अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

१७६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ३ सू० ३ किं च। साधनं च फलं चैव सर्वस्यैह श्रुतिः स्फुटम् । न प्रवर्तयितुं शक्ता तथा चेश्वरको न हि ॥ प्रवर्तकस्तु सर्वत्र सर्वात्मा हरिरवे हि । भाष्यप्रकाशः। ननु तथापि पूर्वकाण्डस्य क्रियार्थत्वे तु न विवादः । तथा सत्यैकवाक्यानुरोधादुत्तर- काण्डस्यापि पूर्वशेषतैव येन केनापि प्रकारेणादरणीया । न च विपरीतमार्शङ्कनीयम् । सिद्धे ब्रह्मणि साध्यार्थानां वाक्यानामन्वयायोगात् । न च प्रापकत्वेनान्वयः । तत्तद्वाक्यगतफलो- क्तिबाधप्रसङ्गात् । अतो वेदस्य साध्यार्थपरतां निश्चित्य तच्छेषत्वेनोत्तरकाण्डार्थस्यादरणीया । यदि चोपासनाशेषत्वं ज्ञानशेषत्वं वाङ्गीक्रियते तदापि तयोर्विधेयत्वेन धर्मत्वात्तदुत्तरार्थस्य ब्रह्मणः प्रवर्तकश्श्रुतिवाक्यशेषता दुर्वारैवेति सर्वस्य वेदस्य धर्मार्थत्वमर्थादेव सिद्धमित्यत आहुः किंचेत्यादि । चकारद्वयं व्यापारस्य स्वरूपस्य च समुच्चायकम् । सर्वस्येति कर्मणः । सर्वस्यैव स्फुटमाहेत्यन्वयः । सर्वत्रेति विहिते निषिद्धे च । सर्वात्मेति 'स आत्मानं स्वयमकुरुत' रश्मिः। यात् । यथा गोशब्दश्रवणे गोत्वं प्रतीयते इति गोत्वं गोशब्दार्थः । स च व्यापारविशेषः । वेदे पुरुषाभावाल्लिङादिशब्दनिष्ठ एव । अतः शाब्दीभावना । तस्याश्च साध्यसाधनेतिकर्तव्यतारूपां- शत्रयापेक्षिण्या अंशत्रयोपेतार्थीभावना साध्यत्वेन संबध्यते, न तु संख्यादयोऽयोग्या भावयितुम् । एवं च साध्यार्थ आर्थीभावना तत्परत्वं नेति । क्रियार्थपदस्य प्रकृतिप्रत्ययरूपतिक्रन्तवाचकत्वं, न तु लिङादिमात्रप्रत्ययार्थपरत्वमिति पर्यवसन्तोऽर्थः । तेनेत्यादि जैमिनिसूत्रविचार एतत्सूत्रद्वयं क्रियार्थत्व- साधकं वक्तव्यं तस्य तु तथात्वाभावेन सर्वस्य वेदस्य क्रियार्थत्यार्थत्वमित्यर्थः । किं च साधनमि- त्यादिभाष्यं विवरीतुमाभासमाहुः ननु तथेत्यादि । क्रियार्थत्व इति स्वाध्यायविधिना तु सर्वो वेदः पुरुषार्थाय नीयते । तदर्थमर्थवादानां मूतार्थप्रतिपादनेन प्रयोजनविधुराणामयं प्राशस्त्यरूपो लक्ष्य- माणोर्थः क्षिप्रदेवतासाध्यं कर्म क्षिप्रमेव फलं दास्यतीति । अन्यया प्रयोजनवदर्थपर्यवसानं न खादतो विधिना अर्थवादानां प्राशस्त्ये तात्पर्यं बोध्यते । तात्पर्याच्च लक्षणा । ततश्चैककार्यकरत्वरूपैकवाक्यत्वं विधीनाम् । विधिमन्तरेण पुरुषप्रवर्तनासम्भवात् । अतश्चार्थवादाः प्रयोजनपर्यवसायिनः स्युरि- ति सिद्धान्तसूत्राणीत् क्रियार्थत्वे श्रुतिर्न प्रवर्तयितुं शक्ता तथा चेश्वरको नहि' हिंर्हेतावतो हेतोः साधनं चेत्यादिरित्यन्वयं मन्वाना आहुः वेदस्येति । विधिविषययागार्थत्वे तु न विवाद इत्यर्थः । विपरीत- मिति पूर्वकाण्डस्योत्तरशेषतेत्यर्थः । प्रापकत्वेनेति अन्तःकरणशुद्धिद्वारा ब्रह्मप्रापकत्वेन कर्मणां ज्ञान- भक्त्योरन्वय इत्यर्थः । तत्तदित्यादि यजेत स्वर्गकामः, तरति तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते, इत्या दिवाक्येत्यर्थः । अन्तःकरणशुद्धिद्वारा ज्ञानभक्तिस्वर्गादिकं चेत्युभयं फलत्वं नार्हेदिति भावः । अङ्गीक्रियत इति कर्मणोङ्गीक्रियत इत्यर्थः । तयोरिति ज्ञानोपासनयोः । विधेयत्वेनेति आत्मे- त्वेवोपासीतेति प्रज्ञां कुर्वीत इत्युभयोर्विधिकर्मत्वेन विध्यर्हत्वेन । धर्मत्वादिति 'चोदनालक्षणोर्थो धर्मः' इति जैमिनिसूत्रोक्तधर्मलक्षणाक्रान्तत्वात् । प्रवर्तकेत्यादि आत्मेत्येवोपासीत 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्या दिवाक्यशेषतेत्यर्थः । यद्वा विधिशक्यशेषता । व्यापारस्येति देवताप्रीतिरूपस्ये- त्यर्थः । इदं तृतीयाध्याये स्फुटीकरिष्यते । स्वरूपस्येति ब्रह्मप्राप्तिफलवद् ब्रह्मणोपि फलत्वं 'भग- वानेव हि फलम्' इति निरोधलक्षणग्रन्थात् । स्फुटमाहेति क्रियाविशेषणत्वात् । कारिका उप- 176