अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

४७६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० २ सू० ७ भक्तौ तु बहिरपीति विशेषः । द्वितीयं परिहरति । एवं व्योमवत् । एवं व्रीह्या- दितुल्यतया यत्प्रतिपादनं चतुर्विधभूतान्तरत्वख्यापनाय । यथा चत्वार उपरवाः प्रादेशमात्रा इति तथा तद्वद्धृद्याकाशे प्रकटस्य सचिदानन्दस्वरूपसर्वतःपाणिपा- दान्तस्य तत्स्वरूपमिति । भाष्यप्रकाशः । श्रुतेस्तत्रैव निचाय्यत्वमिति तस्य प्रशंसया स्थानत्वव्यपदेशोऽतो न स्मृतेरयोग्यतादोषघटितत्व- मित्यर्थः । ननु यदि हृदयमेव दृष्टिलाभस्थानं, नेतरत् तदा तस्य व्यापकतापि दुर्घटा । प्रत्य- क्षापेक्षया शब्दस्य दुर्बलत्वादित्यत आहुः भक्तौ त्वित्यादि । तथाच साधनविशेषेण बहिरपि निचायनान्न शब्दस्य नैर्बल्यमित्यर्थः । द्वितीयं परिहरतीति । ननु मास्तु स्थानविरोधस्तथापि परिमाणविरोधस्तु स्यादेवेत्यतो द्वितीयं परिमाणविरोधरूपं दूषणं परिहरतीत्यर्थः । व्योमव- दिति दृष्टान्तं विवृण्वन्ति यथेत्यादि । उपरवा नाम हविर्धाने खाता बिलविशेषाश्चत्वारः । ‘दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तात् पुरोऽर्धं चतुर उपरवानवान्तरदेशेषु प्रादेशान्तरालान् करोति’ इति कल्पे विहिताः । तैर्बिलैर्यथाकाशस्य प्रादेशमात्रं स्वरूपमभिव्यक्तीक्रियते, किमत्र भद्रमित्या- दिमन्त्रैरध्वर्युयजमानयोः परस्परहस्तग्रहणाय । तथात्र व्रीह्यादितुल्यतया प्रतिपादनं चतुर्विध- भूतहृदयाकाशे प्रकटस्योक्तविधस्य ब्रह्मण एव तत्स्वरूपमिति बोधनाय । तैत्तिरीये, ‘अतः परं नान्यदणीयस५ हि परात् परं यन्महतो महान्तम्’ इत्येकस्यैव नानापरिमाणभावात् । तथाच रश्मिः । विभागानुकूलो व्यापारश्चिनोतेरर्थः । अस्मिन् पक्षे व्यापकं रूपं हृदा विभज्य द्रष्टव्यम् । घटेना- काशं विभज्येव । तस्य प्रशंसयेति तस्य हृदयस्य प्रशंसया ईदृग् हृदयं यत्रात्मा भातीति किं चात्मलाभस्थानमिति प्रशंसा तस्य ब्रह्मण इति नार्थः । हृदयस्य स्थानत्वव्यपदेश इत्यत्रान्वये हृदयाध्याहारापत्तेः । शाब्दस्येति ‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’ इत्यत्र ब्रह्मशब्दस्य । भक्तौ त्विति तदुक्तम् ‘अपि संराधन’ सूत्रे तृतीयस्य द्वितीयपादे । निचायनादिति निचायनं विभजनं तस्मात् सर्वाङ्घ्रिभजनं कृत्वा दर्शनात् निचायनावृद्देश्यस्य बहिरपि संयोजनात् नीचीयतेऽस्मिन् धान्या- दिरिति निकाय्यपदव्युत्पत्तेः । नैर्बल्यमिति प्रत्यक्षेणापि संराधनसूत्रोक्तेनाप्युपष्टम्भादिति भावः । व्योमवदिति एवं व्योमवदिति भाष्यम् । तत्रैवं पूर्वपरामर्शे व्योमवदिति षष्ठ्यन्ताद्वतिः । पूर्वं तु व्रीहिर्वा यवो वेति व्रीह्यादितुल्यतया परिमाणप्रतिपादनं तच्चतुर्विधभूतान्तरत्वस्य वृद्धि- ह्राससूत्रोक्तस्य स्थापनाय चतुर्विधभूतानि जरायुजस्वेदजाण्डजोद्भिज्जानि । एवमेवं पदं भाष्ये व्याकृतं तत्र दृष्टान्तं व्योमवदिति दृष्टान्तमित्यर्थः संवेति शेषः । विवरणस्य भूतत्वात् । हविरिति हविर्धानमण्डपे । हविरिति हविर्धीयतेऽस्मिन्निति हविर्धानं शकटं तच्च हविर्धानमण्डपे दक्षिण- मुत्तरं चेति तत्र दक्षिणस्य शकटस्याधस्तादित्यर्थः । तदुक्तं पूर्वतन्त्रे द्वादशेऽध्याये सप्तमाधिकरणे ‘हवि- र्धाने मण्डपे हविर्धानाख्ये शकटे स्थापित’ इति । भद्रं शकटं लक्षीकृत्य पुरोग्रे अवान्तरदेशेष्ववका- शप्रदेशेषु प्रादेशान्तरालान् प्रादेशो वितस्तिभेदः । कल्पे कल्पसूत्रे । उक्तेति भाष्योक्तविधस्य न्यायकस्य । नानेति ‘समो मशकेन समो नागेन’ इत्यादिश्रुत्यैकार्थतया नानापरिमाणभावात् 476