अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५४३ अधिलोकादयश्च शाखान्तरेऽन्यत्रैव प्रसिद्धा योगव्यापकाः पञ्चस्वधिकर- णेषु। अधिलोकमभिज्योतिषमित्यादि। अतोऽधिदेविकादिशब्दा यौगिकाः सन्तो न भगवति वर्तितुमुत्सहन्ते। नाप्यन्ये कल्पनीया यद्धर्मा उपचाराद् भगवति भाष्यप्रकाशः। शब्दतः सन्निहितेऽन्तर्यामिणि भगवत्युपचर्यन्ते। अथवा तत्तदधिकृत्य येऽभिमानेन तत्र तत्र वर्तन्ते तेऽभिमानिनोऽधिदेवादि संज्ञाविशिष्टाः षडन्ये कल्पनीयाः यद्धर्मा भगवत्युपचाराद् भवेयु- रित्येवं संदेहो घटत एवेत्यर्थः। एवं संदेहं समर्थयित्वा पूर्वपक्षमाहुः तत्रेत्यादि। तत्तद- धिकृत्येति तत्तत् पृथिव्यादिकमधिकरणीकृत्य अभिमत्याऽहमिति स्वीकुर्वन् यो वर्तते तत्र तिष्ठति तत्संबन्धी अधिदेवादिप्रयोगः। सांख्यप्रसिद्धिश्चैषा तत्तदभिमानिषु प्रसिद्धत्वादिति। ननु योगद्वयस्य तौल्येऽन्यत्राभिमानिग्रहणे को हेतुरित्याकाङ्क्षायां तदुपपादयन्नधिकरणपदं दूषयति अधिलोकेत्यादि। शाखान्तरे इति तैत्तिरीयाणां शिक्षोपनिषदि। अन्यत्रैवेति लोकाद्यधिकरणेषु। अत इत्यादि वैदिकप्रसिद्धेर्बलिष्ठत्वात् ते तत्र यौगिकाः सन्तो यौगिका- नामौपचारिकप्रयोगदर्शनात् ते तत्र तथा भवितुं न शक्ता इत्येष हेतुरित्यर्थः। तर्हि मास्तु भगवति वृत्तिरन्येष्वभिमानिष्वेव साऽस्त्वित्यतस्तामपि दूषयति नापीत्यादि। कल्पनीया इति रश्मिः। दिति चेत्सलम् । चतुर्ष्वधिलोकादिषु पुनरुक्तिवारणस्यावश्यकत्वेन पुनरुक्ततामित्यादिग्रन्थस्यावश्य- कत्वात्। व्याकरणस्मृत्या तद्वारणात्। ननु तत्तदाधारधर्मबोधने व्याकरणस्मृतेर्हेतुता न तु पुनरु- क्ततामित्यादिग्रन्थार्थसेति चेन्न । शिक्षोपनिषदि एतदधिविधाय ऋषिरवोचदिति श्रुतेरित्यधिभूतमध्या- त्ममित्यस्याः अग्रे पाठादेतदधिकृत्य येभिमानेन तत्र तत्र वर्तन्ते तेऽभिमानिनोधिदेवादिपदवाच्या इति श्रौतीव्युत्पत्त्या व्याकरणव्युत्पत्तिबाधात्। नच व्याकरणस्मृतेरप्रामाण्यापत्तिरिति शङ्क्यम् । अध्यात्माधिभूतपदातिरिक्तपदव्युत्पत्तौ प्रामाण्यात् । न चाङ्गस्वहानिरिति वाच्यं अध्यात्माधि- भूतपदाङ्गत्वाभावेप्येतदधिविधायेत्यत्र श्रुतावङ्गत्वान् अध्यादिपदाङ्गतत्वाच्च । तथाच श्रुत्या व्याकरण- स्मृतेर्बाधात् न तत्तदाधारधर्मबोधने व्याकरणस्मृतेर्हेतुता किंतु पुनरुक्ततामित्यादिग्रन्थार्थसेति फलि- तम् । शब्दत इति एष त आत्मान्तर्याम्यमृत इति श्रुतात्मकसम्बदतः। संनिहित एकश्रुतिपठि- तत्त्वेन संनिहिते। अन्तर्यामिणि भगवत्युपचर्यन्ते सामानाधिकरण्यसंबन्धेनोपचर्यन्त इत्यर्थः। संशये द्वितीयां कोटिं वदन्तः एवोपचरितैर्वदन्तीत्याशयेनायवेति भाष्यं विवरामासुः अथेति। सांख्यसिद्धान्तव्युत्पत्तिमाहुः तत्तदितीति । पूर्वं श्रौती व्युत्पत्तिरुक्ता सैवेयं तु सांख्यमतसिद्धेति। तत्संबन्धीति अभिमानिनां प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावसंबन्धेन संबन्धी। तौल्य इति अभिमान्यधि- दैवत्ययोराधेयत्वेन तौल्ये। दूषयति पूर्वपक्षी दूषयति । लोकादिष्विति। अव्ययं विभक्तिसमीपे- त्यादिसूत्रेणाव्ययीभावात् लोकादिषु पञ्चसु। अधिलोकादयः इति भाष्येधिपदार्थमाहुः अधिकरणे- ष्विति। तथाच श्रुतिः पञ्चस्वधिकरणेष्विति। पञ्चाधिकरणविषय उच्यत इत्यर्थः। प्रसङ्गाद्भाष्यमर्थः कथ्यते। शाखान्तरे चान्यत्रैव पञ्चस्वधिकरणेषु योगव्यापक अधिलोकमभिज्योतिषमित्यादिश्रुत्युक्तार्थं प्रथा भवति तथाधिलोकादयः प्रसिद्धाः। योगोवयवशक्तिस्साः व्यापकाः। इत्यादीपेदेनाधि- विश्वमधिप्रजमध्यात्मम्। वैदिकेति वैदिकप्रसिद्धिस्तु पञ्चस्वधिकरणेषु 'पञ्चस्वधिकरणेषु' इति श्रुतेः। उक्ताः रूढेर्बलिष्ठत्वात्। यौगिकानामिति पाचकपाठकादीनाम्। औपचारिकेति । इत्यप्यार्य- ६९ ब्र० सू० २० 543