अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

" ६०० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० ८ सू० ३२ आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३२ ॥ मुख्यं स्वसिद्धान्तमाह । व्यापक एव प्रादेश इति । न हि विरुद्धमुभयं भगवत्यनवगाह्यमाहात्म्ये । तस्मात् प्रमाणमेवानुसर्तव्यं, न युक्तिः । शब्द- बलविचार एव मुख्यः । न तु प्रातीतिकविरोधादन्यथात्वकल्पनम् । वैश्वानरस्य पुरुषत्वं, पुरुषविधत्वं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं च वाजसनेयिनः समामनन्ति । न हि तस्य तद्विधत्वं, तस्मिन् प्रतिष्ठितत्वं च संभवति युक्त्या । अतोऽन्ये ऋषयो भ्रान्ता एव येऽन्यथा कल्पयन्तीत्यभिप्रेत्य स्वमतमाह । भाष्यप्रकाशः । निमित्तं तदाह । अतः स्थानानुरोधेन तदनुगुणा स्थितिः संपत्तिस्तदनुरोधनिमित्तं प्रादेशमात्रत्वं, न तु स्वाभाविकमित्यर्थः । एवं श्रुत्युक्तानामाध्यात्मिकं रूपमादायानियतपरिमाणपक्षव्याख्यानस्य

यहाँ दिए गए पृष्ठ का शुद्ध देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६०१

एवं वैश्वानरमस्मिन् मूर्धचुबुुकान्तराले जाबालाः समामनन्ति । एषोऽन- न्तोऽव्यक्त आत्मा योऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति । सोऽविमुक्तः कस्मिन् प्रतिष्ठित इत्यादिना भ्रुवोः घ्राणस्य च यः संधिः स एष द्यौर्लोकस्य परस्य च संधिर्भव- तीति । न ह्यनन्तः संकुचितस्थाने भवति । विशेषणवैयर्थ्यापत्तेः । युक्तिगम्यां

भाष्यप्रकाशः । समामनन्तीति स एषोऽग्निवैश्वानरो यत् पुरुषः स यो हैतमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः- प्रतिष्ठितं वेदेत्यग्निरहस्ये वदन्ति । संभवति युक्त्येति भेदादिरूपया युक्त्या । तथाच ब्रह्मणः श्रुत्येकसमधिगम्यत्वात् तन्मूलेन विचारे तत्र भेदानुक्त्या तदभावेऽपि तन्नित्यं मन्तव्यमित्यर्थः । एवमेकमामननं प्रदर्शितम् । यद्यपि संपत्तिरूपा युक्तिः श्रौती, तथापि कैकेयस्तथा तु न एतान् वक्ष्यामीत्यादिना मध्वादिवत् कल्पनयोपदिष्टवान् । न तु वास्तवम् । स्वकृततथासंपादनव- चनात् । तथा सति द्युमूर्धत्वादीनामध्यात्मं कल्पनोपदेशो, न तु स्वारसिकं तत्र मानम् । तच्च छन्दोबलविचारे अप्रयोजकम् । दहरविद्यायां, यावान् वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश इत्यादिना कल्पनां विनेव तन्मानकथनवदत्रापि श्रुत्यन्तरे कथनात् । तथा सति संपत्तिकृतं प्रादेशमात्रपरत्वं जघन्याधिकारिणामुपासनार्थत्वेन पर्यवस्यति । तच्चोत्तमाधिकारिणामनादरणी- यमित्याशयेनाहुः अत इत्यादि । सूत्रे चकारादपरमामननं प्रदर्शयन्तो व्याकुर्वन्ति एवमि- त्यादि । इत्याविनेति कस्मिन् प्रतिष्ठित इति प्रश्ने, वरणायां नास्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति । का वै वरणा का च नासीति । सर्वानिन्द्रियकृतान् दोषान् वारयति तेन वरणा भवतीति । सर्वानिन्द्रियकृतान् पापान्नाशयति तेन नासी भवतीति । कतमच्चास्य स्थानं भवतीति । भ्रुवोः घ्राणस्य च यः संधिः स एष द्यौर्लोकस्य परस्य च संधिर्भवतीत्यन्तम् । नन्वत्रापि प्रदेशादि- भेदपक्षा एव भवन्तु, को दोष इत्यत आहुः न हीत्यादि । नचानन्त इत्यत्र कालापरिच्छेद एवोच्यते, न देशापरिच्छेद इति शङ्क्यम् । आत्मत्वेनैव सिद्धे कालापरिच्छेदेऽनन्त इति विशेषणवैयर्थ्यापत्तेः । अतस्तद्वत्त्वाद्भिरुद्धधर्माश्रयत्वमेवाभिप्रेतमित्यर्थः । ननु युक्त्या साधने को दोष इत्यत आहुः युक्तीत्यादि । नैषा तर्केणेति श्रुतेस्तथेत्यर्थः । ननु सूत्रकृता स्फुटतयाऽनुक्त-

रश्मिः । नैषा तर्केणेत्याद्युक्तिनिरसनीयत्वेन श्रुत्यर्थे युक्तिप्रदर्शनमर्थान्तरा रोप इवेति भ्रमसाधनसंपादनानुकूल- व्यापारवन्तः । आत्मरध्यस्तु यन्मनसा ध्यायतीति श्रुतिविषयत्वं वेदेषु वदन् भ्रान्तः 'निःश्वसितमस्य वेदाः' इति श्रुतेः वेदानां निश्वसितत्वेन बुद्धिपूर्वकत्वाभावात् । बुद्ध्या पदार्थान् जानातीति । बाद- रिस्तु तस्मै श्रद्दध्यामेत्यत्र तत्फलकश्रद्धामज्ञात्वा तस्य वचः श्रत् सत्यं दध्याम इति श्रुत्यर्थे भ्रान्तः । प्रकृते । इत्यन्तमिति । श्रुत्यंशे स्वयं भाष्यः । नहीत्यादीति उपाधिस्तु परमात्म- न्यसंगत इति भावः । विशेषणेति भाष्यं विवरीतुं शङ्कामाहुः न चानन्त इति । अस्मदादिः काल- परिच्छिन्नः शतायुर्वै पुरुष इति तन्न तु न अन्तो नाशो यस्येति कालापरिच्छेदः । एवकारव्यावर्त्यमाह नेति । न देशकृतोन्तो यस्येत्यन्तपदस्यान्तवाचकत्वमित्यर्थः । 'अन्तः प्रान्तेऽन्तिके नाशे' इति विश्वः । नैवेति । तथेति अत्रब्रह्मविद्यात्वस्य संबन्धिनी तथेत्यंशाद् 'अव्ययादाप् सुप इति सूत्रेण षष्ठ्या लुक् यद्यपीय श्रुतिः काठकेऽस्ति तत्रेथेत्येतच्छब्देन समीपतरवर्तिवाचकेन श्रेय आददानस्य प्रशंसाविषयि- णीमतिरेतच्छब्दवाच्या । किंचान्यत्र धर्मादिति प्रश्ने सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीत्याद्युक्तमक्षरं ब्रह्म वा

601

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page:

त्यङ्गस्राविणैव । अविरोधेऽपि वक्ष्यति । श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वादिति । ननु तथापि काचिद् वेदानुसारिणी युक्तिर्वक्तव्या, शास्त्रसाफल्यायेति चेत् । उच्यते । विरोध एव नाशङ्कनीयो वस्तुस्वभावात् । अयस्कान्तसन्निधौ लोहपरिक्रमणे या युक्तिर्गर्भस्थौदर्याद्दाहे, रेतसो मयूरत्वादिभावे । न हि सर्वत्र स्वभावदर्श- नाभ्यामन्योपपत्तिः कैश्चिदपि शक्यते वक्तुम् । तस्यान्ते सुषिरमित्यादिना श्रुतिरेवमेवाह । यशोदास्तनन्धयस्य च भगवतो मुखारविन्दे विश्वमेव दृष्ट्वा स्वप्रमायाऽवि- द्यानिराकरणाय सिद्धान्तमाह । 'अथो अमुष्यैव ममार्भकस्य यः कश्चनौत्पत्तिक आत्मयोगः' इति । उलूखलबन्धने चायमर्थो निर्णीतः । तस्मादानन्दांशस्यैवार्य

भाष्यप्रकाशः ।

त्वेऽन्यमेव सूत्राशय इत्यत्र किं गमकमत आहुः अविरोधेऽपीत्यादि । यद्यपि जाबालश्रुतौ वैश्वानरः स्फुटतया नोक्तस्तथापि मूर्धचिबुकान्तरेऽनन्तस्य प्रतिष्ठितत्वकथनात् प्रादेशमात्रत्वाभि- विमानत्वं प्रत्यभिज्ञायते । अतस्तत्परत्वं तद्वाक्यस्य बोध्यम् । नन्वित्यादिनोक्ता युक्तिस्तु स्फुटतरैव तस्याः कथं श्रुत्यनुसारित्वमित्यत आहुः तस्यान्ते इत्यादि । तस्यान्ते सुषिर ँ- सूक्ष्मं तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितमिति तैत्तिरीये बृहन्नारायणोपनिषदि सहस्रशीर्षानुवाके सुषिरस्य सूक्ष्मता तत्र सर्वप्रतिष्ठा च श्राव्यते । सा वस्तुस्वभावादेवोपपद्यतेऽतस्तथात्वमित्यर्थः । दर्शनमुपन्यस्यन्ति यशोदेत्यादि । अत्र स्तनन्धयपदेन अदन्तस्य षड्दिनस्य पूतनाऽसुपयःपान- कर्तृतयाऽबलासाधनविरोधोऽपि स्मार्यते । निर्णीत इति बन्धनानां द्यङ्गुलन्यूनतायाः । पुनः स्वेच्छया बन्धनस्य च कथनान्निर्णीतः । शेषमतिरोहितार्थम् । एवं चात्र निराकरणत्वादिनो

रश्मिः ।

वाच्यम् । न जाबालसमामननेन सिद्धं ब्रह्म तथापि प्रादेशामिविमानश्रुतिः ज्ञेयोऽविषयिणी न बाह्यरत्नविषयिणीत्यदोषः । 'समीपतरवर्तिनि चैतदो रूपम्' इति वाक्यात् । यदि चेदमत्र न गृह्यते तदा तु 'श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः' इत्यादिश्रुत्युक्तं समीपतमवृत्तिर्बहुधाचिन्त्यमान एषोपि पर- मात्मेत्यदोषः । अग्रे च ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निरनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यमिति चयनं समीपतभं तदग्रैवेत्यैतच्छब्देनाविवक्षितम् । अविरोधेपीति निमित्तं सप्तम्यर्थः युक्त्यविरोधरूपं फलमविरो- धाध्याये वक्ष्यति । श्रुतेः शब्दैकप्रमाणत्वात् वस्तुन एव तथात्वात् । स्फुटतरेति शास्त्रं वेदा- न्तविचाररूपम् । तद्युक्तिरूपं योजनं शास्ति निर्युक्तिरूपं शास्तीति वेति फले तयोः केन फलेन सहेत्याकाङ्क्षायां शास्त्रस्य सफलत्वायेत्येवं स्फुटतरेत्यर्थः । तत्र प्राज्ञे निर्युक्तिरूपमपि योजनं दार्थ्याय वेदान्तविचारः शास्ति मन्दमध्यमयोस्तु वक्ष्यमाणयुक्तिरूपमपि दार्ढ्यसंदेहाभावाभ्यां स शास्तीति फलम् । स्वभावेति परिणामहेतुत्वं स्वभावत्वम् । तथात्वमिति स्वभावदर्शनाभ्यां वक्तुं शक्य- त्वम् । तथा तु अस् । तु पुनः अस् शैथ्यं अस् शैथ्येल्पे चेति मनोरमा । तादृशं रूपं किं भविष्य- तीत्याकाङ्क्षायां दर्शनमित्यादिः । बन्धनस्येति भक्तवश्यत्वज्ञापनाय बन्धनस्य । शेषमिति । इति चेति इत्येवमनुक्तसमुच्चयश्चकारार्थ इत्यर्थः । सिद्धमाहुः एवमिति । अभिनवनैयायिकमतेनेवेवम् । स्वमते प्रादेशमात्रत्वं विशेषः । पूर्वश्रुत्यर्थमाहुः श्रुताविति प्रसङ्गाद्भाष्यभृत्येष्वप्युच्यते । एष इति य एष प्रसिद्धः परमात्मानन्तोऽव्ययकोश्वरः 'अव्ययकोश्वर इत्युक्तः' इति गीतात्तः । वं वः कोत्रि

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६०३

धर्मो यत्र स्वाभिव्यक्तिस्तत्र विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वमिति चकारार्थः। तस्मात् प्रादेशमात्रो व्यापक इति वैश्वानरो भगवानवेति सिद्धम् ॥ ३२ ॥ इति प्रथमाध्याये द्वितीयपादं अष्टमं वैश्वानराधिकरणम् ॥ ८ ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १ ॥ २ ॥

भाष्यप्रकाशः। कर्तृत्वानंतरमवमाशङ्कय तन्निरासाय साकारब्रह्मता विचारिता। श्रुतौ तु वरणा भ्रूः। अस्य स्थानमित्यस्येति पदेनानन्तः परामृश्यते। घ्राणपदेन च नासिका। नासिके उपदिशन्नित्यत्र पृथग्वर्त्मात्मनः कथनात्। द्यौरित्याकाशः। तत्र हेतुः। लोकस्य परस्य च संधिरिति। जीवलोकस्य परब्रह्मणश्च संधानजनकत्वादिति। अथात्र मतान्तराणि विचार्यन्ते। तत्र जाठराग्निप्रतीकस्य जाठराग्न्युपाधिकस्य वा परमेश्वरस्योपास्यत्वं व्यासमते। जैमिनिमते तु तदुभयकल्पनं विनैव साक्षात् परमेश्वरोपासनं विधीयत इति साक्षादपीति सूत्रे व्याख्यायामामिव्यक्त्यादिसूत्रेषु प्रादेशमात्रत्वसाविरोधो विचार्यत इति शंकराचार्याः प्राहुः। तत्रेदमवधेयम्। आचार्यस्तद्गुरुः सर्ववेदव्यासकर्ता स्वयं समन्वय प्रतिज्ञाय सरलां सुन्दरीं जैमिनिविचारितां युक्तिं श्रुत्यादिसंमतां जानानः किमिति नोपगतवान्। अथ दुष्टां तर्हि कुतो न दूषितवानिति।

रश्मिः। कतमंस्थानियादित्यग्रिमप्रश्ने याज्ञवल्क्योत्तरं स इति याज्ञवल्क्यो ब्रूते स्म। वरणायामिति। वरणाथे- माहुः वरणा भूरिति पदे निर्वक्ति सर्वाणीति। तयां च नियम्यजीवद्वारा नियन्तृरीश्वरसान्निध्यान- त्वात् नासाभ्रुवोः पापनाशकत्वमित्युक्तम्। तत्रापि स्थानविशेषजिज्ञासया पृच्छति कतमदिति। अत्र प्रमाणमाहुः नासिके इति। पृथगिति प्राणः पृथग्वर्त्मात्मेति श्रुतेः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा शांकरभाष्ये तु प्राणस्थाने घ्राणः। पूर्वोक्तमध्यशब्दार्यं स्पष्टयति स्म भ्रुवोरिति तदेव स्थानमित्यर्थः। संधियुंलोकस्य यद्वा द्यौराकाशः संधानेति। ब्रह्ममृतवर्षिण्यां तु द्यौर्लोकस्य स्वर्गस्य परस्य ब्रह्मलो- कस्य च संधित्वेन ध्येय इत्युक्तम्। अथ ननु कोशे अग्निवैश्वानरो वह्निरिति तट्टीकायां च विश्वे नरा अस्य 'नरे संज्ञायाम्' इति विश्वशब्दस्य दीर्घः। विश्वानरस्यानपं ऋष्यण्। गीतायां च अहं वैश्वानरो भूत्वेति श्रुतिस्मृतिभिः वैश्वानर इति एतत्पर्यालोचनाविरोधेन शंकराचार्यादिमतानि प्रवृत्तानि। अतस्तत्तन्मतसिद्धार्थकानि सूत्राणीत्याशङ्कयाहुः अथात्रेति। जाठराग्नीति। जाठराग्निरोश्वरप्रती- कोऽवयव इवावयवस्तस्य। परमेश्वरदृष्टिर्हि जाठरे वैश्वानरे इहोपदिश्यते इति भाष्यात्। अषीति ईश्वरोपलव्धिस्थानेषु हृदयादिषु विशेषेणामिव्यज्यत इत्येवमविरोधः। बादरिभते प्रादेशमात्रत्वेन ज्ञेयं प्रादेशमात्रोऽप्यनुस्मरणीयः प्रादेशमात्रश्रुत्यर्थवत्ताया इत्येवमविरोधः संपत्तिकृतां जैमिनिर्मन्यत इत्यविरोधः। तद्गुरुरिति शंकराचार्यगुरुः। दुष्टामिति जानानो नोपगतवानिति पूर्वेणान्वयः। दूषि- तवानिति यतो न दूषितवानतः साक्षात्सूत्रार्थो व्यासाभिमत एव। अन्यसूत्रोक्तोपाधिस्तु सर्वथा न संभवति। विद्वन्मण्डने निपुणतरदूषणात्। तथा वैश्वरस जाठरस वा वक्तव्यः सः। सर्वे वेदा-

६०४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० ८ सू० ३२ भाष्यप्रकाशः। भास्कराचार्यास्तु, नायं वैश्वानरशब्दो जाठराभ्यभिप्रायेण प्रयुक्तो येनात्र तद्गुण- कोपासनं कल्प्येत । किंतु यौगिकोऽयं शब्दो, विश्वाश्चरान् नयतीति । तद्धितस्तु राक्षसवाय- सादिवत् स्वार्थे । अभिविमानशब्दश्चाभिमुख्येन विचित्रं जगन्निमिमीत इति वा, अभिगतश्चासौ विगतमानश्चेति वा योगेन । वैश्वानरशब्दस्य यौगिकार्थग्रहणे जाठरानलविशिष्टोपासनमनभिप्रेतं बादरायणस्येति साक्षात्सूत्रे व्याचक्रुः । तत्र बीजं तु सौत्रोऽपिशब्दः साक्षादविरोधं जैमिनिरपी- त्यन्वयादिति तदाशयः । रामानुजाचार्यास्तु मतद्वयेऽपि जाठरविशिष्टपरमात्मोपासनमङ्गीकृत्य, वैश्वानरशब्दो- ऽग्निसाधारणोऽपि परमात्मधर्मविशेषितो यथा विश्वेषां नराणां नेतृत्वादिना गुणेन परमात्मान- मेवाचष्ट इति निश्चीयते । तथा स एषोऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुष इति वाजसनेयिपठितोऽग्निशब्दोऽपि ते

पदैस्तमेव परामृश्य मूर्धप्रभृतीनां समभिव्याहरणात् । तत्कथं संनिहितपरित्यागेन व्यवहित- स्योपासकस्य परामर्शः कर्तुं शक्यते । नचाग्रे सुतेजःप्रभृतिभ्योऽतिरिक्तानामुरःप्रभृतीनां वेद्यादित्वकथनात् तथेति वाच्यम् । भगवतो विश्वकायत्वाय तन्मूर्धादीनां सुतेजस्त्वादिरूपोप- देशवत्तस्य यज्ञत्वाय तदुरआदीनां वेदित्वादिरूपोपदेशस्य शक्यवचनतया तस्योपासकावयवगम- कताया निषेधुमशक्यत्वात् । नचैवं सति तद् यद्भक्तं प्रथममागच्छेदित्यादौ यः प्राणाग्निहोत्रा- धारत्वेनोपासकस्यादिपरिग्रहः स कथं संगच्छेतेति शङ्क्यम् । संपत्तिसूत्रविषयवाक्ये वैश्वानरा- वयवानामुपासकमूर्धादिषु संपत्तिकथनेन तेषां मानवदनुक्तानां तदुरःप्रभृतीनामप्युपासकोरः- प्रभृतिषु संपत्त्या मानसाभिप्रेततया सुखेनैव तदास्यादिपरिग्रह

३०६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० २ अ० ८ सू० ३२ भाष्यप्रकाशः । धर्मवान् हिरण्यश्मश्रुत्वादिवर्मवांचाऽलौकिकभोगयोगेऽपि दोषरहितः प्रकटसच्चिदानन्दस्वरू- पोऽधिदेवादिप्रयनियामकोऽक्षरादुत्कृष्टः खत एव साकारो विरुद्धधर्माश्रयो भगवान्नेव, न जीव इति । तेन सर्वान्तर्याम्येको भगवानिति सिद्धम् । आधेयरूपो विचारित इति च ॥ ३२ ॥ ८ ॥ इत्यष्टमं वैश्वानराधिकरणम् ॥ ८ ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणनखचन्द्रनिवारितहृद्यान्धकारेण पीताम्बरतनुजपुरुषोत्तमेन कृते भाष्यप्रकाशे प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १ ॥ २ ॥ समाप्तो द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ रश्मिः । प्रोक्ता । द्वितीयाधिकरणार्थरूपतामाहुः हिरण्येति । तृतीयाधिकरणार्थतामाहुः असेति । चतुर्थाधि- करणार्थतामाहुः अलौकिकेति । पञ्चमाधिकरणार्थतामाहुः प्रकटेति षष्ठाधिकरणार्थतामाहुः अधीति । सप्तमाधिकरणार्थरूपतामाहुः अक्षरादिति । अष्टमाधिकरणार्थतामाहुः खत इति । आधेय इति आधेयानि मनोमयत्वादीनि तै रूप्यते व्यवह्रियते इत्याधेयरूपः तदुक्तं तेन सर्वान्तर्यामी एको भगवानिति सिद्धमिति अग्रिमपादे स्फोटिष्यतितमाम् ॥ ३२ ॥ ८ ॥ इति अष्टमाधिकरणम् ॥ ८ ॥ इति श्रीविठ्ठलनन्दनश्रीगिरिधर्यात्मज श्रीदामोदरभ्रात्रीयेण पूर्णचेत्रा श्रीगोविन्दरायपौत्रेण श्रीविट्ठलरायभ्रात्रीयश्रीगोकुलोत्सवात्मज- गोपेश्वरेण कृते भाष्यप्रकाशरश्मौ प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः संपूर्णतामगमत् ॥ १ ॥ २ ॥ समाप्तो द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ 606

श्रीकृष्णाय नमः । श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । शुद्धाद्वैतब्रह्मवादनिर्गुणभक्तिमार्गप्रवर्तकाचार्यचक्रचूडामणि- श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणप्रणीतम् । दशदिगन्तविजयिश्रीमद्गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीत- भाष्यप्रकाशसंपूर्णवेत्तृश्रीमद्गोस्वामिश्रीगोपेश्वर- जिचरणप्रणीतभाष्यप्रकाशरश्मिपरिवृंहितम् । प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ‘भगवद्धर्मपरायणसद्व्रतश्रेष्ठिगोवर्धनदास सुन्दरदास’ इत्यस्य पुष्टिमार्गीय- संस्कृतसाहित्यसमुद्धारार्थं निर्विष्टद्रव्यसंग्रहतः ‘प्रातर्भगवत्पद- मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, बी. ए., एल्एल्. बी., वकील, हाइकोर्ट’ इत्येतेषां सुहृद्भिः संशोध्य ‘निर्णयसागर’ मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकटीकृतम् । श्रीवल्लभाब्दाः ४६२. संवत् १९९७. आरम्भः मूल्यं रूपकत्रयम् ।

Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the ‘Nirnaya Sagar’ Press, 26-28, Kolbhat Street, Bombay 2. Published by Dhirajlal Vrajdas Sanklia, B. A., LL. B., Advocate at Khakhar Building, C. P. Tank, Bombay 4.

त्वाद् + अ = त्वाद्य? No, त्वाद! Wait, why does it look like त्वाद्भासाधिकरणस्य or त्वादभ्यासाधिकरणस्य? Look at the character after द्: It is 'भा' or 'भ्या'! There is a slant stroke at the bottom of the loop: that's a 'भ'! And it has an 'ा' matra. Wait, did the printer print त्वादभ्यासाधिकरणस्य or त्वाद्भासाधिकरणस्य? Notice there is a halanta under द: द्! Then भा or भ्या! If there is a halant द्, then the next letter must be a consonant, like भा or भ्या! Could the printer have omitted the initial अ of अभ्यासाधिकरणस्य and written त्वाद् भ्यासाधिकरणस्य? Or is it त्वाद्वासाधिकरणस्य? Let's look at the shape: it has a loop on the left, like 'भा'. Let's look closely at the text: It is printed: त्वाद्भासाधिकरणस्य or त्वाद्वासाधिकरणस्य? Wait, could it be त्वाद्वाक्याधिकरणस्य? Look at: "त्वाद्" then "भा" or "वा" then "सा" or "क्य"? It is clearly "सा"! "सा-धि-क

६०८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० १ सू० १ आधाररूपोऽत्र प्रतिपाद्यते । तेन सर्वं ब्रह्मेति फलिष्यति । भाष्यप्रकाशः। त्मावेशः सपरिकरं लोकत्रयं च बोधितम् । ततोऽदृश्यत्वाद्यधिकरणद्वये अव्यक्तत्वमीश्वरत्वं चाक्षरादुत्तमत्वेन विरुद्धधर्माधारत्वेन च विचारितम् । तदेतदुक्तम् । आधेयरूपो भगवान् प्रतिपादितः इति । तथा अदृश्यत्वाद्यधिकरणे 'यस्मात् क्षरमतीतोऽहम्' इत्यपि विचारितमेव । अतः परं तल्लिङ्गाद्यधिकरणेषु य आधाररूपो निरूपितः सोऽत्र विचार्यते । तेन 'पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्' ॥ इति वाक्योक्तराधोक्तं विवृतं भविष्यति । तदेतदुक्तम् । आधाररूपोऽत्र प्रतिपाद्यत इति । द्वितीयपादोक्तमनन्यभक्तित्वमर्थ्यं तु गुणोपसंहारपादे फलिष्यतीत्यतो नोक्तम् । एवं पाद- द्वयोक्तस्य फलं समन्वयस्तत्स्वरूपं वदन्ति तेनेत्यादि । ननु पूर्वपाद आधेयनिरूपणेऽप्याकाशा- त्मत्वाकाशाज्ज्यायस्त्वब्रह्मक्षत्रौदनकत्वलोकशरीरकत्वादिनिर्व्यापकत्वावधारण आधाररूपताऽप्यव- रश्मिः। 'यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयति' इति 'गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा' इति त्त्वावेशः । सपरीति अन्तर्यामिणः सपरीत्यादि । एवं सर्वत्र बोध्येति भाष्यप्रकाशेन यस्य सर्वे लोकाः शरीरं यः सर्वांल्लोकानन्तरो यमयतीति लोकत्रयम् । पृथिव्याकाशवाय्वादित्यचन्द्रतारकदिग्वियुत्- स्तनयित्नवः परिकरः अग्रे यः सर्वेषु लोकेषु तिष्ठन्निति लोकत्रयम् । पुनः परिकरः वेदयज्ञ- सर्वभूतप्राणवाक्चक्षुःश्रोत्रमनस्त्वक्तेजस्तमोरेतात्मरूपः तेन परिकरेण सह सपरिकरम् । श्रुतयो विस्तरभिया न लिखिताः । अव्यक्तत्वम् अक्षरत्वम् । ईश्वरत्वं वैश्वानरत्वम् । अक्षरादिति अक्षरे पुरुषोत्तमं निवेश्य । उत्तमत्वेन अक्षरापेक्षया उत्तमत्वेन । वैश्वानर इत्यधिकरणे विरुद्धधर्मा- धारत्वेन । इत्यपीति अक्षरादपि चोत्तम इत्यनेन द्वितीयपादेनाक्षरोत्तमत्वमपि । तल्लिङ्गेति तल्लिङ्गादित्यधिकरणे 'अत एव प्राणः' इत्यधिकरणे ज्योतिश्चरणाभिधानादित्यधिकरणागमाधिकरणेषु चतुर्षु यः सर्वपरायणत्वेनाकाशः अभिसंवेशस्थानत्वेन प्राणः ब्रह्मत्वेन ज्योतिः सर्वात्मकब्रह्मत्वेन प्राण आधाररूप आकाशादिशब्दाभिधेयः शब्दसंदेहवारणेन निरूपितः । तेनेति आधाररूपप्रति- पादनेन । इतिवाक्येति आधाररूपम् । प्रतिपाद्यत इतीति । तेन प्रथमपादेनास्य पादस्य सामान्यविशेषभावः संगतिर्द्वितीयेन तु पादेन प्रसङ्गोऽवसरो वा संगतिरिवि फलितम् । केचित्तु त्रैलोक्यात्मा वैश्वानरः पूर्वत्र निरूपितस्तेन त्रैलोक्यायतनं तत्स्यद्यमिति प्राप्ते तदायतनमपि तदेवेति वक्तुमस्यारम्भ इत्याहुस्तद्युद्घोघातसंगतिरधिकरणसंगतिः । अर्मकौकस्त्वात्तद्व्यपदेशाच्च नेतीति सूत्रे भाष्ये 'भक्तौ तु बहिरपि' इति विशेष इत्युक्तम् । अनन्यभक्तित्वम्यत्वं प्रसङ्गात्कुतो न निरूपितमित्या- शङ्कयाहुः द्वितीयेति । गुणेति साधनाध्यायतृतीयपादे । तेनेति सर्वसाधारायेयनिरूपकत्वेन । आकाशात्मेति अर्भकौकस्त्वात्तव्यपदेशाच्च नेति सूत्रे महतो महीयानिति श्रुतौ आकाशात्मत्वादिः महत् आकाशात् सशरीरान्महान् यद्वा आकाश इत्यधिकरणे आकाशो वैवैभ्यो ज्यायान् आकाकः परायणमिति श्रुत्युक्तमाकाशात्मत्वमाकाशस्य ज्यायस्त्वं चोक्तं तद्वत्रापि । तल्लिङ्गाधिकरणे आधाररूपो निरूपितः सोऽत्र विचार्यते इतिभाष्यप्रकाशात् । ब्रह्मक्षत्रेति अत्ता चराचराधिकरणे मत्वञ्जेत्यादिः । १. अनन्यभक्तिमिति पाठः । 608

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६०९

बाधकानां बलिष्ठत्वात् साधकानामभावतः । आधारधर्मा बाध्यैरन्निति पादोऽभिधीयते ॥ इदं श्रूयते । 'यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः' इति । यस्मिन्नित्यादिवाक्ये च वाक्यार्थः सर्वबाधितः । अर्थात् प्रकरणाल्लिङ्गादिति पूर्वं विचार्यते ॥ भाष्यप्रकाशः। धारिता भवतीति व्यर्थः पादारम्भ इत्यत आहुः बाधकानामित्यादि । तेषु प्रेत्याभिसंभवाञ्जपा- रायन्तररात्मत्वादीनां साधितत्वेन बाधकानां बलिष्ठत्वात् साधकानामसाधितत्वेन नैर्बल्या- चदमावत आधारधर्मा ज्यायस्त्वादयो बाध्यैरन्नवतस्तथैततो न व्यर्थ इत्यर्थः । क्रमनियामिका त्ववसरसंगतिः । सा च जडार्थवारणरूपा द्वितीयपादारम्भ एवोक्तेति न पुनरुच्यते । एवं संगतिं प्रयोजनं चोक्त्वाऽधिकरणं विवरीतुं विषयवाक्यमुपक्षिपति इदं श्रूयत इत्यादि । श्रूयत इति आथर्वणोपनिषद्द्वितीयमुण्डके श्रूयते । एतस्यैव वाक्यस्य प्रथमतः कुतो विचार इत्याकाङ्क्षायामाहुः यस्मिन्नित्यादि । वाक्येत्यादि । सर्वबाधित इति सर्वैः प्रकारैर्बाधितः । इतिर्हेतौ । अत्र बुद्धिस्यानात्मिकाधिकरणसंगतिरपि बोध्यते । तल्लक्षणं तु, 'बुद्धिस्थं चिन्त्यते यत्र बुद्धिस्यानात्मिका तु सा' इति । तथा च तल्लिङ्गाद्यधिकरणे आकाशपदस्य ब्रह्मवाचकत्व- रश्मिः। वैश्वानराधिकरणे लोकशरीरत्वमादिपदेन विरुद्धसर्वधर्मोधारत्वम् । पादेति आधारनिरूपक- पादारम्भः । प्रेत्येत्यादि 'आकाशस्तल्लिङ्गात्' इत्यधिकरणे विषयवाक्यमुपन्यस्तम् । तदग्रे च्छान्दोग्ये प्रथमप्रपाठके पठ्यते परोवरीयो हैभ्यस्तावदर्सिलोके जीवनं भविष्यति तथामुष्मिन् लोक इति । प्रेत्याभिसंभवः श्रुत्यर्थस्तु एभ्यः प्रसिद्धेभ्यो लौकिकजीवनेभ्यः परोवरीय उत्तरोत्तरं विशिष्टतरं जीवनं ह भविष्यति तथामुष्मिन् दृष्टे लोके । प्रेत्य मृत्वा । आदिपदेनाग्निमश्रुतौ प्राणविद्यायाः कर्माङ्गत्वं श्रुतिस्तु मठमाहितेष्विति । श्रुत्यर्थं तत्रैव द्रष्टव्यो । मन्मद निवाससौख्ये भ्वादिः परस्मैपदी सेट् । बमू गतिपूजनयोः अथ इत्येके मन्मद इति मट् मदः भावे किए अन्यत इत्यम् मदगतिभ्यां इतेषु कुङ् । अञ्जपारास्त्वितु काठके तृतीयवल्ल्याम् 'सोऽध्वनः पारमाप्नोति' इति श्रुतौ । आदिपदेन ब्रह्मक्षत्रोदनकत्वं द्वितीयवल्लीसमाप्तौ । अञ्जपारास्त्वितु तृतीयवल्ल्यां जीवप्रकरणे ऋतं पिबन्ता- विति श्रुत्युक्तब्रह्मसंबन्धिनी । अथवा 'इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः' इत्युपक्रम्य 'अव्यक्तात् पुरुषः परः' इति । व्यापकत्वबाधकमन्तरेति 'यस्त्वेवमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरम्' इति छान्दोग्ये सप्तमप्रपाठके वैश्वानरोऽस्म्यहमिति टीकायामन्तरात्मत्वं भाष्ये तु जाठरोपाधिकमन्तरात्म- त्वम् । आदिपदेन सर्वात्मत्वबाधनं संसारिलिङ्गम् । साधितेति इयं श्रुत्या साधितमन्तरात्मत्वं शांकरैः साधितम् । साधकानां नैर्बल्ये पादाभिधानं न स्यात् साधककार्यत्वादित्याकाङ्क्षायामाहुः असाधितेति । नयेति पादोऽभिधीयते इत्यभिधेयत्वेन प्रकारेण । अत्रैति प्रथमपाडे शब्दसंदेहे वारिते आधारनिरूपने प्रतिबन्धकीभूतधेयनिरूपणं मनोमयत्त्वादिधर्मैराधेयाधारनिरूपणस्य विवक्षितत्वात् । अत आधेयनिरूपणेन प्रतिबन्धकीभूतजिज्ञासानिवृत्त्याऽवश्यवक्तव्यत्वमाधारनिरूपण इत्यवसरसंगतिः पादत्रयस्य क्रमनियामिका । द्वितीयेति भाष्य उक्ता तथाऽर्थो द्विविधो जीवजडात्मकः तत्र प्रथमं 609

६१० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० १ सू० १ अत्र संशयः। द्युभ्वाद्यायतनं ब्रह्म, आहोस्वित् पदार्थान्तरमिति । अर्थान्तरमेव च भवितुमर्हति। द्युभ्वादीनां सूत्रे ‘मणिगणा इव’प्रोतानां धारका- ष्टकत्वान्न तद्वाहकः परमात्मा। अन्यवाग्विमोकश्चासङ्गतः। एकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानस्य पृष्टत्वात् कथमन्यविमोकः। सेतुश्च गतिसाधनः। तस्मात्फलत्वमपि । आत्मलाभाच्च परं विद्यत इति विरोधश्च । अतो न ब्रह्मविद्यापरमेतद्वाक्यम्। किंतु स्मृतिमूलं भविष्यतीत्येवं प्राप्ते । उच्यते । भाष्यप्रकाशः। मङ्गीकृत्य ब्रह्मलक्षणस्य भूताकाशेऽतिव्याप्तिवारणेऽपि सांख्यमतसिद्धे प्रधानेऽतिव्याप्तिमाशङ्क्य वारणात् । बाधादिकं विवरीतुं संशयपूर्वपक्षावाहुः अत्र संशय इत्यादि । अर्थान्तरमेवे- त्यादि च। ब्रह्मवाक्यत्वबाधकान् हेतून् विवृण्वन्तः पूर्वमर्थाद् बाधं विवृण्वन्ति द्युभ्वित्यादि। एवं पूर्वोक्तार्थाद् ब्रह्मवाक्यत्वबाधो व्याख्यातः । प्रकरणकृतं तं व्याकुर्वन्ति अन्येत्यादि । लिङ्गकृतं तं व्याकुर्वन्ति सेतुरित्यादि । स्मृतिमूलमिति सांख्यस्मृतेर्मूलभूतम् । तथा चात्र प्रधानमेव प्रतिपाद्यम् । न चात्मपदविरोधः । योगेन तस्यापि व्याप्तिमात्रबोधकतया संगतेः । अथ रूढ्यपेक्षया योगस्य नैर्बल्यं विभाव्यते तदा पुरुषपरमस्तु । अन्या इत्यत्रामो डादेशः। अन्यमित्यर्थः । वाच इति । षष्ठी पञ्चमी वा । वादान्तररूपायाः। एष इति सांख्यवादः । एवं सर्ववाक्यसंगतेरित्यर्थः । सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति उच्यत इत्यादि । कुत इत्याकाङ्क्षायां रश्मिः। -बीवंपुरःसरेण संदेहा निवार्यन्त इति भाष्येण तथा चोक्तप्रायेत्यर्थः। यस्मिन्नित्यादीति प्रतीके शरीरगौरवं कारिकाकाठिन्येनाम्नातम् । नैयायिकमते दूषणं नान्यत्र । बाधादिकमिति आदिपदेनाथादित्यादि । तमिति ब्रह्मवाक्यत्वबाधम् । भाष्ये । एकेति ‘कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति’ इति श्रुतैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य शौनकेनाङ्गिरसः पृष्टत्वाच्छान्दबोधे पदजन्यपदार्थोपस्थितेः कारणत्पादन्यवाग्विमोके तदर्थस्य प्रधानस्य पदजन्योपस्थितिविषयत्वमन्यवाचां विमोकादतः कथ- मन्यवाग्विमोक इत्यर्थः । सेतुरित्यादीति । भाष्ये । साधन इत्यत्र ‘नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः’ इति सूत्रेण ल्युः । आङ् अभिविधौ अभिव्याप्यार्थमासमन्तात् । भाष्ये स्मृतिपदं ·शास्त्रात् सांख्यस्मृतिपरमित्याहुः सांख्येति । का सा स्मृतिरित्यत आहुः तथा चेति । समवायिन्योतं कार्यं भवतीति ‘प्रधानाज्जगज्जायते’ इति स्मृतिरोक्तम् । योगेनेति आप्नोतीत्यात्मेति रामानुजाचार्यभाष्योक्तेः । अतति व्याप्नोतीत्यात्मेति योगेन वा । व्याप्तिमात्रमित्यत्र मात्रपदे पुंलिङ्गव्युदासः । पुरुषेति प्रधानसंसृष्टपुरुषपरम् । विषयवाक्यविषमपदार्थानाह अन्या इति । सुपां सुलुगिति सूत्रेण डादेशः। अन्यमिति आत्मविशेषणम्। द्युभ्वाद्यायतनं प्रधानं सल्लक्षणादिति सूत्रार्थः। द्यौश्च भूश्च द्युभुवौ द्युभुवावादी यस्य तदिदं द्युम्वादि यदेतस्मिन् वाक्ये द्यौः पृथिव्यन्तरिक्षं मनःप्राणा इत्येवमात्मकं जगदोतत्वेन निर्दिष्टं तस्यायतनमिति शंकराचार्यभाष्येऽवयविसमास उक्तस्तमपाकर्तुमवयवसमासं बोधयामासुः द्यौः भूश्चेति द्युभ्रुवावादी यस्येत्यवयविसमासे यस्येत्यस्या- न्तरिक्षादिसमाहारस्येत्यर्थो भवति तस्य विषयश्रुतावप्रत्ययाद्वयवसमासो विषयश्रुतिप्रतीत उररीकृत- श्चाहुः । भाष्ये । द्यौरिति । प्रकृते । एवमिति आत्मीयसर्वप्रातिपन्द्यवाचकं शब्दप्रयुक्तम् । 610

अक्षरशः: द्युभ्वाद्यायतनं ब्रह्मैव। द्यौर्भूर्वादिर्येषां ते द्युभ्वादयः। तेषामायतनम्। अस्मिन् द्यौरिति वाक्योक्तानां साधकं वदन् प्रथमपरिहारमाह स्वशब्दात्। आत्मशब्दो व्याख्यातः स्वशब्देन। अत्र न जीवस्यात्मत्वेनोपासनार्थमात्म- पदं किंतु पूर्वोक्तानामात्मभूतम्। तेन न भारकृतो दोषः। कारणे हि कार्यमोतं भवति सेतुत्वं च युज्यते। तज्ज्ञानेनाऽमृतत्वप्राप्तेः। अभेदेऽपि ब्रह्मविदाप्नोति 'पर'मितिवदर्थः। तस्मादबाधितार्थत्वालक्ष्यस्य सर्वगतत्वव्युत्पादकत्वाद् द्युभ्वा- द्यायतनं ब्रह्मैव ॥ १ ॥

भाष्यप्रकाशः। हेतुं विवृण्वन्तस्सोमयार्थत्वमाहुः साधकमित्यादि। साधकमिति ब्रह्मत्वसाधकं हेतुम्। **व्याख्यानेनाऽऽत्मशब्दस्फोरणस्य प्रयोजनमा

६१२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० १ सू० २ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॥ २ ॥ ननु चोक्तं सर्वविज्ञानस्योपक्रान्तत्वादन्यवाग्विमोको विरुद्ध इति । नैष दोषः । मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् । मुक्तानां जीवन्मुक्तानां शरीराद्यध्यासरहिता- नामवान्तरप्रकरणशरधनुर्न्यायेन ब्रह्मत्वेन ज्ञातं पृथक्त्वेन वा जीवं लक्ष्ये योजयितुं तदुपसृप्यता व्यपदिश्यते । तेन शरीराद्यध्यासविशिष्टं न ब्रह्मणि भाष्यप्रकाशः । मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॥ २ ॥ एवं दोषद्वये परिहृतेऽपि तृतीयस्यापरिहृतत्वा- दाक्षिपति ननु चेत्यादि । मुक्तोपसृप्यव्यपदेशादिति मुक्तोपसृप्य इति भावप्रधानः । मुक्ते निष्ठा या उपसृप्यता भगवन्निकटगमनयोग्यता तया कृत्वा भगवतस्तथा उपदेशो मुक्तोपसृप्यव्यपदेशस्तस्मात् । एतद्व्यपदेशेन कथं दोष

'?? Wait, could it be: "स्थूलोऽहमिति शरीराध्यासोऽन्यस्य बुद्धेर्मन्दोऽहमिति..." Wait, if "मन्दोऽहमिति बुद्धेरध्यासः", then: Look at: "बुद्धेर्मन्दोऽहमिति"?? Wait, look at the end of L20: 'बु' 'द्धे' 'र्म' 'न्दो' 'ध' 'र्म' -> "बुद्धेर्मन्दधर्म-" ? Wait, what if it is: "बुद्धेर्मन्दोऽहमिति बुद्धेरध्यासः"? No, look at L23-24: "स्वरूपविस्मरणं बद्धोहमिति। पञ्चपर्वाऽविद्या।" And L24: "लिङ्गेति सर्वोपनिषदि मन आदिश्च सत्त्वादिश्च इच्छादिश्च पुण्यविशेषेवैते पञ्चवर्गाणां धर्माः..." Wait! "मन आदिश्च सत्त्वादिश्च इच्छादिश्च..." - these are the 5 vargas of linga sharira! Now let's re-examine L20-21: L20: "शरीरादीति स्थूलोहमिति शरीराध्यासोऽन्धोऽहमितीन्द्रियाध्यासः" ?? Wait, look at the letters in L20: "...शरीराध्यासो" then 'ऽ' then: Is it 'ऽन्धोऽहमिति'? Wait

६१४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० १ सू० २ योजनीयमिति । किंच । वाग्विमोक एव, न वस्तुविमोकः । वस्तुनो ब्रह्मत्वात् । वाचारम्भणमात्रत्वाद्विकारस्य । अतो न सर्वविज्ञानबाधः । अतो बाधकाभावा- दिदं ब्रह्मवाक्यमेव । ये तु श्रुतेरन्यथार्थत्वं कल्पितमतानुसारेण नयन्ति, ते पूर्वोत्तरस्पष्टश्रुतिविरुद्धार्थवादिन उपेक्ष्याः ॥ २ ॥ भाष्यप्रकाशः । मुपक्रमविरोधायेत्यर्थः । एवमन्यवाग्विमोकस्य दोषत्वं प्रकरणेन निवारितम् । अतः परम्परै- नाऽपि निवारयन्ति किंचेत्यादि । अर्थस्तु स्फुट एव । एवं सूत्रार्थं व्याख्यायैकदेशिमतमनूद्य दूषयन्ति ये त्वित्यादि । ये मायावादिनः परब्रह्मणः साकारताममन्वानाः श्रुतेर्व्याख्येयाया यस्मिन् द्यौरित्यस्या अन्यथार्थत्वं, सन्मूलाः सौम्येमाः प्रजाः सदायतनाः सत्

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६१५ नानुमानमतच्छब्दात् ॥ ३ ॥ ननु जडधर्मा जडदृष्टान्ताः प्रकरणे बहवः सन्ति । 'अरा इव ब्रह्मपुरे मनो- भाष्यप्रकाशः । सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवं वा अरे अयमात्माऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञा- नघन एव' इति भावनादित्येवमर्थत्वं प्रपञ्चो मायिक इति कल्पितमतानुसारेण प्रापयन्ति । ते पूर्वोत्तरस्पष्टश्रुतिविरुद्धार्थवादिनो 'यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद् विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति' इति । 'एतस्माज्जा- यते प्राणः' इति । 'अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ' इत्यादि । 'आविःसन्निहितं गुहाचरं नाम मह- त्पदम् । अत्रैतत्सर्वमर्पितमेजत्प्राणन्निमिषच्च यत्' इत्यादयः पूर्वाः । 'अरा इव रथनाभौ' इत्याद्या आसमाप्ति वर्तमाना उत्तराः, स्पष्टातत्तद्द्दष्टान्तपूर्वकब्रह्मकार्यब्रह्मरूपविरुद्धधर्माधारत्वादि- ब्रह्मधर्मप्रतिपादकतया स्फुटार्था या श्रुतयस्तद्विरुद्धो यः प्रपञ्चमायिकत्वादिरूपोऽर्थस्तद्वादिनो वैयत्यादेकदेशिकमादाय तं निर्णीतत्वेन वदन्त उपेक्ष्या आग्रहवादित्वाद् भूताविष्टा इवाना- दरणीया इत्यर्थः ॥ २ ॥ नानुमानमतच्छब्दात् ॥ ३ ॥ इदमेवाधिकरणं पुनर्निषेधमुखेन विचारयन् पूर्वं जडं निरस्यतीत्याशयेनात्र पूर्वपक्षं दर्शयन्ति नन्वित्यादि । कुत्र सन्तीत्यपेक्षायां तन्मन्त्रप्रतीकं दर्शयन्ति 'अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः' 'स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः' इत्यत्र नाडीसंपाताधिकरणत्वं शरीरधर्मत्वाज्जडधर्मः । रथनामिदृष्टान्तो जडदृष्टान्तः । तथा, रश्मिः । इत्यादि साकारत्वं ब्रह्मणः प्रतिपादयति । अरूपमक्षरं केन प्रकारेण ज्ञेयमित्याह आभिरिति बहिःप्रकटं सन्गुहाचरं यथा भवति तथा निहितं महत् बृहन्नाम पदं धाम एजत् एजृ कम्पने भयाद्भूलोके सर्वमेजत् । प्राणत् रक्षाक्षादिभिः प्राणत्सर्वं भुवर्लोके । निमेषादिक्रियारहितं मिषत्स्पर्घमानं सिद्धा स्वर्गलोके । इत्यादय इति एतज्जातीयं सदसद्वरेण्यमित्यादिरादिपदार्थः । जीवन्मुक्तप्रकरणीयाश्च श्रुतयश्च । आसमिति समाप्तिमभिव्याप्याऽऽसमाप्ति । ब्रह्मकार्यमिति यथा सुदीप्तात्पावकादित्यत्र दृष्टान्तपूर्वकं ब्रह्मकार्यम् । अग्निर्मूर्धेत्यत्र साकारब्रह्मरूपता । आविःसन्निहितम् विरुद्धधर्माधारता आदिनाऽरा इवेत्यत्र सदंशता दृष्टान्तस्य जडत्वात् । आद्यपदेन आनन्दरूपममृतं यद्विभाति साकारता निरूपिका । आनन्दस्य साकारत्वं वेदस्तुतौ 'अन्नमयादिषु यश्चरमः' इत्यस्य सुबोधिन्याम् । 'तस्य पुरुषविधतामन्वयं पुरुषविधः' इत्यानन्दवल्लीश्रुत्या । वैयात्यादिति अगल्पा छान्दोग्योक्तमेकदेशिकं एकदेशो भक्तेश्चमत्कारयोर्माहात्म्याभेदज्ञानयोर्मध्येऽभेदः । श्वेत- केतूपाख्यानोक्तस्तत्संबन्धिसन्मूलेत्यादिवाक्यमादाय । भूतेति समानाधिकरणस्य सर्वथाऽसंभवाद्भूता- विष्टाः मूलवस्तुज्ञानेन वेदार्थविप्लावकत्वावनादरणीया इत्यर्थः ॥ २ ॥ नानुमानमतच्छब्दात् ॥ ३ ॥ निषेधे द्युभ्वाद्यायतनं प्रधानमिति पूर्वपक्षयित्वा स्वशब्दादिति हेतुना निषेधः कृतः अधुना अनुमानं प्रधानं तच्छब्दाभावादिलेव नञो निषेधार्थकत्वेन निषेधोपायेन । अरा इति रथस्य नाभौ चक्रान्तेऽर्पिता अरा यथा संहता नाड्यः 'नाडी स्नाने कुञ्जरे च' इति विश्वात् । स्नानानि । शारीरेति चक्षुःश्रोत्रादीनां सूर्यदिगादिदेवतास्थानत्वसत्त्वात् । ७८ ब्र० सू० २० 615

मये' इत्यादि । तस्मात् प्रकृतिपुरुषनिरूपकसांख्यानुमापकमेवैतत्प्रकरणमस्तु । निर्णीतमप्यक्षराधिकरणे जडधर्मात् पुनरुज्जीवनम् । तस्माद् द्युभ्वाद्यायतनं प्रकृ- तिरेव भवितुमर्हतीति चेन्न । अनुमानं तन्मतानुमापकं न भवति । कोऽपि शब्दो निःसंदिग्धस्तन्मतव्यापको नास्ति । ब्रह्मवादव्यापकास्तु बहवः सन्त्यात्मसर्व-

भाष्यप्रकाशः । 'यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्यैष महिमा भुवि । दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा संप्रतिष्ठितः' ॥ इत्यत्र पुरमिव पुरमिति पुरपदबोधितो दृष्टान्तो भूमिष्ठमहिमवत्त्वं शरीरधर्मः । तथा, 'मनोमयः प्राणशरीरनेता' इत्यत्र मनोमयत्वं विकारधर्मः । इत्यादीत्यादिपदेन, 'हिरण्मये परे कोशे' इत्यादिमन्त्रोक्तानां शुभ्रत्वप्रकाशाभावादीनां संग्रहः । आत्मसर्वज्ञादिशब्दाश्चेतनधर्म- बोधकाः पुरुषनिरूपकाः । तस्मादिति

ज्ञानस्वरूपत्वादिशब्दाः । अतः संदिग्धा जडधर्मत्वेन प्रतीयमाना अपि ब्रह्मधर्मा एवेति युक्तम् । न हि ब्रह्मवादः श्रुतिव्यतिरिक्ते सिद्धोऽस्ति । येन ब्रह्मधर्मा- भावो निर्णेतुं शक्येत । तस्मात् सर्वाधारत्वेन निरूप्यमाणः परमात्मैव, न प्रधानमिति ॥ ३ ॥ प्राणभृच्च ॥ ४ ॥ नन्वस्ति निर्णायकं प्राणानामोतत्ववचनम् । 'मनोमयः प्राणशरीरनेता' इति च । अतो जीवधर्माः केचन, जडधर्माश्चापरे सर्वज्ञत्वादयोऽपि योगप्रभावाज्जीव- धर्मा इति । तस्माज्जडजीवविशिष्टः सांख्यवाद एव युक्त इति चेन्न । प्राणभृज्जीवो न संभवति । अतच्छब्दादेव । न ह्यानन्दोऽमृतस्वरूपः स भवितुमर्हति तन्मते । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ ४ ॥ भाष्यप्रकाशः । संचरतो भोक्तुः प्रतीयते । दृष्टान्तस्तु विष्टम्भकत्वमात्रे । अन्यथा दृष्टान्तीयाशेषधर्मापत्तिः पक्षे