ५५ ॥ बालानामतिमहतामप्यन्येप्रेङ्खाशयनं न दोषाय । प्रेमवशादात्मनस्तदाहुः प्रेम्णा मत्प्रेङ्खेति । वर्तमानेन त्व्येति शेषः । आद्यपदेन त्वक्सहिता मज्जा शीर्षफल, वीणि, खर्जूरिका, द्राक्षादीनि खण्डशकलानि च बदाममीजी गरी चिरौंजीति लोके त्रयाणां पूर्वैषां समाख्याः । अधुना तु नवनीतथपदीस्वल्पमोदकाद्यपि । पिष्टसिताखण्डे च जलभृङ्गारः । इदं चेत्यत्र चकारः समुच्चये । पूर्वोक्तं प्रत्यक्षमपित्यर्थः । इदं सेवायाम् । पूर्वोक्तं गृहे । अन्येषां स्वरूपाणां भावनया शय्यायां शयनं श्रीयशोदादिभावनं च । अग्रेतनकृत्यमाहुस्ततोग्रे क्षणं क्रीडार्थमक्षादीन्निवेदयेत् । क्रीडारूपात्मकैरक्षैः क्रीडार्थं स्थापितैः प्रभो । क्रीडां कुरु महाराज गोपिकाभिश्च राधया ॥ ५६ ॥ आदिपदेन क्रीडनकानि व्याघ्रशर्करी, शतरञ्जिका । क्रीडारूपात्मकैरिति नव सात्त्विकादिभेदाः। सच्चिद् आनन्दाः विभावोऽनुभावः सञ्चारिभावो निर्गुण इति मिलित्वा षोडश क्रीडारूपाणि । धीरा, अधीरा, धीराधीरास्वरूपा अक्षास्त्रयः । अक्षबिन्दवश्चतुर्दश तेषां सङ्घातातपर्यं यद् तयैकः पञ्च द्वौ च । षड् धर्माः, एको धर्मी, पञ्च महाभूतानि, जीवपरमात्मानौ द्वौ । पट्टिकाखण्डानि षण्णवतिः षोडश शृङ्गाराः पुंसः षोडश क्रियाः मिलित्वा द्वात्रिंशच्छृङ्गाराश्चतुःषष्टिकलाः एवं षण्णवतिः । शतरञ्जिकाशयः द्वात्रिंशच्छृङ्गाराः क्रीडनरूपाः, चतुःषष्टिखण्डानि कलारूपाणि, द्वौ क्रीडा- कर्तारौ, द्वौ द्रष्टारौ मिलित्वा शतं जातम् । व्याघ्राजाशयः विंशतिजनानां सात्त्विकादिनवैकादशे- न्द्रियभेदेन । व्याघ्राश्चत्वारः पुष्टिमार्गीयधर्मार्थकाममोक्षरूपाः द्वौ चेद् धर्ममोक्षात्मकौ धर्ममोक्ष- रूपकोटेरैक्यं कामकोटेरुत्कृष्टत्वात् । द्वात्रिंशत्खण्डानि द्वात्रिंशच्छृङ्गाररूपाणि स्त्रीपुरुषभेदेन । एवं क्रीडारूपाण्यक्षादीनि भक्तेच्छया तत्र तत्र स्थितामिर्गोपीभी राधया च । श्रीहरिरायजितां भावनया वेणुवेत्रे अपि श्रीहस्ते धर्त्तव्ये ।

परिशिष्टम् । ७१ मालामुत्तार्य राजभोगसमर्पणमाहुः ततो राजभोगं समर्पयेच्छ्रीमदिति । श्रीमद्राधाङ्गसौगन्ध्यागरुधूपार्पणाद्विभो । भावात्मकूनसामग्र्यां भोगेच्छां प्रकटीकुरु ॥ ५७ ॥ अगरुधूपार्पणस्य विशेषणं पूर्ववच्चन्दनधूपार्पणस्योपलक्षकम् । तेन मुक्तः कृतसामग्रीको भवति । 'मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्' इति व्याससूत्रात् । धूपार्पणेन मुक्तत्वं तु तत्त्वसागरे 'कृष्णा- गरुसमुत्थेन धूपेन श्रीधरालयम् । धूपयेद्वैष्णवो यस्तु स मुक्तो नरकार्णवा'दिति नृसिंहपरिचर्यायाम् । भोगेच्छाकारणत्वेन भक्त्यान्याज्ञादुरात्मनः । सामग्रीज्ञानार्थं विशेषणम् । आभावात्मेति । भावो भक्तिर्दासरूपा तस्यामात्मा स्वरूपं यस्याः कृतसामग्र्याः । तथा च 'मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि' इति वाक्ये तत्पदार्थो भक्तत्वावच्छिन्नस्तत्र भक्तत्वं भक्तिरेव । तस्यामात्मा स्वरूपं यस्या इति सामग्र्या आत्मज्ञानविषयत्वम् । ततो जानातीच्छति यतत इति प्रणाल्या भोगेच्छां प्रकटीकुर्वित्युक्तम् । दीपः समर्पितो भोग्यरूपार्थाङ्गप्रदीपने । तद्दीपनेन बोधितभावो भोजनमाचर ॥ ५८ ॥ प्रदीपने प्रकाशने । ननु सूर्यप्रभाप्रकाशितेऽह्ने प्रकाशकान्तरदीपापेक्षाभाव इति चेन्न । भूयः प्रकाशदेशान्मन्दिर आगच्छत आत्मनः प्रथममपेक्षाभावे मानाभावात् । उद्दीप्तभावस्तूरीसस्नेहः 'धूपदीपोपहाराणी'ति श्रीभागवतम् । नारदीयकल्पे तु 'सघृतं गुग्गुलं धूपं दीपं गोगृतदीपितम् । समस्तपरिवाराय हरये श्रद्धयार्पयेदि'त्युक्तम् । धूपदीपानुक्तोपहाराण्याहुः ब्रजेति । ब्रजस्त्रीकरयुग्मात्मयन्त्रे पात्रं च तन्मयम् । स्थापितं ते भोजनार्थे योग्यभोज्याङ्गसम्भृतम् ॥ ५९ ॥ व्याख्यातम् । गुप्तरस इव प्रकारमाहुः स्वर्णेति । स्वर्णपात्रेषु दुग्धादि दध्याद्यं राजतेषु च । मृत्पात्रेषु रसालाद्यं भोज्यं सन्द्रोणकादिकम् ॥ ६० ॥ राजते नवनीतं च पात्रे हैमे सितां तथा । यथायोग्येषु पात्रेषु पायसव्यञ्जनादिकम् ॥ ६१ ॥ सूपौदनं पोलिकादि तथाऽन्नं च चतुर्विधम् । शुद्धं भावैकसंशुद्धं राधया सहितो हरे ॥ ६२ ॥ सन्द्रोणकं सन्धितं तदादिकमादिपदेन निम्बार्द्रकादि । यथायोग्यानि पात्राणि । श्रीपद्मपुराणे 'नैवेद्यपात्रं वक्ष्यामि केशवस्य महात्मनः । हैरण्यं राजतं कांस्यं ताम्रं मृण्मयमेव च । पालाशं पद्मपत्रं वा पात्रं विष्णोरतिप्रियम्' । इति नृसिंहपरिचर्यायाम् । सूपशब्देन 'दारि' इत्युच्यते लोके तद्ग्राह्यम् । पोलिका रोट्यः आदिपदेन बाटाः । चतुर्विधमन्नं भोज्यं तण्डुलादि, लेह्यं शिख- रिण्यादि, चोष्यमिक्षुदण्डादि, पेयं.दुग्धादि । भावैकसंशुद्धं भक्त्यैकसंशुद्धं सिद्धान्तरहस्योक्तरीत्या । नवनीतप्रियजित्स्वरूपे राधासखिर्भाला वा भावनीया । अत्र भावना गुप्तरसे स्फुटैव, उपहाराणीत्यत्र 2437

श्रीभागवते उपहारान्तरमुक्तम् । 'गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् । संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पये'दिति 'पच्यन्तां विविधाः पाका' इति श्रीगोवर्धनप्रसङ्गे । उपहारपदस्य नैवेद्यवदन्यत्रापि वृत्तेराहुः कम्ब्विति । कम्बुनाज्ञातातिप्रियश्रीशङ्खान्तर्गतवारिणा । दृष्टादिदोषाभावाय सामग्री प्रोक्षिता विभो ॥ ६३ ॥ कम्बुर्गलस्तत्सञ्जातातिप्रियः श्रीशङ्खो गलकम्बुः । तथा च विश्वः 'कम्बुः शम्बूक- गजयोर्ग्रीवागलकम्बुयोः' अमरः 'कम्बूनां वलये शङ्खे' इति । कम्ब गतौ सुग्वंवादिः । काम्यते वा । एकदेशान्वयः । तदन्तर्गतवारिणा । भक्तिमार्गानुसारेणाहुः दृष्टाविदोघेति । आदिपदेनाज्ञा- तास्पृश्यतादोषः । तदुक्तं 'नार्थं तडागजं वापि वापीकूपादिकं च यत् । गाङ्गेयं जायते सर्वं जलं शङ्खे कृतं सुत । त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि मम वै याज्ञया सुत । शङ्खे तानि वसन्तीह तस्माच्छङ्खो वरः स्मृत' इति स्कान्दे । याज्ञयेत्यत्र इ आज्ञयेति छेदः । श्रीभागवते च 'अपां तत्त्वं दरवर' इति । यद्वा कम्बुर्वलयस्तत्सञ्जाता कम्बुना गृहीतः शङ्खोऽतिप्रियो भवति । राधाभृङ्गारत्वाद्वल यस्यान्यत्पूर्ववत् । प्रायपाठात् ययाव्रजस्त्रीकरयुग्मलेति यन्नविशेषणम् । 'व्रजस्त्रीकरयुग्मात्मयन्त्रे पात्रं च तन्मयमि'त्यत्र तथा च वलयस्मारककम्बुपदेन शङ्खाभिधानाद्दतं पिबन्ताविति श्रुत्युक्तस्वरूपामृतपानात्मकः शङ्खभोग श्वात्मनः सिद्धः । न च शङ्खभोगो न वलयभोग इति वाच्यम् । सर्वं सर्वमयमिति श्रुतेर्वलयस्य स्मारकपदप्रयोगे वलयस्यापि भोगाङ्गीकारात् । प्रक्षिपेति । प्रक्षिप्ता तुलसी तेऽतिप्रियगन्धा तथैव च । कुरुष्व तेनातिसंतुष्टो भोजनं व्रजनायक ॥ ६४ ॥ अतिप्रियेति । तदुक्तं ब्रह्मपुराणे 'तुलसीदलगन्धेन मालतीकुसुमेन च । कपिलाक्षीर- दानेन सद्यस्तुष्यति केशवः' इति । राजसत्वेऽपि पुराणस्य समबलत्वं समोत्कर्षः समं प्रामाण्यं परेषाम् । अस्माकं फलोत्कर्षयोः साम्यासहनमिति बहिर्मुखमुखध्वंसे कल्याणरायाः । तथैव मक्तराधासद्गन्धत्वे- नैवेत्यर्थः । तेनातिसन्तुष्ट इत्यत्रातिपदम् । अतिप्रियेत्यत्रापि । वाक्यं तु गरुडपुराणे भगवतः 'तुलसीं प्राप्य यो नित्यं न करोति ममार्चनम् । तस्य तां प्रतिगृह्णामि न पूजां शतवार्षिकीम्' इति । इदं सात्त्विकं पुराणम् । 'भक्त्या तुतोष भगवान् गजयूथपाय' इति श्रीभागवतम् । एवमुक्तं श्रीगरुडपुराणे 'तुलसीदलसम्मिश्रं हरेर्यच्छति यः सदा । नैवेद्य'मित्यादि 'भाषणं मा त्यजे'ति श्लोकचतुष्टयेन समर्पये- दिति मूलम् । अत्रार्घ्यपात्रेऽर्घो ज्ञेयः । विष्णुरहस्ये 'सौवर्णे रम्यपात्रे तु मणिरत्नविभूषिते । तोयाषष्टाङ्गसम्पूणं स्वामिनेऽर्घं ददामि ते' इति वचनात् । यद्यपि नृसिंहपरिचर्यायां मानसीसेवायाँ पादप्रक्षालनानन्तरमनेन वाक्येनार्थ उक्तस्तथा स्कान्दे 'अर्घ्यं दद्यात्ततो वत्स पाद्यमाचमनीयकमिति पादप्रक्षालनमर्थ्यानन्तरमुक्तं तथापि प्रयोगभेदात्तात्क्रममनादृत्य क्रमान्तरेण नैवेद्यसमये बोध्यः । तदित्थम् । 'अङ्गोपहृतं स्नेहं भक्तेन मम वार्यपि' । 'गन्धो धूपः सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुनः ।' 'भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते ।' इत्येकादशसप्तविंशाध्याये भगवदुपदेशः । तत्र भक्त्या क्रमेण नैवेद्यसमयेऽर्घः । एकत्र सिद्धः शाखायोऽपरत्रापि तथेत्यतिदेशस्य निर्बलत्वादग्रवदुपदेशा- पेक्षया । पूर्वतन्त्रे पञ्चमसैकादशाधिकरणे आचार्येषु आत्मभेदबुद्धेर्महापराघेषु गणनं यद्यपि तथापि लौकिकदृष्टिमतो भक्तस्वेच्छया पादुकाजितामुत्सवेषु निलदा वा राजभोगसमर्पणं पादुकाजितामाहुः ततः श्रीमदाचार्येषु समर्पयेदिति ।

परिशिष्टम् । ८१

कीर्तनभक्तिमपि तदर्थमाहुः स्वार्थेति । स्वार्थप्रकटसेवाख्यमार्गे श्रीवल्लभप्रभो । निवेदितस्य मे भोज्यं स्वास्ये कुरु हुताशन ॥ ६५ ॥ ‘मायावादतमोभिरस्तमधुवित्सेवाख्यवर्त्माद्भुतं, श्रीमद्गोकुलनाथसङ्गमसुधासंप्रापकं तत्क्षणात् । दुःप्रापं प्रकटं चकार करुणारागातिसंमोहनः स श्रीवल्लभभानुरुल्लसति यः श्रीवल्लवीशान्तर’ इति स्फुरत्कृष्णप्रेमामृतात्स्वार्थप्रकटसेवाख्यमार्गः । भोज्यं चतुर्विधान्नम् । हुताशन कृष्णवर्त्मन् । पानीयपात्रमपि ज्ञेयम् । घटिकाद्वयं भोगं प्रस्थाप्यानन्तरं कृत्यमाहुः । ततो यथावदाचमनं कारयित्वा ताम्बूलमर्पयेदिति, अत्र मुखवासं द्रष्टव्यम् । ‘मुखवासं सुरभिमत्ताम्बूलाद्यम्’ इति श्रीभागवतवाक्यात् । आचार्येभ्योऽपीति ज्ञेयम् । किञ्च ‘मद्भक्तपूजाभ्यधिके’ति वाक्यात्सस्त्रीबालकपादुकाजीनामपि ताम्बूलान्तं समर्पयेत् । ‘पितृदेवो भवे’ति श्रुत्या भक्तः स्वपितृभ्योऽपि पादुकाजीद्वारा योग्यं कुर्यात् । ‘यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ’ इति श्रुतिः । ततो भोजनपात्रस्थले मार्जनं कुर्याद् गोकुलेशेति । गोकुलेश तवोच्छिष्टलेपात्पात्रप्रमार्जनात् । त्वत्सेवान्तरधर्मेषु रतिर्भवति निश्चला ॥ ६६ ॥ भोजनपात्राणां मार्जनं च कुर्याद् इति फक्किकार्थः । श्लोके उच्छिष्टलेपमालोक्य पात्राणां प्रकृष्टं मृदादिभिर्मार्जनं तस्मात् । त्वत्सेवातोऽन्यधर्माः पात्रप्रमार्जनादयस्तेषु । रतिः पूर्वं वर्तते सेवान्तरधर्मेष्वपि प्रवृत्तत्वात् । इदानीं नित्यदा करणान्निश्चला । अन्तरपदं मध्यवाचि वा । ततश्चरणयोस्तुलसीं समर्पयेत् प्रियेति । प्रियाङ्कगन्धसुरभितुलसीं ते पदप्रियाम् । समर्पयामि मे देहि हरे देहमलौकिकम् ॥ ६७ ॥ तुलसीविशेषणं पूर्ववत् । पदप्रियाम् ‘कच्चित्तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये’ इति वाक्यात् । देहमिति । तुलस्याः पदसमर्पिताया अलौकिकदेहदातृत्वं पद्मपुराणे ‘सुकृती दुष्कृती चापि तुलस्या योऽर्चयेद्धरिम् । देहान्ते दिव्ययानेन विष्णुभक्तैः स नीयते’ इति । देहमन्तरा यानेन नयनासम्भवात् । प्रसीदेति । प्रसीद पूजितो भक्त्या तुलस्या प्रियगन्धया । निःकिञ्चनाधीश नान्यत्कर्तुं शक्नोमि सर्वथा ॥ ६८ ॥ तुलस्याः गोविन्दचरणप्रियत्वात् प्रसीद । अन्यत्पुष्पमालादि । सर्वथा सर्वैः प्रकारैः देहेन मूल्येनाज्ञया वा । तादृशदेहवान् मूल्यवानाज्ञावांश्च नास्मीति देहादीनां प्रकारता । ननु निः- किञ्चनस्य कथं सेवेति चेन्न । यतो निःकिञ्चनानामधीश ‘धर्मान्सन्त्यज्य यः सर्वान्मां भजेत्स च सत्तम’ इत्येकादशस्कन्धदशमेऽध्याये । ‘न्यासादेशेषु धर्मत्यजनवचनतोऽकिञ्चनाधिक्रियेते’ति । ननु गीता कुतो नोक्ता ‘सर्वधर्मान्परित्यज्ये’त्यादिः । गीतायाः प्रकृतित्वाभावात् । एकादशस्कन्धस्य भक्तिमार्गस्यैकोनत्रिंशाध्यायोक्तस्य प्रकृतित्वात् । धनी पुष्पमालाः पुष्पमण्डपादिकं कुर्यादेव । बीटिका- समर्पणमपि । ततः पादपीठादिकमर्पयेत् । आदिपदेन जलपात्रं मुखवस्त्रं दर्पणमुष्णकालश्चेन्मृत्पात्रं जलपूर्णं चन्दनपात्रं च व्यजनानि च सिंहासने उभयपार्श्वयोः स्थापनीयानि । सिंहासनखण्डास्तरणं

विज्ञापयेद्' in line 11: वि - ज्ञा - प - ये - द्. In line 26: Is it "विज्ञाप्य"? Wait, what are the letters: वि ज्ञा प ु ः Wait, could it be "विज्ञापुः"? Or "विज्ञासुः"? Wait, look at the first character: Is it "वि"? Yes. Second character: "ज्ञा"? Wait, could it be "विजिज्ञासुः"? Look at the spacing: Between "शयनार्थं" and "पञ्चभिः", there is: वि - then a space? No, वि - ज्ञा - पुः - wait, is there a letter between वि and ज्ञा? Wait! Look at the letter before ज्ञा: Is there a 'जि'? No, look at 'जि' in 'विजिज्ञासुः': If it were 'विजिज्ञासुः', it would be वि-जि-ज्ञा-सुः. Wait! Let's look at the letters in line 26:

1. व + ि = वि
2. ज + ि = जि ? Wait! Look at the i-matra: Is there an i-matra that goes over a letter? Wait! Look at the word: There is: व with i-matra: वि Then a letter with i-matra: जि! Wait, look at the top: There is an

परिशिष्टम्। ८३ वाक्यम्। ‘भक्तिमार्गे हरेर्दास्यं धर्मार्थो हरिरवे हि। कामस्तस्य दिदृक्षैव मोक्षः कृष्णस्य चेद् ध्रुवम्’ इत्याचार्यकारिका। एतावदिति। एतावदेव विज्ञाप्यं सर्वथा सर्वदैव मे। स्वामीश्वरोसीङ्गितं ते क्षुद्रोऽहं न विदामि हि॥ ७३॥ इङ्गिताज्ञाने सेवा न संभवति। भगवदीयत्वस्य च पुष्टिमार्गीयमोक्षत्वादेतावदेव विज्ञा- प्यमन्यत्साधनसाध्यमिति। विप्राय गां ददातीत्यत्र स्वानुमतिप्रकाशनवत्। विज्ञापनद्वारा स्वानु- मतिः प्रकाशितात्र। गोवत् सर्वात्मभावदासं दास्यतीति सर्वथा सर्वेषु साधनसाध्यतदितरेषु प्रकारेपु। सर्वदा सर्वकालेष्विापत्संपत्स्वपि। तत्तत्सेवाकाल इङ्गितं ‘इङ्गितं गतिचेष्टयोः’ इति विश्वात्। चेष्टायाः कालत्वात्। क्षुद्रोऽल्पोश इति यावत्। ‘क्षुद्रः स्यादधमक्रूरकृपणल्पेषु वाच

: च तु र? Wait, could it be तासामुत्तंसश्रीगोपीनां? Let's look at line 10-12 again very carefully: L10: पापमकरवमि'ति श्रुतेर्ब्रह्मविदं शोको न तपतीत्याहुः तथापीति । श्रीगोपीजना आविद्याकलाः परि- Wait, is it आविर्भावकलाः? Wait, what about आविद्यकलाः? Wait, in Pushtimarga: गोपीजनाः - what are they? Could it be आधिदैविकाः??? LOOK AT IT: आ धि दै वि काः! आधिदैविकाः! Let's look at line 10: आ (aa) धि (dhi) दै (dai) वि (vi) काः (kāḥ)! YES! आधिदैविकाः! In Pushtimarga, Gopis are divided into: आधिदैविक, आध्यात्मिक, आधिभौतिक! YES, YES, YES! And then: परि- Line 11: दृश्यमानाः! And then: तासामितरश्रीगोपीनां? Wait, इतर? Look at `

समर्पणे कीर्तनभक्तिमाधुर्य्येति । यथा गोवर्धने भुक्तं फलमूलादिकं हरे । रामेण सखिभिः सार्धं पुलिन्दीभिः समर्पितम् ॥ ८० ॥ तथा फलादिकं सर्वं भुङ्क्ष भावार्पितं मया । पुलिन्दीवद्भावदानात् सार्थकं जन्म मे कुरु ॥ ८१ ॥ गोवर्धने श्रीगोवर्धनसमीपे 'वटे गावः सुशेरते' इतिवत्सामीप्ये सप्तमी । पुलिन्दीभिरिति । 'पूर्णाः पुलिन्द्य' इत्यत्र व्याख्याने ता अप्युपभुक्ता इत्युक्त्या सान्निध्यात् । 'हन्तायमद्रि'रित्यत्र कन्द- फलमूलादिकं पुलिन्दीभिराहृतं श्रीगोवर्धने स्थितं तदादिभिः समर्पितं प्रकरणाच्च 'उभयाकाङ्क्षा हि प्रकरणम्' प्रमाणमिति पूर्वतन्त्रकाराः । पुलिन्दीनां पूर्णत्वेन फलाद्याहार्याकाङ्क्षा फलादीनामाहारकाकाङ्क्षा एवं च साहचर्यादुभयोरङ्गाङ्गिभावः । भावार्पितमित्यत्र भावः क इत्यपेक्षायामाहुः पुलिन्दी-

द्रागेव श्रीगोवर्धननगे वेणुं क्वणन्नारूढस्तदाज्ञया बलभद्रादयो बलभद्रसंघट्टिनो गोपाः गावश्चाग्रे तत्रापि गावः पृष्ठतः । च पुनरात्मनो गोपाः गवां पृष्ठतः सर्वासां स्वयमात्मा कमलहस्त एकाकी वनं दृष्ट्वा स्वगोपेष्वागत्य वने दिदृक्षुद्भक्तदर्शनेनार्थ सार्थं त्यक्त्वाऽग्रेऽग्रे गत्वा भक्तान् रहस्यस्थलं प्रदर्श्य ताभिर्गोपिकाभिर्वेष्टितो मध्ये रणद्वेणुर्बलभद्रादिसर्वसहितो व्रजस्यागमनात् दिवा विरहजं तापं व्रजस्थानां गोगोपिकानां गृहस्थितानां गोधूलिं दृष्ट्वानेकफलहस्ताना- मनेकखाद्यहस्तानां जलपात्रचतुष्पादीमुखवस्त्रताम्बूलाभरणाचमनपात्रवस्त्रहस्तानां परस्परं दत्तकरताल- कानां सन्ध्याभोगस्वीकारेण हृतवान् । तापपदस्य नपुंसकत्वे तथैव । तथा नामैवंप्रकारेण महल्लोचने शिशिरीकुर्वन् सन्ततं निरन्तरम् । ततो यत्किञ्चिन्मोदकादि समर्पयेत् । ततो विज्ञापनानन्तरं मोदकादीत्यत्रादिपदेन पूर्वोक्तं व्रजभक्तहस्तगतं सर्वम् । कीर्तनमाहुः श्रीति । श्रीमन्नन्दयशोदादिप्रेम्णा युक्तं व्रजे यथा । भोजनं कुरु गोपीश तथा प्रेमार्पितं हरे ॥ ८४ ॥ अत्र भावनानुरोधेनार्थाच्छ्रीमन्नन्दयशोदे आदी यासां व्रजभक्तानामित्यतद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । अत एव गोपीशेति संबोधनम् । तत आरार्त्रिकं कृत्वा शृङ्गारोत्तारणार्थं विज्ञाप्योत्तार्य पयःफेनं पयो वा समर्पयेत् । ततो व्रजभक्तानीतत्त्वेन कृताचमनमुखवस्त्रताम्बूलसमर्पणानन्तरं सखी- बोधितपुत्रागमनत्यक्तपुत्रविरहया स्वकृतमालार्पितया स्वगृहे नीतपुत्रया पुत्रसङ्गादितोत्तरीयया कृता- रात्रिकं स्मृतवारार्त्रिकं कृत्वा उत्तार्येति । अत्र कीर्तनमाहुः राधिकेति । राधिकाश्लेषान्तरायभूषणोत्सारणात् प्रभो । निशि तत्कृतशृङ्गारस्वीकारार्थं प्रसीद मे ॥ ८५ ॥ शृङ्गारोत्सारणं तु पूर्वं मुकुटोत्तारणम्, पश्चात् काञ्चीपदवाच्यकटिवस्त्रोत्सारणम्, एवं क्रमेण यशोदया कृतमेव । तत्कृतशृङ्गार उष्णीषादितिलकतन्मुक्ताफलावलियुगलोत्थितमुक्तामालानासा- भूषणचिबुकाभरणकर्णफूलकण्ठमालाकराभरणनूपुरमुद्रिकानखमभूषणनीवीरचितः । पयःफेनमित्यादि । अत्र कीर्तनमाहुः व्रजेति । व्रजे स्वानन्दतो दोहं बलेन सह गोपकैः । कृत्वा पीतं पयःफेनं तथा पिब व्रजाधिप ॥ ८६ ॥ व्रजे गोस्थाने स्वानन्दतः 'आनन्दभु'गिति श्रुतेः, पीतमित्यनेनान्वयि, स्वयं दोहं कृत्वा गोपकैः शृङ्गारं रात्र्युषितं कृत्वा वनसंबन्धिनीं वार्तां पृच्छन्त्या यशोदाया अभिमुखे स्थितामम्ब भगवन्तं धारोष्णदुग्धपानार्थं विज्ञापकैर्गोपकैस्तस्यानन्दद्वारकत्वेन प्रकारेण पिब । ननु नाहं पिबामि, आनन्दः पास्यतीति, तत्राहुः व्रजाधिपेति । व्रजस्य स्वीकृतस्याधिप, अहमपि स्वीकृतः, अतः पिब । आचमनमुखवस्त्रताम्बूलानि ततः समर्पणीयानि । अग्रिमां व्यवस्थामाहुः । तमोदीपं निवेद्य निशि दुग्धान्नादि समर्प्य शयनार्थं विज्ञाप्य शयनं कारयेदिति । तमोदीपनिवेदने कीर्तनमाहुः वासरीयेति । वासरीयवियोगार्तराधिकास्यावलोकने । दीपार्पणाद्गोपिकेश प्रसीद करुणानिधे ॥ ८७ ॥ 2444

' or 'न'? Let's look: it looks like 'न', but wait, does it have a loop? It is very small, looks like "स्नपनजलानि".

Line 20: "वाक्यात् । 'उपगायन्ति'ति स्मरणाद् गानं स्वस्य अन्यस्य वा शयनार्थमित्यादिपूर्वोक्तानुवादः ।" Yes!

Line 21: "शयनार्थं विज्ञापने कीर्तनमाहुः 'गृणन्ति'ति स्मरणाद् भावेति ।" Yes!

Line 22: "भावात्मकास्रबुदयपल्यङ्के शेषरूपके ।" Wait, let's look at the word: भ-ा-व-ा-त-्म-क-ा- ? Wait, look at that compound: "भावात्मका..." What comes after का? Could it be "म्बुदय"? No, let's look at: अ - म्बु - द ? Ambuda = cloud? Wait, "भावात्मकाम्बुदयपल्यङ्के"? Wait! Look at the letter after का: It is an 'म्बु'? Wait, compare with line 27: "व्रजवधूकदम्बाम्बिका-" In line 27, "म्ब": look at the shape of 'म्ब'. It is म् + ब: vertical line of म् connecting to ब with diagonal slash inside

' (दृक्) or 'दृग्'? Look at 'दृ': द with ृ. Then 'क्' or 'ग्': तादृक्-श्री... -> तादृक्श्री...! Wait, does 'क्' before 'श्री' become 'क्श्री' or 'छ्री'? Usually 'तादृक्श्री'! Look at that character: it has the top of 'द', the loop of 'ृ', and a 'क' hanging or attached! YES! That is 'दृक्' or 'दृश'! Wait, let's look closely at that character: It has a top horizontal, a down stroke with a round curve on the left, and a tail with a loop: looks like 'क्ष'! Wait, if it's 'क्ष', could the word be 'चाक्षुष'? Wait, does it have three letters: चा - क्षु - ष? No, count the letters between सहस्रनाम्नि and श्री: There are only TWO or THREE letters: Letter 1: 'ता' (or 'ना') Letter 2: 'क्ष' or 'दृक्' Wait, is there an anusvara or visarga? No. Let's look at the options: Option A: तादृशश्रीक्रीडिषायाः (or तादृक्श्रीक्रीडिषायाः) Option B: नाक्षश्रीक्रीडिषायाः Wait, could it be "लक्षाश्री..."? No. Let's look at

[Header] परिशिष्टम् । ८९

विज्ञापनामाहुः प्रातरिति । प्रातः कुञ्जगृहाद्बहिर्यदि समागत्य स्थिता त्वं भवस्य- म्भोजाक्षि ददासि चर्वितमिदं चाकार्य हस्तेन तु । ताम्बूलस्य यदा पुनस्त्विह सच्छिद्रस्य मुक्त्यापि च कार्यं किं सततं प्रसीदसि यदि त्वं स्वामिनीत्थं तदा ॥ ९४ ॥ हस्तेनाकार्य सच्छिद्रस्य मम । सच्च छिद्रं जीवरूपं यस्य देहादिसङ्गस्य । पुष्टिफलस्यात्य- न्तानुग्रहसाध्यस्य मुक्तजीवापेक्षाभावेऽपि मार्गररीत्या ज्ञानिनो मर्यादाभक्तस्य वा पुष्टिमक्त्युक्तेर्न दोषः । मुक्तस्यापि कार्यं च किम्, न किमपीत्यर्थः । 'तदपीतेः संसारव्यपदेशा'दिति व्याससूत्राद् अपीतेर्मोक्षस्य । त्वमित्थमहोरात्रं सततं निरन्तरं प्रसीदसि । ननु सायं सेवां विधाय न किञ्चित् कृत्यम्, प्रातः पुनस्ताम्बूलचर्वितग्रहणमिति कथमहोरात्रं सततं प्रसीदसीत्युक्तमिति चेन्न रात्रौ ताम्बूलचर्वितग्रहणानन्दिना स्थितं निद्रा तु सेवायामालस्याभावायेति सततमेवेति । ननु संसारवन्मुक्तेरपि हेयत्वं यत्र तादृशं चेत् पुष्टिमार्गीयं तत्त्वम्, तदा मुक्तेः पुरुषार्थत्वबोधिकायाः श्रुतेः प्रतारकत्वमापततीति तद्बोधकप्रमाणानां तत्स्तुतिमात्रपरत्वमिति चेन्न 'सूक्ष्मं प्रमाणत' इत्यादिसूत्रेऽस्याः शङ्काया निरासात् । एतावती श्रीगोपीनाथजितां पद्धतिरूपा कृतिः । ननु सगुणं ब्रह्मेदम्, न तु निर्गुणमिति चेत् तत्राहः प्रीति । श्रीवल्लभाचार्यमते फलं तत्प्राप्तव्यमत्राव्यभिचारिहेतुः । प्रेमैव तस्मिन् नवधोक्तभक्तिस्तत्रोपयोगोऽखिलसाधनानाम् ॥ ९५ ॥ निर्गुणं ब्रह्माखिलसाधनान्तर्गतशमाद्युपेतस्याध्यात्मिकचित्तशुद्धिमतो ज्ञानफलमक्षरम्, सगुणं च धारणाश्रयो विराडात्मा, स च 'ततो विराट्‌जायते'ति श्रुतेः पुरुषावतारः । 'अतो ज्यायांश्च पूरुष' इति श्रुतेः । पुरुषस्तु ततो ज्यायान् उभयव्यपदेशाधिकरणोक्तो भक्त्यैकलभ्यः 'यमेवैष वृणुत' इति श्रुतेः । अतो निर्गताः प्राकृता गुणा यस्मात् तन् निर्गुणमितीदं निर्गुणमेव रूपम् । तदुक्तं 'मन्निष्ठो निर्गुणः स्मृतः' इति भगवन्निष्ठस्य निर्गुणत्वे भगवतो निर्गुणत्वे किमु वक्तव्यम् । यत्तु विश्वकोशे प्रकृतिपदं परमात्मनि प्रयुक्तम्, तदपि 'प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्व' इत्यत्र प्रकृतिपदस्य स्वरूपपरत्ववत् स्वरूपे प्रयुक्तम् । यद्वा । एतादृशफलप्राप्तिः कुतः साधनादित्याकाङ्क्षायामाहुः प्रीति । फलं तत्प्राप्तव्यम् । 'एतेन स्वरूपस्यैव फलत्वमुक्तं भवतीति मुख्यः सिद्धान्तः सूचितो भवती'त्यादि 'आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्ते'रिति सूत्रभाष्यात् । प्रेमैवेति । साधनाध्यायोपान्त्ये 'श्रुतेश्चे'ति सूत्रे 'भक्तिरहसमजनं तदि- हामुत्र फलभोगनैराश्येनैवानुष्मिन् मनःकल्पनमेतदेव च नैष्कर्म्य'मिति श्रुतिरुदाहृता । मनःकल्पनं प्रेमापरपर्यायमित्युक्तं प्राक् । नवधोक्तेति वाक्यान्वयाधिकरणे उपपादितम् । तत्रोपयोगो नवधामक्तावुपयोगः । उपासनायाश्चित्तशुद्धिद्वारा भक्तावुपयोगो भाष्ये ज्ञान उपयोगेपि भक्तावेवो- पयोगो भक्तेर्ज्ञानव्यापारत्वात् । एवं साङ्ख्यं योगश्च स्वतो मुक्तिसाधकौ भवतः । अखिलसाध- नानां धर्मादीनामित्यर्थः । एतच्च 'सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्वव'दिति सूत्रभाष्ये निरूपितम् । 'ननुक्तं मर्यादामुक्तिफलं पुष्टिमक्तिफलं केन इत्यपेक्षायां तद्विशेषसर्वात्मभावेनेत्याहुः तत इति । ततो यदिन्दीवरसुन्दरराक्षीधृतस्य वृन्दावननन्दितान्हेः' । सर्वात्मभावेन सदास्थलास्यामस्त्यानिशं सानु फलानुभूतिः ॥ ९६ ॥

[Footnotes] १. भवेरितिपाठः । 12 परि० 2447

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text into clean Markdown in Unicode Devanagari:

[Page Header] ९० परिशिष्टम् ।

ततः प्राग्ध्यानानन्तरं इन्दीवरसुन्दराक्षीवृतस्य वृन्दावननन्दिताङ्घ्रेरस्य सर्वात्म- भावेन अनिशं सदास्यं लास्यं यत् सा नु फलानुभूतिः। इन्दीवरं कमलं तद्वत् सुन्दरे अक्षिणी यासां ताभिः संवेष्टितस्य तापोपहारिभक्तिमार्गीयज्ञानवतीसंवेष्टितस्य ‘स्वामिन्यो गुरव’ इति वाक्याद्गुरुसं- वेष्टितस्य तस्य तापोपहारिभक्तिमार्गीयज्ञानवत्त्वात्। एतादृशस्याङ्घ्रेः भक्तिमार्गे भक्तिरूपाङ्घ्रेः सेव्यत्वात्। तदुक्तं ‘विधिवीं धारयन्’दिति सूत्रभाष्ये। याम्याङ्घ्रिं ‘हृत्पद्मकर्णिकाधिष्ण्यमाक्रम्यात्मन्यवस्थितम्’ समर्पताम्। तयोर्द्वयोरेकस्याङ्घ्रेः समर्पणद्वारेणेश्वरार्चनं मर्यादायाम्, पुष्टौ तु ‘वृन्दा भक्ति’रिति कृष्णोपनिषत् तयोपलक्षितं वनं वृन्दावनं तत्र नन्द

परिशिष्टम् । ९१ नान्या कृतिः पौष्टिकानाम्, मार्यादिकीनां त्वन्या कृतिरूपदिष्टात्·साधनादन्या कृतिः । उत्तमानामिति विशेषणात् । तथास्त्विति विज्ञापना ज्ञेया । किञ्च, विज्ञापनान्तरमाहुः मानुष्येति । मानुष्यप्राप्तिसाफल्यं यत्संसारविरागिता । सात्त्विकत्वस्य साफल्यं श्रीकृष्णस्यानुरागिता ॥ ९९ ॥ अत्र पूर्वार्धे 'नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् । मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्महे'ति वाक्यम् । उत्तरार्धे 'सात्त्विका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधिकारिणः । भवान्तसम्भवा दैवात् तेषामर्थे निरूप्यत' इति निबन्धवाक्यम् । तथा च मनुष्याणां पूर्वार्धोक्तं सात्त्विकानां तु पूर्वग्रन्थोक्तं भवत्विति विज्ञापनात्र । सात्त्विकानामर्थे ग्रन्थकरणात् । मध्ये विज्ञापनायाः षट्श्लोकाः स्नानायोग्यैः स्नानविज्ञापनाथीश्चिन्त्याः । पञ्चामृतस्नानोप- योगित्वाद् व्याक्रियन्ते । पञ्चेति । पञ्चामृतेन भावात्मरूपेणातिप्रियेण ते । स्नापयामि ततः स्नात्वा हृदि मे सुस्थिरो भव ॥ १०० ॥ 'अकामः सर्वकामो वे'ति वाक्याद् हृदि सुस्थिरत्वार्थं कारितं स्नानं सुस्थिरत्वफलकम् । कथं लेख्याद्यपेयैः स्नानमिति चेत्तत्राहुः भावात्मेति । भावा वक्ष्यमाणास्तदात्मरूपेण । अत एव अतिप्रियेण 'ऋतं पिबन्ता' विति श्रुतेः । वक्ष्यमाणभावानाहुः प्रियेति । प्रियाहास्यप्रभातुल्यरूपेण पयसा गवाम् । स्नानं समाचर विभो कम्बुस्थेन व्रजेश्वर ॥ १०१ ॥ प्रभा श्वेतरूपा । कम्बुः शङ्खः । यद्वा । विज्ञापना आहुः षड्भिः पञ्चेति । शयनसमये स्नानं भक्तिमार्गविरुद्धं प्रत्यहं, ग्रहणेऽविरुद्धं तत्राहुः प्रियेति । प्रियेति पूर्ववत् । गवामिन्द्रियाणां पयसा रसेनाह्लादरूपेण कम्बुर्गजस्तत्स्थेन खातेन 'आत्तगजेन्द्रलील' इति वाक्यात् । स्नानं ष्णा शुद्धौ अदादिरनिद् । इन्द्रियशुद्धिं समाचर । श्री३राणाजिञ्छ्रीमद्भीमसिंहजिद्नृपदा वाण्या प्रेरितोऽहं द्वितीया- र्थकर्ता । यद्वा । जलस्थलभेदेन क्रीडा द्विधा तत्र स्थलक्रीडामुक्त्वा जलक्रीडां स्नानात्मिकामाहुः पञ्चेति । अत्र पक्षे ततः प्रियाभिः सह त्वां स्नापयामि, त्वं प्रियाभिः सह स्नात्वेति पूर्वश्लोके, द्वितीये च प्रियाभिः सह त्वं नीराणां नीरेण शङ्खेन गान्धर्वेति गवां पयसा कम्बुस्थेनेति पदत्रयार्थो विश्वकोशात् स्नानमितरत् समानम् । राधिकेति । राधिकास्यामृतकरचन्द्रिकाविशदेन वै । सरसेन घनेनेह दध्ना स्नानं समाचर ॥ १०२ ॥ राधिकाया आस्यं मुखं तदेवामृतं चन्द्रस्तस्य करः पर्यायः किरणा वा तत्सम्बन्धिनी चन्द्रिका तद्वत् विशदः पाण्डुरस्तेन । पूर्वोक्तप्रयोजनायोक्तम् । सरसेन सजलेन । अम्लरस- सहितेन वा कम्बुस्थेनेत्यनुवर्तनीयम् । यद्वा । पूर्वार्धं पूर्ववत् । दध्ना श्रीनिवासेन वासेन वा शृङ्गारादि- रससहितेन घनेन दृढेन स्नानं भयजनितचित्तोद्वेगस्य शुद्धिं मार्जनं समाचर । नात्र कम्बुस्थेने- त्यनुवर्तनीयम् । जलक्रीडापक्षे बहिःस्नाने शीतं प्रतिबन्धकं भक्तिमार्गे, अतो दध्ना वासेन हेतुना प्रियाभिः सह त्वं स्नानं समाचर । इतरत् समानम् । नात्र कम्बुस्थेनेत्यनुवर्तनीयम् । 2449

९६ परिशिष्टम् । प्रियेति । प्रियाधरामृतस्पन्दमधुरेण महाप्रभो । शङ्खस्थितेन मधुना स्नात्वा मुदमवाप्नुहि ॥ १०३ ॥ प्रियायाः अधरामृतमधरजलं तस्य स्पन्दः प्रस्रवस्तद्वन्मधुरेण मधुररसवता । उत्तरार्धं स्पष्टम् । यद्वा । पूर्वार्धं पूर्ववत् । शङ्खस्थितेन सुगन्धद्रव्यस्थितेन मधुना जलेन । चन्दनपात्रस्थितेन जलेन स्नात्वा कामानुदीपनशुद्धिं विधाय मुदमवाप्नुहि । जलक्रीडापक्षे शङ्खस्थितेन जलेनेत्यर्थः । स्नानयोग्यं जलमिति चेन्न 'समः षुषिणे'ति श्रुतेर्विस्फुलिङ्गसाम्येनोपपत्तेः । भक्तेन शङ्खस्थापितेन जलेनेति वा । स्नात्वा अङ्गशुद्धिं विधाय मुदमवाप्नुहि । प्रियेति । प्रियालेहैकरूपेण घृतेन व्रजनायक । स्नानं स्नेहात्मकं कृत्वा स्निग्धतां प्रकटीकुरु ॥ १०४ ॥ विशेषणं पूर्ववत् । स्निग्धतां भक्तिमत्तां भक्ततां वा । सुरतान्ते स्नेहो गच्छति स्नानानन्तरं प्रकटीभवत्यत उक्तं प्रकटीकुर्विति । यद्वा विशेषणं पूर्ववत् । घृतेन प्रदीप्तेन निर्नाशितेन पूर्वोक्त- सुगन्धद्रव्यप्रदीप्तेन कामेन स्नेहात्मकं स्नेह आत्मनि मनसि यस्मात् स्नानात्तादृशं स्नानं सुरतान्त- वैराग्यमार्जनं विधाय स्निग्धतां प्रकटीकुरु । जलक्रीडापक्षे घृतेन जलेनान्यत्पूर्ववत् । तथा च विश्वः 'घृतमाज्ये प्रदीप्ते च सलिले च घृतं स्मृत'मिति । प्रियेति । प्रियाप्रत्यङ्गसौन्दर्यमाधुर्यसमतां गतम् । तया शर्करया स्नात्वा प्रत्यङ्गोच्छूनतां व्रज ॥ १०५ ॥ प्रियायाः प्रत्यङ्गमङ्गमङ्गं सौन्दर्यं कार्ये व्यञ् । सुन्दरं तदेव माधुर्यं प्रियं तत्समतां गतं यथा भवति तथा त्वं प्रत्यङ्गमुच्छूनतामुत्सुकतां व्रज । कया तया प्रसिद्धया शर्करया स्नात्वेत्यर्थः । यद्वा उं शंभुं प्रति पलति गच्छति तादृशोपलारूपशर्करया स्नात्वा तच्छक्तियुक्तत्वेन केवलमन्मथमन्मथस्य- मार्जनं विधाय भक्तमाधुर्यं प्रियतास्यं तत्समतां गतं यथा भवति तथा प्रत्यङ्गमुत्सुकतां व्रज । भक्तभक्तियोग्यं रूपं मन्मथमन्मथत्वं तिरोभाव्य प्रकटीकुरु भक्तभक्तिमात्रयोग्यं रूपम् । 'उपला शर्करापि चे'त्यमरः । जलक्रीडापक्षे शर्करया कर्पररूपया कर्परः कटाहोण्डकटाहः 'कर्परः स्यात्कपाले च शङ्खमेढ्रकटाहयो'रिति विश्वः । 'शर्करा कर्परांशेऽपी'त्यमरः । अण्डकटहांशो गङ्गा स्वर्गङ्गा प्रियाभिः सह स्नात्वा । अन्यत्स्पष्टम् । एवं शयनार्थं विज्ञाप्य शयनं कारयेदिति । एवं स्नानानां रसरूपस्य विज्ञापनपूर्वकशयनमुक्त्वा दैन्येन हरितोषणसाधनेन नवनीतमृषं विज्ञापयन्तः संयोगे वियोगवर्तनं कुर्वन्त आत्मनः शयनस्य कारितत्वाद् आत्मनश्च गोपिकादिभ्यो निजानन्ददानार्थं तद्गृहे गोपिकाप्रार्थितस्य शयनानन्तरं गतत्वाद् विरहे विज्ञापनमाहुः हेति । हा नाथ हा रमण हा करुणैकसिन्धो हा कृष्ण हा पतितपावन दीनबन्धो । संसारसागरमहौर्मिषु मज्जमानं मामुद्धर प्रणतपालक बालकृष्ण ॥ १ ॥ हा नाथ उपतापक संयोगेपि वियोगवर्तनलक्षणप्रेम्णा, हा विषादं करोमि । 'हा विषाद' इति विश्वात् । नाथ नवनीतयाचक । एवमग्रेपि । रमण रमु क्रीडायाम् । करुणैकसिन्धो । पुष्ट्याक्रमान् पुष्ट्यानेकविहाररूपरत्नप्राकारान् नवनीतमृद, करुणैकसिन्धुः, स्वरूपानन्ददानात् । कृष्ण सच्चिदानन्द । पतितानामपि पावन, किमुतास्माकम् । दीनबन्धुश्च । संसारोऽहन्ता- १. किमुतानाम् । 2450

)! Look at it: horizontal line of म, then न beneath it. That is 'म्न'! So "व्योम्नश्च". Then "समञ्जसम्": printed as "समजसम्" or "समञ्जसम्"? It has no dot or conjunct? It looks like "समञ्जस" with a bar, or "समजस'मिति". In print: 'स', 'म', 'ज', 'स'.

Line 23: "साकारमेव व्यापकमिति भाष्यात् । एवमग्रे सकलेति पदम् । कलाविति । 'कलिं सभाजयन्त्यार्या' इत्यादिवाक्यात् ।" (Bhagavata 11.5.36: कलिं सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञाः सारभागिनः).

Line 24: "कृतकृत्यतेति । पुरुषोत्तमयोगाध्याये 'यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तम- मिति' (Gita 15.19) ... 'एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत' इति गीतायाः ।" (Gita 15.20).

Line 27: "एवं विज्ञाप्य धृतानां शय्यानिकटे भोग्यानां शय्या श्रीगोवर्द्धननाथ..." Wait, let's look at the gap between भोग्यानां and शय्या: "भोग्यानांशय्या" is run together

सर्गः'।" Now look at line 26: "लोकोत्तरं यन्महो प्रभावः काप्याकृतिर्नूतन एष सर्गः'।" Yes! Both are verses ending in "नूतन एष सर्गः" (This is an entirely new creation!). The first verse (lines 25-26): चित्रं महानेष बतावतारः क्व यन्नैषोऽभिनवैव भङ्गिः। लोकोत्तरं यन्महो प्रभावः काप्याकृतिर्नूतन एष सर्गः॥ Wait, let's look at the meter: चि-त्रं म-हा-ने-ष ब-ता-व-ता-रः (11 syllables - Upajati/Indravajra/Tristubh/Vasantatilaka?) चि त्रं म हा ने ष ब ता व ता रः (11) क्व य न्न ए षो ऽ भि न वै व भ ङ्गिः (12? क्व यन्नैषोऽभिनवैव भङ्गिः) लो को त्त रं यन्महिमो प्रभावः? (लोकोत्तरं यन्महिमो? wait: यन्महहो -> यन्महिमो? No, यन्महतो? यन्महो? यन्महहो?) का प्या कृ ति र्नु तन ए ष स र्गः (11) Wait, this is an

क्षुधितो भविष्यतीति शय्यानिकटे भोगं स्थापयेति गोपीमाज्ञापयन्ती तद्द्वारा भोगं धारयति तद्भावेन धृतभोगे प्रीतिं कुर्वित्याहुः यशोदाया इति । यशोदायाः स्तन्ये तदनु नवनीते व्रजगवां विहारे दध्यन्ने द्विजयुवतिदत्ते बहुगुणे । तथा मित्रान्नाशासे पृथुकवरमुष्टी मुरहरे यथा प्रीतिस्तां मे प्रकटय सुनैवेद्यनिचये ॥ ५ ॥ पूर्वश्लोकव्याख्यानेन व्याख्यातप्रायमेतत् । मित्रात्सुदाम्नः पृथुकवरमुष्टौ पृथुकः खाद्यभेदस्त- त्सम्बन्धिनी वरा मुष्टिस्तस्याम् । यथेति यशोदादत्तत्वेन प्रकारेण उभयत्र स्ववृत्तित्वेन प्रकारेण 'वयं गोवृत्तय' इति वाक्याद् द्विजपत्नीदत्तत्वेन प्रकारेण मित्रदत्तत्वेन प्रकारेण । सुनैवेद्यं तया दत्तम्, तस्य निश्चयः शरदुत्सवादौ । प्रीतिकरणं विज्ञाप्य भोजने कृपाकरणे विज्ञापयांबभूवुः विदुरस्येति । [

'आशिष आशासानानामेतन्मिसंराधनमात्र' मिति । न च सप्तमेऽध्याये भगवत्परिचर्यानिरूपके 'विविधकुसुमकिसलयतुलसिकाम्बुभिः कन्दमूलफलोपहारैश्च समीहमानो भगवत आराधन' मिति वाक्ये लोकस्तदुक्तप्रकारोऽस्त्विति वाच्यम् । तत्राप्युक्तयैवकभक्तिमार्गे पदार्थनियमसंभवात् । भक्तिमार्गस्य बहुविधत्वात् स्थानलीलात्वाच्च । वसन्तोत्सवादावस्या अप्यभिनिवेशाच्च । एवं च दास्यपूजापरि- चर्याः सहैवानुष्ठिताः । 'सर्वासामविरोध' इति व्याससूत्रात् । दास्यपरिचर्ययोः पर्यायत्वेपि भक्ति- मार्गस्य बहुविधत्वात् कश्चिदुपाधिराश्रीयते इति न दोषः । पादसेवनमप्यत्र, पादयोः सेवनं पूर्वं कृत्वा भगवत्सेवने कृते सति भवति । तदुक्तं चतुर्थस्कन्धे 'पद्भ्यां नखमणिश्रेण्या विलसद्भ्यां समर्चताम् । हृत्पद्मकर्णिकाधिष्ण्यमात्मन्यात्मन्यवस्थित' मिति ध्रुवचरिते 'कारणं पादसेवन'मित्युपक्रम्य श्रवण- कीर्तनस्मरणवन्दनभक्तयोऽत्र निविशन्त एव । सख्यं फलम् । आत्मनिवेदनं त्वतिकठिनं कृतं सत्, श्रुतं तु वर्तत एवात्मनिवेदनम् तथा चाविहितभक्तिपक्षे श्रवणादित्रिकेण जनितप्रेम्णा स्वतः क्रियमाणदासादिनवकमुक्तमिति सूत्रोक्तसामान्यपक्षोऽत्रोक्त इति भावः । नन्वपेक्षितसमर्पणं दास्यम्, 'पुराणं हृदयं स्मृतम्' इति हृदयेनोरसाऽप्रमाणेन प्रामाणिकीकरणमयुक्तमिति चेन्न । तत्र 'हृदयं मानसोरोसो'रिति विश्वादर्थद्वयम्, तत् प्रकृते विरुद्धम्, अतो हृन्मनः 'अयः शुभावहो विधि'रिति कोशाद् द्वयोर्हृदययोरर्थमवधृत्य मनःशुभावहो विधिर्हृदयं पुराणं भगवन्मनः शुभावहविधि- रूपेण पुराणेन प्रामाणिकीकृतं दास्यमपेक्षितसमर्पणात्मकं जातमेवेति । अथ सेवाप्रकरणे 'यद्यदिष्ट- तम' मिति वाक्यात् स्वापेक्षितसमर्पणं विवक्ष्यते तदपि साम्प्रतम्, वाक्यादेव । नन्वपेक्षित- समर्पणं दास्यम्, तदेकेनापीन्द्रियेण भवतीति दास्यरूपा सेवा न सर्वात्मभावरूपेति चेन्न । सर्वैरिन्द्रियैरपेक्षितसमर्पणे बाधकाभावात् सर्वात्मभावरूपा सेवा तथा च सर्वोप्यात्मनोऽन्तः- करणस्य भाव एकादशविधो मनसो वृत्तिरूपः षष्ठीगर्भितकर्मधारयेण सर्वात्मभावपदार्थोऽत्र । तथा च नवमस्कन्धे अम्बरीषप्रसङ्गे 'एवं सदा कर्मकलापमात्मनः परेऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे । सर्वात्मभावं विदधन्महीमिमां तन्निष्ठविप्राभिहितः शशास ह' इति । एवं पूर्वोक्तपरामर्शन पूर्वं तु 'स वै मनः कृष्ण- पदारविन्दयो'रित्यादिवाक्यानि । न च सर्वत्रात्मेति भावो भावना यस्मिन् क्रियाकलाप इति बहुव्रीहि- रस्तु, किं षष्ठीगर्भितकर्मधारयेणेति शङ्क्यम् । 'याहि सर्वात्मभावेने'ति वाक्ये बहुव्रीहेरसंभवात् । न चैतद्वाक्यानुरोधेन क्रियाकलापमध्याहृत्य योजनीयम्, सर्वात्मभावेन क्रियाकलापेन याहीति चेन्न । सर्वोप्यात्मनो भावो भगवत्येवाधिकृत इति 'सर्वात्मभावोऽधिकृतो भवतीनामधोक्षज' इत्यस्य सुबोधिन्यां क्रियाकलापानध्याहारात् । न च सर्वोपि सर्वत्र भगवत्स्फूर्तिलक्षणांशेनाप्यन्यून आत्मनो भाव इति सुबोधिन्या अर्थ इति शङ्क्यम् । सर्वपदस्य सर्वात्मभावघटकत्वेन भगवत्स्फूर्तिपर्यन्तं तस्यार्थाभावात् । 'स वै मनः कृष्णपदारविन्दयो' रित्यादिवाक्योक्तैकादशमनोवृत्तीनां सर्वपदार्थ- त्वात् । तथा च 'लिङ्गभूयस्त्वा'दिति सूत्रभाष्यम् । 'यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमे'ति । 'एतेन सर्वात्मभावस्वरूपमेवोक्तं भवती'ति । न च 'सर्वभूतेषु मन्मति'- रित्येकादश एकोनविंशाध्याये वाक्याच्च सर्वस्मिन्नात्मभावः सर्वात्मभाव इत्यर्थोऽस्त्विति वाच्यं, प्रकृते- ऽसम्भवात् । तादृश्या मतेः 'एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्ति'रिति वाक्ये प्रेमभक्तिकारणत्वेनोक्तेस्तात् पृथगेव कारणत्वम् । एवमनेकार्थेषु षष्ठीगर्भितकर्मधारयो गृह्यते । न च प्रकृते क्रियाकलापविशेषणत्वेन बहुव्रीहिर्युक्तामिति वाच्यम् ॥ स्वमते षष्ठीगर्भितकर्मधारयकस्य [

परिशिष्टम्। ९७ सर्वभावेन भजनं न सर्वात्मभावेनेति सेवा सर्वभावेन न सर्वात्मभावेनेति सर्वात्मभावरूपा सेवेति व्याहतमिति विचारयति न च तस्मादिति । न च 'तस्माच्छ्रीकृष्णमार्गस्थो विमुक्तः सर्वलोकतः । आत्मानन्दसमुद्रस्थं कृष्णमेव विचिन्तये' दिति सिद्धान्तमुक्तावल्यामेतद्विचिन्तनमिति वाच्यम् । तत्र लघुखममार्गस्यैकादशैकोनत्रिंशाध्यायोक्तस्य ग्रहणात् । ननु 'मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् । ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाश्य' इति वाक्येन बहुव्रीहिरेवास्त्विति चेत्सत्यम् । 'सर्वदा सर्वभावेन भजनीय' इत्याचार्यकारिकायामपि तथात्वेपि श्रीमदाचार्यमतत्वात् । श्रीगोस्वामिनां मते तु 'सदा सर्वात्मभावेन भजनीय' इति कारिकायास्ते तु व्रजरत्नात्मका इति मन्मतिरिति ह्वा'त्मानन्द- समुद्रस्थ'मित्यस्य टीकायाश्च सर्वात्मभावे गोस्वामिमताङ्गीकारात् । भाष्येपि सार्धाध्याये तत्प्रणीते प्रदान- वत्सूत्रे लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणे चैतद्विचारात् । तन्मते षष्ठीगर्भितकर्मधारयेण निर्वाहः, न तु बहु- व्रीहिणा । न चाचार्यमतमस्तु गोस्वामिमतात्प्रवलत्वादिति वाच्यम् । सर्वात्मभावविषये ह्याचार्यभाष्या- भावात् । भाष्यं तु 'यत्र नान्यत्पश्यती' त्याद्युक्तं षष्ठीगर्भितकर्मधारयं द्योतयति, न तु बहुव्रीहिमिति तेन भाष्येण सर्वं सुस्थम् । एतेन षष्ठीगर्भितकर्मधारयस्याचार्य्याङ्गीकृतस्य पुष्टिसर्वात्मभावविषय- त्वम्, मर्यादायां तु बहुव्रीहिरिति कुचोद्यं निरस्तम् । नापि दास्यरूपा सेवा सर्वभावरूपेति वक्तुं शक्यते । लघुखममार्गात् पृथक् सर्वभाववचनाद् एकादशे 'मामेव सर्वभूतेष्वि'त्यादिवचनेभ्यः । तस्मात् सुष्ठु सर्वात्मभावरूपा सेवेति । न च 'आत्मानन्दसमुद्रस्थ' मित्यस्य सर्वभावानन्दसमुद्रस्थ- मित्यर्थोस्तु । अस्याक्षेपस्य ते स्थिति टीकासम्बन्धित्वात् । तत्र ते तु व्रजरत्नात्मका इति मन्मतिरिति स्वमतित्वाच्च । उक्तार्थस्य ज्ञाने सन्निवेशाच्च । 'सर्वदा सर्वभावेने' त्यत्र करणे तृतीया नाभेदे 'प्रकृत्या- दिभ्य उपसङ्ख्यानमि'ति वार्तिकेनाभेदासम्भवात् । न च सिद्धान्तमुक्तावल्या आचार्यकृतत्वेन सर्वभावा- नुरोधेन तनुजा सेवा व्याकर्त्तव्येति चेन्न । सर्वात्मभावरूपसेवापाः सर्वभावाविरुद्धत्वात् । आत्मनां बाह्याभ्यन्तरपरमात्मनां आत्मोपनिषदूक्तानां निवेदनमात्मनिवेदनम्, सर्वात्मभावस्तु आन्तरमात्रात्मे- निवेदनमिति भेदः । अथ शरणमार्गः पृथगस्ति 'पृथक्शरणमार्गोपदेशे'ति सर्वोत्तमात् । स च विवेकधैर्याश्रय इत्याहुः स च निबन्धे सेवाप्रकरणे 'जगन्नाये विठ्ठले च श्रीरङ्गे वैङ्कटेश्व। यत्र पूजाप्रवाहः स्यात् तत्र तिष्ठेत तत्पर' इत्यनया कारिकयोक्तः । तत्र जगन्नाथः पुरुषोत्तमः, विठ्ठलो महाविष्णुः श्रीरङ्गोपि, वैङ्कटस्तु वैकुण्ठनाथः, तन्माहात्म्येषु प्रसिद्धाः । पुष्टिमार्गीय क्रीडाविशिष्टा सन्निहिता श्रीमद्यमुनाजित् उद्दिधीर्ष्वी 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मे'ति श्रुतिप्रतिपादिता पद्मपुराणात् तत्र 'ऐहिके पारलोले चे'ति वक्ष्यमाणोपसंहाराच्छरणमार्गं वक्तुं 'सत्यं ज्ञानमनन्तमानन्दं ब्रह्मे'ति सर्वोपनिषदुक्तब्रह्मगो भक्तिमुक्त्वा 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मे'ति श्रुत्युक्तब्रह्मणे भक्तिं 'तत्र तिष्ठेत तत्पर' इति निबन्धोक्ततत्परपद- वाच्यामुपचक्रमिरे हरिरित्यादि । तदर्थं 'प्रवृत्तं च निवृत्तं चे'त्युक्तं लघुखममार्गरूपमुक्तम्, अधुना तु । 'यन्न योगेन साङ्ख्येन दानव्रततपोऽध्वरैः । व्याख्यास्वाध्यायसंन्यासैः प्राप्नुयाद् यत्नवानपि । तस्मात् त्वमुद्धवोत्सृज्य नोदनां प्रतिनोदनाम् । प्रवृत्तं च निवृत्तं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च । मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् । याहि सर्वात्मभावेन यास्यसे ह्यकुतोभयम् । १. - मनः । २. मया स्या अकुतोभयम् । 13 परि० 2455