अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

इत्येकादशसर्वस्वे भगवान् स्वयमुक्तवान् । आत्मानं हि स्वयं वेद तस्मादन्यवचो मृषा' इति सर्वनिर्णयोपान्ते प्रवृत्तनिवृत्तोत्सर्गेण भगवत्सङ्गजसर्वात्मभावेन 'मां याही'त्युक्ते सर्वात्म- भावस्य प्रदानसाध्यत्वात् प्रवृत्तनिवृत्तोत्सर्गेण । 'मत्सङ्गान्मामुपागता' इति श्लोकोक्तमत्सङ्गं निबन्धत्वाभावार्थं गुरूणामाहुः वृन्देति । वृन्दारण्यगतं रासरसोन्मत्तमतं गजम् । बबन्ध गोपबालैका बहु शृङ्खलया निशि ॥ १ ॥ रासरसोन्मत्तमतं रासे रससमूहे भक्तिरसेनोन्मत्तमपि मतं पूजितं संमतम्, वा गोपाल- तापिनीये 'बलवीनयनाम्भोजमालिने नृत्यशालिने नम' इति ब्राह्मणस्य 'श्रीकृष्ण रुक्मिणीकान्त गोपीजन- मनोहर । संसारसागरे मग्नं मामुद्धर जगद्गुरो' इति च ब्राह्मणस्य । गजं गजमिवात्तगजेन्द्रलीलम् । एका मुख्या। आत्मवशीकरणसमर्थभक्तिमत्या शृङ्खलया प्रेम्णा 'पराकाष्ठा प्रेम्णः पशुपतरुणीना'मिति परिवृढाष्टकात् । बहु यथा भवति तथा पुष्टिमार्गीयसर्वात्मभावेन बहुरूपम् । मध्ये विरहाङ्गीकारात् । बह्वा । बह्वी च शृङ्खला बहुशृङ्खला तया एकत्वमविवक्षितम् । बहुविलासेन प्रेम्णा । हरितुर्यप्रियाभक्तिमाहुः । हरितुर्यप्रिये कृष्णे प्रेम्णा भोज्यं मदर्पितम् । अङ्गीकुरुष्व कृपया सफलं जन्म मे कुरु ॥ २ ॥ एतस्या नाम कृष्णा, तस्याः सम्बोधने कृष्णे इति । भोज्यं खाद्यलेह्यचोष्यपेयरूपं वस्त्रामरणमालाधूपदीपजलपात्राचमनमुखवस्त्रताम्बूलयमुनाष्टकपाठानामुपलक्षकम् । भक्तिदानेन वैराग्य- रूपफलेन सह वर्तमानं जन्म मम 'जनयत्याशु वैराग्य' मिति वाक्यात् । वन्दनं पूजायां न निविशत इत्यत्र भक्तावपि पृथगेवाहुः नम इति । नमस्ते सच्चिदानन्दरसरूपिणि सूरजे । कुमारीष्विव मे देहि श्रीकृष्णे भावमुत्तमम् ॥ ३ ॥ पूर्वोक्तं रूपं पद्मपुराणयमुनामाहात्म्ये 'त्रयी रसमयी सौरी ब्रह्मविद्या सुघावहा । नारायणी- शरी ब्राही धर्ममूर्तिः कृपावती'ति वाक्यात् । सूरो मिहिरस्तज्जे, मे मह्यम्, यद्यप्युत्तमं भावं व्यसनात्मको भावः साधनप्रकरणे 'उत्तमः फलपर्यन्त' इत्यत्र कारिकायां विवृतः, तथापि स न सूर्यजायै दत्तोऽपि तु भवाय दत्तः, अतः सूर्यजादत्तो भावः उत्तमः कुमारीषु फलसहितो भाव उत्तमस्तद्वत् फलसहितं भावे देहीति । यमुनायाः कालिन्दीले तु कलिं द्यतीति व्युत्पत्त्यान्योन्य- कलहखण्डनं भगवता सह कलहावखण्डनं कलिकालदोषावखण्डनं च भावं देहीति । तिष्ठे- तेत्यात्मनेपदेन 'प्रकाशनस्थेयाख्यायोश्चे'ति सूत्रेण लकारार्थप्रक्रियात्वेन जातेन 'गोपी कृष्णं तिष्ठत' इत्युदाहरणवत् । स्वाशयं प्रकाशयांमभूवुः त्वदीयेति । त्वदीयमधुसूक्तिभिर्भ्रतजनेशतसङ्गाशया मनोजशरपीडिताः कथमपि स्थिता मेऽसवः । अतः परमये यदि प्रियतमाङ्गसङ्गो भवेत् तदैव मम जीवितं विरहितावशाहीकरम् ॥ १ ॥ १. सत्सङ्गान्मामित्येकादशीयपाठः ।

परिशिष्टम् । ९९ 'ऋषिपुत्रा महात्मानस्तपसा स्त्रीत्वमापिरे । भर्तारं च जगद्योनिं वासुदेवमजं विभु'मिति वाक्यादेवं भावः । वस्तुतस्तु साधनप्रकरणे 'प्रसादरूपा शक्तिः स्त्री भवती'ति सुबोधिन्याः स्त्रीत्वं प्रसाद्मापिरे । भर्तारं धारकं पोषकं वा । कामाद्धारणमप्रच्युतं भवतीति । काम इच्छा प्रेमेच्छेति स्थितमिति सुधीभिराकलनीयम् । कथमपि हृदि प्रकटेनाकाशरूपानन्देन । आकाशवद्वदिति प्रत्ययादाकाशरूपानन्दस्य प्रकारता । अये विषादे विरहात् । कथमपि स्थितानामसूनां स्थिति- विचारस्त्वया कर्तव्य इति । श्रीयमुनाजिदुक्तावाहुः श्रीति । श्रीगोकुलनाथोऽस्माकैहिकं पारलौकिकं च । स्वयमेव जातोस्तीति किमस्माकं विचारणीयमस्ति ॥ २ ॥ अत्र द्वितीयतुरीयपादयोर्व्यत्ययः, आर्यान्तरत्वात् । 'यस्याः प्रथमे पादे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये पञ्चदश चतुर्थके सार्ये'ति । अत्रा'स्माकमैहिकं पारलौकिकं च श्रीगोकुल- नाथः स्वयमेव जातोऽस्ती'त्यन्वयात् सखण्डब्रह्मज्ञानं सर्वस्मिन्नात्मभावो यत्र स सर्वात्मभाव इति व्युत्पत्तिकसर्वात्मभावरूपम् । एवं च व्रजभक्तानां भ्रमरगीते उद्धवद्वारा ज्ञानोपदेशवदत्रापि स्वयमेव ज्ञानोपदेशं कारयिष्यतीति नास्माकं विचारणीयं किमप्यस्ति । तदुक्तं स्वप्नदर्शनाख्यग्रन्थे 'एवमुरुधास्तं विलपन्ती मूर्च्छिता- हमासं ततश्चिरेण श्रुतिपथागतप्रियवंशीनिनादैर्मन्त्रैरिव विगतमूर्छाहमभवमि'ति । तर्ह्यस्माभिः कथमपि स्थितानामसूनां स्थितिश्चिन्ता कार्येत्यत्र नेत्याहुः चिन्तेति । 'चिन्ता कापि न कार्या, गोवर्धननाथोऽस्मत्कुल- पतिरसद्धितमेव करिष्यति ॥ ३ ॥ 'चिन्ता कापि न कार्या निवेदितात्मभिः कदापि । भगवानपि पुष्टिस्यो न करिष्यति लौकिकी च गति' मिति नवरत्नात् । आश्यान्तरं प्रकाशयन्ति स्म । किं ब्रुवाणि सखि प्रेष्ठविरहानलवाहिता । जीवामीत्येतदेवालं निरपत्रपतास्पदम् ॥ ४ ॥ हे सखि निरपत्रपतास्पदं यथा भवति तथा जीवामीति यत् तत् तस्मै जीवनायालं 'नमःस्वस्ती'ति सूत्रेण चतुर्थी तस्याः 'अव्ययादाप्सुप' इति सूत्रेण लुक् । वेदान्तिनां ज्ञाननिष्ठत्वेन क्रियाकृपाप्रश्नं चक्रुः सखीति । सख्येतल्लेखनीयं त्वयाऽतियत्नेन राधिका ( कान्तः ) । किं कृपयिष्यत्यथवा मनोरथेनैव जन्मनिर्वाहः ॥ ५ ॥ हे सखि यमुनाजित् । एतद् वक्ष्यमाणं पत्रे लेखनीयं प्रश्नविषयम् । राधिका क्रिया 'क्रिया सा राधिका देवी'ति वचनात् मनोरथेन इच्छया जन्म आत्मतया शरीरस्वीकारो निर्वाहः निर्गतो वाहाद् वाञ्छाया एतादृशः । 'वाहस्तु मतभेदे वृषेभयो'रिति विश्वः । 'ईहा तृणमवाञ्छयो' रिति च विश्वः । किमिति प्रश्ने मनोरथेनैव जन्मनिर्वाहः किमिति प्रश्नः । कृपयिष्यतीत्यत्र कृपा कृपाभावाभावरूपापि सम्भवति अभावज्ञाने प्रतियोगिज्ञानं कारणमिति । 2457

प्रतियोगिनं कृपाभावं व्यक्तीकुर्वन्ति स्म मदिति । मदन्तःस्नेहवशतो मच्छरीरव्यवस्थितिम् । जानन्तोपि न जानन्ति तत्तूचिततरं हि वः ॥ ६ ॥ ममन्तःस्नेहो मनोजशरपीडाजन्यविविधभावोपशामकत्वेन आत्मविषयः । मच्छरीरव्यव- स्थितिः पूर्वोक्ता विरहसामयिकी ताम् । जानन्तः 'शरीरेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनां' स्त्रीत्वं भगवत्सेवानुकूलत्वलक्षणं न सम्भवतीति भगवत्सेवानुकूलत्वलक्षणपुंस्त्वविशिष्टास्ता इति पुंस्त्वेन निर्देशः । यूथाभिप्रायेण बहुवचनम् । न जानन्ति अग्निकुमारत्वेन भर्तृभावात् ताः प्रत्यज्ञानम् । भक्तेच्छयैतादृशलीलाप्राकट्यादुचिततरं वो युष्माकं भगवता लीलाविशेषेऽङ्गीकृतानाम् । अन्यथा कुतो न लीलायां प्रविष्टे येन कृपाभावो न भवेदिति चेत्, तत्राहुः यथेति । यथा नर्तयति स्वामी वस्तुतस्त्वपराधिनम् । मां तथाहं

परिशिष्टम्। १०१ तदा समागमिष्यामि दुःखं मा कुरुत प्रियाः । दुःखं विरहदुःखम् । वस्तुतस्तु विरहो नास्तीत्याहुः सर्वेति । सर्वेशे गोकुलाधीशे शरणा एव सर्वतः ॥ १० ॥ शरणा इत्यत्र ‘शरणं गृहरक्षित्रो’रिति कोशः । ‘भवतीनां वियोगो मे न हि सर्वात्मना क्वचित् । आत्मत्वाद् भक्तवश्यत्वात् सत्यवाक्त्वात् खमात्रवत्’ इति वाक्यात् । ‘रक्षतीत्येव विश्वासः षड्विधा शरणागति’रिति पञ्चरात्रे । अत इति । अतश्चिन्ता न कर्तव्या भवद्भिः कृष्णसात्कृतैः ॥ ११ ॥ उक्ताद् दृश्यमानात् सन्दर्भाच्च चिन्ता केच्छा, ईश्वरः क, यद्येश्वरं प्रादुर्भावित इति ‘उत्कर्ष- श्चापि वैराग्ये’ ममेश्वरोऽङ्गीकृतवान् किमुदासीनः क्लिष्टः किं व्यापको वा क्लिष्टः काहम् केश्वर इत्यादि चिन्ता न कर्तव्या कृष्णसात्कृतैः कृत्स्ना यूयं कृष्णाः संपद्यन्ते तथा कृताः कृष्णसात्कृताः यतः । अस्मिन्मार्गे ‘सच्चिदानन्दता स्वत’ इति निरोधलक्षणे । किञ्च । श्रीगोकुलजीवनः सर्वं भद्रमेव करिष्यति । श्रीगोकुलस्य निःसाधनस्य जीवनो जीवयिता, यूयं तु कृततपस्काः कुतः सन्देहो जीवनेपि। किञ्च । अहं यथा शीघ्रं दर्शनं प्राप्नोमि तथा विधेयं प्रत्यहम् ॥ १२ ॥ भवन्तौ भगवांश्च विसदृशीः लीलाः परित्यज्य चित्तदोषजनकलीलाः कुर्वीतचेदिष्टं चित्तदोषेषु भक्त्यभावाद् दर्शनं न प्राप्स्यामि । ‘अदूरे विप्रकर्षे वा यथा चित्तं न दुष्यती’ति वाक्यात् । ततः स्वेषु चित्तदोषजनकलीलारूपं विशेषणं विधेयमिति भावः, तदपि प्रत्यहम् । उपसंहरति शरणमार्गमैहिकेति । ऐहिके पारलोके च सर्वथा शरणं हरिः । संपत्स्वापत्स्वपि सदा शरणं हरिरेव हि ॥ १३ ॥ स्पष्टम् । एवं तत्तद्रूपसन्निधानमेव तत्तत्फलदानादिप्रयोजकमित्यर्थः समासेन न तु व्यासेन । 2459

। क्रीडामग्ना? No! Wait, look at the quote: "यथा 'क्रीडास्तमेव जाताः'" or "यथा 'कीडा ममैव जाताः'" or "यथा 'क्रीडामय्य एव जाताः'"? Let's zoom in on line 11: य थ ा ' क ् र ी ड ़ ा . . . Letters: क ् र ी ड ़ ा (क्रीडा) म (ma) य ् य (yya) ए (e) व (va) Wait! "क्रीडामय्य एव जाताः"!! In Gopika-lila, the Gopis became "kridamayi": "लीलाभावनायां तु तद्रूपतापत्तिः यथा 'क्रीडामय्य एव जाताः'"! Yes! 'क्रीडामय्य एव जाताः'!

Now look at the next words: "एतदर्थस्तु तदासक्त्या देहादिषु सर्वत्र क्रियासु ज्ञानेषु पदार्थेष्वश्लिष्टेषु चान्येषामन्यथा-" Wait, "पदार्थेष्वश्लिष्टेषु" or "पदार्थेष्वश्लिष्टेषु"? प द ा र ् थ े ष ् व श ् ल ि ष ् ट े ष ु or "पदार्थेषु चाश्लिष्टेषु"? Look: प-द-ा-र ्-थ-े-ष ्-

परिशिष्टविषयानुक्रमः ।

२ विषयः         श्लोकाङ्कः पत्राङ्कः │ विषयः         श्लोकाङ्कः पत्राङ्कः गोपार्पितपयःफेनं पयोर्पणञ्च ५१-५३  ७७  │ उत्थापनेफलाद्यर्पणम्    ८०-८१  ८५ आरात्रिकम्        ५४   ७८  │ सन्ध्याभोगादिनिवेदनम्   ८२-८४  ८६ श्रीनवनीतप्रियस्य प्रेङ्खा-          │ शृङ्गारोत्सारणम्      ८५   ८६ न्दोलनम्       ५५   ७८  │ दुग्धं सत्केनं चार्पणीयम्    ८६   ८६ क्रीडनकादिनिवेदनम्    ५६   ७८  │ तमोदीपनिवेदनम्     ८७   ८६ राजभोगार्पणे धूपः     ५७   ७९  │ शयनभोगार्पणम्      ८८   ८७ दीपः          ५८   ७९  │ शायनम्         ८९   ८७ पात्रादिभावविचारः    ५९-६२  ७९  │ कीर्त्तनेनानवसरभावनम्   ९०-९५  ८७-९० शङ्खोदकेन संस्कारम्    ६३   ८०  │ फलनिष्कर्षः       ९६   ९० तुलसीप्रक्षेपः प्रार्थना च   ६४-६६  ८१  │ श्रीमदाचार्यसेवनम्     ९७-९९  ९०-९१ महामन्त्रेण चरणयोस्तुलसी-         │ पञ्चामृतभावना     १००-१०५ ९१-९२ समर्पणम्       ६७-६८  ८१  │ दैन्येन प्रार्थनम्      १   ९२ पादपीठार्पणम्      ६९   ८२  │ नामसेवनम् पुष्पमालार्पणम्      ७०   ८२  │ कृतसेवाचिन्तनम्     २७   ९३-९६ आरात्रिकम्        ७१   ८२  │ शरणमार्गः        १   ९७ अनवसरभावनम्     ७२-७७ ८२-८४ │ श्रीयमुनाप्रार्थना      २-३   ९८ द्वारपिधानभावनम्     ७८   ८४  │ त्रयोदशाभिरन्तिमविज्ञप्तिः  १-१३  ९८-१०१ अनन्तरकरणीयम्     ७९   ८४  │ 2462