अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

आनन्दवाची । लोकेऽपि तस्यानन्दसाधकत्वात् । अतः केशादयोऽपि सर्वे आनन्दमया एव । तादृशमेव ब्रह्मस्वरूपमिति मन्तव्यम् । अत एव, । ‘ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः । केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धृतशङ्खचक्रः’ ॥ इत्यत्रापि वपुः स्वरूपम् । ‘माया ह्येषा मया सृष्टा’ इत्यादि भगवद्वाक्यं, भगवन्मायया भगवन्त- मन्यथा पश्यन्तीत्याह । न तु भगवानैव मायिक इति । शरीरे सति जीवत्वमेवेति निश्चयः । अतो ब्रह्मधर्मोपदेशात् सूर्यमण्डलस्थः परमात्मैव ॥ १९ ॥

---

भाष्यप्रकाशः । चकपदस्योक्तत्वादित्याशङ्कायामाहुः अत एवेत्यादि । तथाचात्रापि वं सुखं पुष्णातीति योगेन ब्रह्मैवोच्यते । अत एव स्मृत्यन्तरे । ‘आदित्यमण्डलासीनं रुक्माभं पुरुषं परम् । ध्यात्वा जपेदित्येतन्निष्कामो मुच्यते द्विजः ॥ आदित्यमण्डलान्तःस्थं परं ब्रह्माधिदैवतम् । छन्दोनिवृत्सङ्गाद्गायत्री मया दृष्टा सनातनी’ ॥ इति गायत्र्या ध्येये सूर्यमण्डलान्तःस्थे वपुःपदं नोच्यत इति न तेन शरीराङ्गीकारः कर्तुं शक्य इत्यर्थः । नन्वत्र केवलस्वरूपाङ्गीकारेऽन्यत्रापि स्वरूपमेव न्यायबलेन साधितुं शक्यम् । तथा सति । 'माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद । सर्वभूतगुणैर्युक्तं न मां पश्यन्ति सूरयः' ॥ इति विश्वरूपाकृतेर्नारायणस्य यद्भारते वाक्यं तस्य विरोधो दुर्वार इत्यत आहुः माये- त्यादि । तथाचास्मिन् वाक्येऽपि, यन्मां सर्वभूतगुणैर्युक्तं पश्यसि एषा माया मया सृष्टेति पद- संबन्धान्न विरोध इत्यर्थः । ननु किमित्येवं निर्बन्धे शरीरवत्ता निराक्रियते । कर्माजन्यस्यैच्छिकश- रीरसाङ्गीकारेऽपि ब्रह्मत्वाक्षतेरित्याशङ्कायामाहुः शरीर इत्यादि । मास्तु कर्मजन्यत्वं शरीरस्य,

---

रश्मिः । व्यवच्छेदकः । मन्तव्यमित्यस्यार्थः मननीयमिति । अत एवेत्यादीति सति संभवे तन्मत्वाभावादेव । अन्यथाश्रुतिविरुद्धपुराणं तन्त्रं स्यात् । श्रुतिविरुद्धोंशः तन्त्रं पुराणे उपबृंहन्ति स्म अत इत्यादि । छन्द इत्यादि । छन्दोभिर्ध्यायेतीत्यर्थः । निवृत्सती ध्यायती चासौ गायत्री च एतेन पुराणमुपबृंहण- मतिक्रम्यार्थान्तरोपन्यासो न सांप्रतमिति निरस्तम् । माया ह्येषेति इदं वाक्यं शंकरभाष्य उपन्यस्तम् । पदसंबन्धादिति माया त्रिगुणा तन्मते ततो व्यावच्छेतुं माया ह्येषेत्यत्र मायेनेन्द्रियाणि ततश्च 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' इत्यत्र मायायाः करणतयोल्लेखाद्यन्मां पश्यतीत्यत्र मायिकं मां पश्यतीत्यर्थाभावात् किं तु इन्द्रियविशिष्टं मां पश्यति इत्यर्थात् । 'दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्' इत्यत्र विशिष्टकरणदानस्य मायिकं मां पश्यतीत्यर्थे विरोधात् मिदां 'मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति' इति मिदाया एव मायामात्रत्वात् । 'भगवानपि ता रात्रीः' इत्यत्र 'योगमाया- मुपाश्रितः' इत्यत्र योगमायाश्रयणादिन्द्रियरूपमायायाः करणत्वम् । विषयविषभाव इन्द्र-इन्द्रियरूप- 348