अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

.30: "बुद्ध्यवेक्षणं धृतितः पृथक्" or "बुद्धेर्लक्षणं धृतितः पृथक्"? Wait, 3.26.30 is: "संशयोऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च । स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तितः पृथक् ॥" Look at line 18: "बुद्धेर्लक्षणं वृत्तितः पृथक् १,४,८९० 3.26.30"! The letters: "बुद्धेर्लक्षणं वृत्तितः पृथक्"! And the page: "३,४,८९०" or "१,४,८९०"? Adhyaya 3, Pada 4, Page 890!

• Check line 31: Bhagavata 5.8.26: 5.8.26 is: "मृगदारकाभासेन" (Bharata Maharaja story of the young deer: mrigadaraka)! Look at line 31: "मृगदारकाभासेन ४,१,४५ 5.8.26"! It is 'मृ', not 'यु'! "मृगदारकाभासेन"!

• Check line 38: Bhagavata 3.9.12: 3.9.12 is: "यस्त्वं विधातर

१०६४ प्रमाणवाक्यानां सूचीपत्रम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निष्कर्षे यमो बलात्० ३,३,६९१।२.३, | यमेवैषः० ३,२,१३८।३,३,२९६।३,३,३५८।३,४,४३७। ३२ 3.297.17 | ४,४,१७८।२,३,३९३।३,३,४३३ 3.2.3 बोम्बया सन्तमात्मानम् १,१,३० 1.74.22 | यस्मिन्द्यौः ० १,३,६०९ 2.2.5 माया ह्येषा मया सृष्टा० १,१,३४८ 12.339.45 | येनाक्षरम् ० १,२,५६७ 2.1.3 मत्स्यपुराणम् । | यः सर्वज्ञः १,२,५६७ 1.1.9 अचिन्त्याः खलु ये भावाः ० २,१,९२ 113.7 | सच्चिदानन्दविग्रहम् ० १,३,२०३ 1.4 मार्कण्डेयपुराणं देवीमाहात्म्यम् । | सप्त इह लोकाः ० २,४,१६४ 2.1.8 ज्ञानिनामपि ३,४,४८६ 2.54 | सप्त प्राणाः० २,४,१६३ 2.1.8 वक्रादाकृष्य० ३,४,४८६ 1.54 | सूर्यद्वारेण ते विरजाः ४,३,९९ 1.2.13 मुण्डकोपनिषद् । | मैत्रेय्युपनिषद् । अक्षरात्सम्भवति० १,२,५५९ 1.1.7 | द्वे ब्रह्मणी० १,२,५६६ 6.22 अग्निर्मूर्धा० १,२,५५५ 2.1.4 | सर्वमात्मा० २,३,१५ 6.7 अथ परा यया० ३,३,३२०।१,२,५५५ 1.1.5,6 | याज्ञवल्क्यस्मृतिः । अदृश्यमग्राह्यम् ० १,३,२१४ 1.1.6 | अयं हि परमो धर्मः ० १,१,६६ अनश्नन्० ३,३,६२३ 3.1.1 | योगसूत्रम् । अप्राणो ह्यमनाः १,२,५५५ 2.1.2 | अथ योगानुशासनम् १,१,४४ 1.8 एतस्माज्जायते प्राणः १,२,५५५।१,४,९०८।२,४,१५९, | रामोत्तरतापनीयोपनिषत् । १७४,१८४,२०७ 2.1.3 | यो वै वै मत्स्य० ३,३,२०८,२२८ 5 दूतेष्वपाथैः० २,३,२८६,३९३ 3.2.4 | वराहपुराणम् । कर्तारमीशम् ० ३,४,९८२ 3.1.3 | त्वं च रुद्र महाबाहो० २,२,८४ 70.36 कविस्ततु भगवः ० २,१,५५४ 1.1.3 | वसिष्ठस्मृतिः । क्षीयन्ते चास्य ० १,१,३९४।४,१,४३ 2.2.8 | आचारहीनं न पुनन्ति वेदाः ० ३,१,३२ खं वायुर्ज्योतिः २,४,१७५ 2.1.3 | शतपथब्राह्मणम् । ततस्तु तम् ० ३,२,१३९ 3.1.8 | आपोऽब्रुवन्० २,१,२० 6.1.3.2.4 तदा विद्वान्पुण्यपापे० ३,३,२८२ 3.1.3 | तं होपनिन्ये ० १,३,७४० 11.5.3.13 तमेवैकं जानथ० १,३,६०९,६१८ 6.2.5 | पुरुषेन्तः प्रतिष्ठितं वेद० १,२,५९० 10 तस्य भासा० १,३,६९० 2.2.10 | मृदमवीत् ० २,१,२० 6.1.3.2.4.6.1.11 तस्यैष आत्मा० ३,३,३८० 3.2.3 | यथा व्रीहिर्वा यवो वा १,२,५६५ 10.6.3.2 ते ब्रह्मलोके० ४,३,११६,१३६ 3.2.6 | यदा वै पुरुषः० १,१,३०० 10.3.3.6 दिव्यो ह्यमूर्तः १,२,५५५ 2.1.2 | स एषोऽग्निश्चैनारः० १,२,५९१ 10.6 1.11 द्वे विद्ये० १,२,५५४ 1.1.4 | शुक्लयजुर्वेदसंहिता । न चैतदवीर्यवतः ० ३,३,२१५ 3.2.11 | अतो ज्यायांश्च १,३,२८१ 31.3 न चक्षुषा० २,३,१३७ 3.1.8 | एतावानस्य ० १,३,२८० 31.3 नापि वाचा० २,३,१३७ 3.1.8 | पुरुष एवेदं० १,३,२८० 31.2 नायमात्मा प्रवचनेन० ३,३,३५८।३,४,४३४,४६९। | श्वेताश्वतरोपनिषद् । ४,२,६५।४,३,२४८।४,४,१८० 3.2.3 | अजामेकाम् ० १,४,८८६ 4.5 नायमात्मा बलहीनेन० ३,३,३२३,३८४।३,४,४२९। | अजो ह्येकः ० १,४,८८६ 4.5 ४,२,६५ 3.2.4 | अपाणिपादो जवनः० ३,२,११७,१३७ 3.19 प्रोवाच तां० १,२,३६९ 1.2.13 | आदित्यवर्णम्० १,४,९१४ 3.8 ब्रह्म वेद० १,३,२०३ 3.2.9 | आराग्रमात्रः० २,३,५६,६६ 5.8 ब्रह्मैवेदममृतम् ० १,३,६१९ 2.2.11 | ऋचो अक्षरे ३,३,३४६ 4.8 मनोमयः ० १,३,६१७ 2.2.7 | ऋर्षि प्रसूतम् ० १,४,८०३ 5.2 यद्भूतयोनिम् ० ३,४,९८३ 1.1.6 | किं कारणं ब्रह्म० 1.1 1066

ज्ञाशौ द्व्वावजौ० १,४,८७३ 1.9 तद्देवाभिः १,४,८७७ 4.2 तमेव विदित्वा० १,३,११८।१,३,१६८।१,४,९४५।३,२, १०८ 3.8 तयोरन्यः० २,३,१३६ 4.6 ते ध्यानयोगानुगताः० १,४,८७१ 1.3 न तस्यशक्यमधिकश्च ३,२,१८४।३,३,२८३।४,३,१४२। ४,४,२०८ 6.8 न तत्र सूर्यो भाति० १,३,१६८ 6.14 निष्कलं निष्क्रियम्० १,१,२३०।२,१,९१ 6.19 द्वा सुपर्णा० १,४,८७७ 4.6 परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते ३,४,१९७।४,४,२०६ 6.8 यो योनिम्० १,४,८७३ 5.2 बालाग्रशतभागस्य० २,३,१५. 5.8 वृक्ष इव स्तब्धः ३,२,१८६ 3.9 वेदाहमेतं० १,४,८६७ 3.8 साक्षी चेता केवलः ४,४,१९० 6.11 एष ह ह्येव साधु० ३,१,२९९ 3.8 सर्वसारोपनिषत् । सत्यं विज्ञान० १,१,२७३ 3 कठोपनिषत् । सवायुषः पुत्रपौत्रान् १,२,७७ 23 सांख्यकारिका । मूलप्रकृति० १,४,८९२ 3 सामान्यकरणवृत्तिः० २,४,१०४ 29 कूर्मपुराणम् । ब्रह्मणा सह ते सर्वे ३,३,११७,४,१,११५ पू. सं. १२,२६९ अनिर्दिष्टस्थलानि वाक्यानि । अग्निहोत्रं जुहोति प्रजाकामः ३,२,१११ अणुः स्थूलः १,१,६०० अविद्यया मन्यते ३,२,८१ अस्ति चैव तेन मार्ग० वेदे १,१,१० आकाशवत्सर्वगतश्च ३,२,८८ आरोहणं गोपेषु० ३,२,८५ इन्द्रो वैवस्वतः ३,४,४७८ कर्त्ता कारयिता हरिः १,१,१०२ कश्चित्कल्याण्यो दक्षिणाः० १,४,५०२ कषाये कर्मभिः पक्के० ३,४,४८२ जन्मान्तरसहस्रेषु० ३,३,२९२ ज्ञेयश्च १,१,३ तत्र तथा सं न जनयन्ति ३,१,१९ तन्न यः परमात्मा हि० २,३,१३६ तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति० .४,१,४७ तस्मान्निष्यानात्पुतीर्य० ३,२,८८ तस्मादिरेवाग्निः ३,३,१३४ तं यथा यथोपासते० १,३,३०७ तं विदित्वा ब्राह्मणो भवति ३,४,४७३ तृतीयं सर्वभूतत्वं १,२,५९५ प्रथमां पिबते वह्निः १,१,१० प्रथमं महतः १,२,५९५ मनुर्वैवस्वतः ३,४,४७८ यच्च दुःखेन ३,४,४६१ यमो वैवस्वतः ३,४,४७८ यदस्य कर्मणा ३,३,२०६ यजहरहर्वा० १,३,६८६ यज्ञो यजमानः २,१,११३ यस्य वेदश्च वेदी च ३,१,४५ यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात् ३,४,४३९ विष्णोस्तु त्रीणि रूपाणि० १,२,५९५ सर्वाण्याख्यानानि परिलवे० ३,४,४७५ स सर्वं भवति ३,१,२९ संसर्गजैः कर्मदोषैः० ३,१,६१

श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणप्रणीतम् AṆUBHĀṢYA ON THE BRAHMASŪTRA WITH THE COMMENTARY BHĀṢYAPRAKĀŚA AND THE SUPER- COMMENTARY RAŚMI ON THE BHĀṢYAPRAKĀŚA VOLUME 2 ADHYAYA 2 EDITED WITH INTRODUCTION BY MULCHANDRA TULSIDAS TELIWALA WITH A NEW INTRODUCTION BY GOSWAMI SRI SHYAM MANOHARJI MAHARAJ

Ācārya Śrī Vallabha, the founder of the Śuddhādvaita school of Vedānta tradition is said to be of a divine origin imbued with spiritual insight. His philosophy is called pure-non-dualism undefiled by Māyā. He was born in Vikram Saṁvat 1535 (1479 A.D.), to Śrī Lakṣmaṇa Bhaṭṭa, a Telugu Brahmin and Illammāgāru, a family which had learning towards Vedic rituals and the worship of Gopālakṛṣṇa. He travelled extensively to the religious places such as Vijyanagar, Kāśī and Aḍail (near Prayāga). At these places, he developed his literary and religious activities. His firm faith in lord Kṛṣṇa's commandment led him to devote to the task of a faithful interpretation of the sacred texts like the Upaniṣad, Gītā and Brahmasūtra. He found that the essential reality is Śuddha (pure) unalloyed with māyā, and non-dualism (Advaya). He advocated the Puṣṭi (divine grace), as the most powerful and unfailing method for attaining Supreme Bliss. His Siddhānta is known as Śuddhādvaita-Brahmavāda-Nirguṇa-Puṣṭibhakti Mārga. Ācārya Vallabha has written a commentary on the Brahmasūtra, known as Aṇubhāṣya which is available only in the summary form upto III.2.33, the remaining part was supplemented by his second son Śrī Viṭṭhalanātha. Ācārya differs from the earlier Ācāryas viz. Śaṁkara, Rāmānuja, Madhva, and Nimbārka with regard to the interpretation of the nature of Reality. According to Vallabha, Reality is Brahman which is Sat (existence), Cit (conscious), Ānanda (bliss) Continued on back flap ISBN 81-88643-09-2 (Vol.2) ISBN 81-88643-07-6 (Set) Rs. 3700 (Set of 4 Vols.)

continued from front flap which is denominated as Rasa (sentiment). He is Pūrṇa Puruṣottama. Among his divine chara- cteristics Jñāna and Kriyā are important. He is Kartā (doer) and Bhoktā (enjoyer). For Līlā, He creates the universe out of Himself. Vallabha propagates the path of Puṣṭi Bhakti (Divine grace) in order to enjoy the union with the Supreme. The Puṣṭi can be realised as in the case of gopi's of Vṛndāvan who, in fact, opened the gateway to realize everything with lord Kṛṣṇa. He is for Svarūpānanda, instead of Brahmānanda. Lord is full of Rasa in which love is most important. This brings enjoyment of the Bliss of the Union with Divine. The present commentaries on Aṇubhāṣya known as Prakāśa written by Śrī Puruṣottama Caraṇa, a descendent of Śrī Vallabhācārya and another on the same known as Raśmi by Śrī Yogi Gopeśvara, of the same lineage, provide excellent and appropriate interpretation of the tradition. In fact, Aṇubhāṣya of Vallabhācārya with these two commentaries given by Śrī Puruṣottam- acaraṇa and Gopeśvarajī is the most authentic text for providing illuminating interpretation of the Brahmasūtra. This edition was originally printed by Nirnaysagar Press, Bombay, an institution known for publishing and printing the authentic editions. This work was published some eighty years ago, now printed again with a new Introduction by one of the greatest scholars of modern times in the tradition.

The provided image is completely blank (white) and does not contain any text to transcribe. Please upload a clear image of the page containing the text.

MAHĀPRABHU ŚRĪ VALLABHĀCHĀRYA'S AṆUBHĀṢYA ON THE BRAHMASŪTRA WITH THE COMMENTARY BHĀṢYAPRAKĀŚA OF GOSVĀMI ŚRĪ PURUṢOTTAMAJI AND THE SUPER- COMMENTARY RAŚMI ON THE BHĀṢYAPRAKĀŚA OF GOSVĀMI ŚRĪ GOPEŚVARJI EDITED WITH INTRODUCTION AND APPENDICES ETC. BY MULCHANDRA TULSIDAS TELIWALA WITH A NEW INTRODUCTION BY GOSWAMI SRI SHYAM MANOHARJI MAHARAJ ṢAṢṬHAPĪṬHĀDHĪŚVARA, MANDIRA ŚRĪ MUKUNDARĀYAJĪ ŚRĪ GOPĀLALĀLAJĪ, KĀŚĪ. VOLUME TWO ADHYĀYA 2 AKṢHAYA PRAKASHAN DELHI

First published: Bombay, 1929-32 Reprint: Delhi 2005 ISBN 81-88643-07-6 (set) ISBN 81-88643-09-2 (vol.2) Published by: Harish Chandra for Akshaya Prakashan, 208, M.G. House, 2 Community Centre, Wazirpur Industrial Area, Delhi - 110052 Email: harish@busyinfotech.com Fax: 011-27374358 Phone: 011-55195949, 27377342 Printed at: D.K.Fine Arts Press (Pvt.) Ltd., A-6,Nimri Community Centre, Ashok Vihar, Phase IV, Delhi - 110052.

श्रीकृष्णाय नमः श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् शुद्धाद्वैतब्रह्मवादनिर्गुणभक्तिमार्गप्रवर्तकाचार्यचक्रचूडामणि- श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणप्रणीतम् दशदिगन्तविजयिश्रीमद्गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीत- भाष्यप्रकाशेन सम्पूर्णवेत्तृश्रीमद्गोस्वामिश्रीगोपेश्वरजिचरणप्रणीत- भाष्यप्रकाशरश्मिना च परिबृंहितम् मूलचन्द्रतुलसीदासतेलीवाला इत्यनेन संशोधितम् काशीस्थ-श्रीमुकुन्दरायजी-श्रीगोपाललालजीमन्दिराधिष्ठित- षष्ठपीठाधीश्वर-गोस्वामिश्रीश्याममनोहरपाद- विरचितया नवीनभूमिकया समुल्लसितम् द्वितीयो भागः द्वितीयोऽध्यायः देहलीस्थ- अक्षयप्रकाशननेन प्रकाशितम्

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe. Please upload a clear image of the page containing the text.

श्रीकृष्णाय नमः । श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । शुद्धाद्वैतमहावादनिर्गुणभक्तिमार्गप्रवर्तकाचार्यचक्रचूडामणि- श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणप्रणीतम् । दशदिगन्तविजयिश्रीमद्गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीत भाष्यप्रकाशसम्पूर्णवेष्टुश्रीमद्गोस्वामिश्रीगोपेश्वर- जिच्चरणप्रणीतभाष्यप्रकाशरश्मिपरिवृंहितम् । द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । 'भगवद्धर्मपरायणसद्व्रतसेठिगोवर्धनदाससुन्दरदास' इत्यस्य पुष्टिमार्गीय- संस्कृतसाहित्यसमुद्धारार्थं निर्दिष्टद्रव्यसङ्ग्रहतः 'प्राप्तभगवत्पद मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, बी. ए., एलएल. बी., वकील, हाईकोर्ट' इत्येतेषां सुहृद्भिः संशोध्य 'निर्णयसागर' मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकटीकृतम् । श्रीवल्लभाब्दाः ४५२. संवत् १९८६. मूल्यं सार्धमुद्रिका ।

Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the ‘Nirnaya Sagar’ Press, 26-28, Kolbhat Lane, Bombay 2. Published by Dhirajlal Vrajdas Sanklia, B. A., LL. B., Advocate at Khakhar Building, C. P. Tank, Bombay 4.

श्रीकृष्णाय नमः । श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः । श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । अथ द्वितीयोऽध्यायः । प्रथमः पादः स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इतिचेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ॥१॥(२-१-१) प्रथमाध्याये वेदान्तवाक्यानां विवादास्पदानां ब्रह्मपरत्वेन समन्वयः प्रतिपादितः । अधुना श्रुतिस्मृत्यविरोधः प्रतिपाद्यते । भाष्यप्रकाशः । स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इतिचेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ॥ १ ॥ अथ द्वितीयाध्यायं व्याचिख्यासवोऽध्यायसङ्गतिं प्रदर्शयितुं पूर्वाध्यायमनुवदन्तोऽस्यार्थमाहुः प्रथमेत्यादि । अधुना समन्वयप्रतिपादनादनन्तरं, श्रुतिस्मृत्यविरोधः श्रुतयश्च स्मृतयश्च तासामविरोधः प्रतिपाद्यते । तथा सति श्रुतीनां परस्परमविरोधः 'स्मृतीनां च श्रुत्यविरोध इत्यर्थात् सेत्स्यति सोऽत्र विचार्यते । तथा च पूर्वाध्यायविचार उपोद्घातः सङ्गति- रित्यर्थः । ननु समन्वयानन्तरं श्रुतिविप्रतिषेधे निराकरणीये स्मृतिविरोधाविरोधविचारस्य किं रश्मिः । स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ॥ १ ॥ 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यः' इति 'भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा' इति श्वेताश्वतरा- च्छ्रवणानन्तरं द्वितीयाध्याये मननं प्राप्तं भक्तिमार्गीयत्वाच्छास्त्रस्य । तच्च युक्तिभिरनुचिन्तनं मननं, तत्रापि युक्त्या वेदिवेदोपबृंहकत्वमितिहासादीनां न स्यात् । सांख्यादीनां शास्त्रान्तरत्वं न स्यात्, तदा सांख्यादिस्मृतयः उपबृंहिकाः स्युरिति तर्केण प्रथमसूत्रं प्रवृत्ते । तेन सांख्यस्य शास्त्रान्तरत्वं वैदिकांशाभावाच्छ्रीभागवते 'त्रय्या चोपनिषद्भि'रिति शास्त्रषट्के गणनाच्च । बालबोधिन्यां शास्त्र- षट्कमुक्तम् । निर्वाणकृतज्ञता द्वितीयं सूत्रम् । योगे शास्त्रत्वसमर्थनाय तृतीयं सूत्रमिति । भाष्यमव- तारयन्ति स्म अथेति । एवं सतीति श्रुतीनां कपिलादिमहर्षिकृतानां स्मृत्यविरोध इति न समासः वक्ष्यमाणविरोधादत एवं इन्वाभिप्राये सति । उपोद्घात इति । श्रुतीनां परस्परम- विरोधः स्मृतीनां च श्रुत्यविरोधः तदा ज्ञातो भवति यदेमा ब्रह्मसमन्विताभ्यो विरुद्धा, इमा नेति विभागः स्यात् स च समन्वयाधीन इति समन्वये प्रकृतसिद्धयर्था चिन्ता अत उपोद्घात- १. 'तथा सति' इति प्रकाशकारपाठः ।

२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० १ अ० १ सू० १. भ्रान्तिमूलतया सर्वसमयानामयुक्तितः । न तद्विरोधाद् वचनं वैदिकं शङ्क्यतां व्रजेत् ॥ श्रुतिविप्रतिषेधस्त्ववश्यं प्रतिविधेयः । प्रथमचतुर्थपादे सर्वथानुपयोगे प्रतिपादिते, स्मृतिप्रसिद्धेः स्मृतित्ववचनेन प्रामाण्ये च यावत् तदप्रामाण्यं न प्रतिपाद्यते तावत् तद्विरोधः परिहर्तुमशक्य इति तन्निराकरणार्थं प्रथमतः भाष्यप्रकाशः । प्रयोजनमित्यतस्तद् गृह्णन्ति भ्रान्तीत्यादि प्रतिविधेय इत्यन्तम् । श्रुतिविरुद्धस्मृतीनां, भ्रान्तिमूलतया तदुक्तानां सर्वेषां समयानां युक्तिनियमानाम्, अयुक्तितोऽयुक्तता- यास् । सप्तम्यर्थे तसिः । भावप्रधानो निर्देशः । तद्विरोधात् स्मृतिविरोधात् । वैदिकं वचनं शङ्क्यतामस्य वाक्यस्यायमर्थो भवति न वेति शङ्काविषय

[भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ३]

सूत्रत्रयमाह । तुल्यबलानां परस्परविरोधे न प्रकारान्तरस्थितिरिति ततो युक्त्या श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारः । ततो द्वितीये पादे वेदबाधकत्वाभावेऽपि तैरपि स्वातन्त्र्येण कश्चन पुरुषार्थः सेत्स्यतीत्याशङ्क्य बाह्याबाह्यमतान्येकीकृत्य निरा- करोति । भ्रान्तेस्तुल्यत्वात् । ततः सम्यग् वेदार्थविचारायैव वैदिकपदार्थानां क्रमस्वरूपविचारः पादद्वयेन । अतः संपूर्णाेनाप्यध्यायेनाविरोधः प्रतिपाद्यते । कपिलादिमहर्षिकृतस्मृतेर्न मन्वादिवदन्यत्रोपयोगः । मोक्षैकपयोगित्वात् । तत्राप्यनवकाशे वैयर्थ्यापत्तेरितिचेन्न । कपिलव्यतिरिक्तशुद्धब्रह्मकारणबाधक-

भाष्यप्रकाशः । करणार्थं सूत्रत्रयमाहेत्यर्थः । तत्र हेतुः तुल्येत्यादि । तथा च सांख्य ईश्वरस्य निराकृतत्वाद् योगे च वेदप्रवर्तकतयानुग्राहकतया च तद

श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० १ अ० १ सू० १. स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गः । 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा' इति ॥ १ ॥ इति द्वितीयाध्याये प्रथमपादे प्रथमं स्मृत्यधिकरणम् ॥ १ ॥ भाष्यप्रकाशः। भाष्ये सांख्यस्मृत्युपयोगे नित्यानुमेयश्रुतिविरोधो भवति न वेति संशये कापिलास्तावदेवं प्रत्यवतिष्ठन्ते । पूर्वाध्याये यद्यपि श्रुतिविचारेण ब्रह्मणो जगत्कर्तृत्वं जगदुपादानत्वं च प्रति- पादितं, तथापि कपिलप्रणीतसांख्यस्मृतिविरोधात् तदनादरणीयम् । न च श्रुतीनां स्वतः- प्रामाण्यात् तद्विरोधे स्मृतीनामप्रामाण्यस्य च पूर्वतन्त्रे, 'विरोधे त्वनपेक्षं स्याद्' इत्यत्र प्रति- पादितत्वात् स्मृतिविरोधोप्रयोजक इति शङ्क्यम् । 'औदुम्बरीं स्पृष्टोद्गायेत्' इति श्रुत्युक्तस्य तत्स्पर्शरूपस्यार्थस्य प्रत्यक्षतो निषेधुं शक

कस्मिंश्चिदंशे संकोचसहिष्णुत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । किंच यथा, 'मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्यात्' इति विधाय, 'यद्वै किंच मनुरवदत् तद् भेषजम्' इति श्रुतिर्धर्मे तदुपयोगं नियमित- वतीति तच्छास्त्रत्र सावकाशत्वं तथास्याः क्वचन न वक्तुं शक्यते । तस्मादेतद्वैयर्थ्यमेवापततीति तन्मूलभूतनित्यानुमेयश्रुतिविरोधो महर्षिप्रत्यक्षविरोधश्चेति कापिलप्रत्यवस्थानात् प्राप्तं तदेतत् स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेदिति सूत्रांशेनानूद्य प्रतिबन्ध्या प्रतिविधत्ते नान्यस्मृत्यनव- काशदोषप्रसङ्गादिति । तथा च, 'वेदान्तकृद् वेदविदेव चाहम्' इति सर्ववेदवेद्या वेदान्तकर्त्रा भगवता गीतास्मृतौ 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा' इति, 'अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते, इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः' इत्यादिकथनादुक्तज्ञानवतां स्वभजन- कथनेन बहूनां चेतनकारणत्वास्थितिबोधनाच्च बहूनामनुग्रहो न्याय्य इति ताभिरेव वेदा- न्तवाक्यनिर्णय उचितः, अन्यथा तासां सर्वासामेवानवकाशप्रसङ्गात् तथा च वेदान्तो- क्तविषयस्याप्रत्यक्षत्वेऽप्येतदनुरोधेन कपिलस्मृतिरेव जघन्याधिकारिविषयत्वेन संकोच्या । ये धाय्ये इति । यत्किंचेति यत्किमपि स्मृत्यादि । धर्मे इति मनुस्मृतिधर्मप्रतिपादिका तट्टीकायामस्याः श्रुतेश्लेषान्नियमितवती । मन्वादिः स्मृतिरिति पुराणादिग्रेप्रसिद्धा मुख्यो धर्मः । तदुपयोगं मन्वादिस्मृत्युपयोगम् । अस्या इति कपिलस्मृतेः । शक्यत इति समवायित्वबोधकश्रुत्या शक्यते । कापिलप्रत्यवेति 'ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येत्' इति श्रुत्या पूर्वपक्ष- माहुः तदेतदिति । प्रतिबन्ध्या इति प्रतिबन्दिम् । कर्मणः संबन्धसामान्यविवक्षया षष्ठी, तुल्योदोषः प्रतिबन्दिः । प्रतीति सूत्रकार उत्तरयतीत्यर्थः । नान्यस्मृत्यनवेति तेन भाष्ये कपिलेत्याद्यन्ते तस्मादिति पूरणीयमिति बोधितम् । ननु भाष्यान्तरेषु सर्वाः स्मृतयः संगृहीताः यथा शक्त्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यत इति ता विहाय भाष्यान्तरोक्तगीतामात्रग्रहणं कुत इत्यतस्तदुपपादयन्ति तथा चेति । उक्तज्ञानेति इति मत्वेत्यनेनोक्तजगत्कर्तृत्वज्ञानवताम् । बुधा इति बहुवचनसामिप्राय- माहुः बहूनामिति । ननु प्रकृतिश्चेत्यधिकरणे 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' इति सन्मात्रस्य विषयत्वे मामिति चेतनविषयस्मृत्युपन्यासः कथमित्यत आहुः चेतनेति । तथा च सदित्युपलक्षणमिति भावः । बहूनामिति नात्र सर्वभाष्योक्तबहूनां स्मृतिवाक्यानामनुग्रहोऽर्थः । स्मृतिपुराणमतसांकर्य- प्रसङ्गात् किंतु बहूनां बुधानां भ्रान्तिरहितानां वाक्यानामित्यर्थः । ताभिः शुद्धब्रह्मवादोपयोगिनीभि- र्जिज्ञासासूत्रप्रतिज्ञाताभिः । एवकारेणान्यस्मृतिव्युदासः । 'नानुध्यायाद् बहून्' इति श्रुतेक्वचित् इति । अत एव जिज्ञासासूत्रे अथशब्देन पञ्चमवेदानामपि प्रतिज्ञा वक्तुं शक्यते न संकोचः । तदुक्तम् 'वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि व्याससूत्राणि चैव हि । समाधिभाषा व्यासस्य प्रमाणं तच्चतुष्टयम्' इति निबन्धे । अन्यथेति गीतातिरिक्तश्रीमद्भागवतव्यतिरिक्तस्मृतीनामुपष्टम्भकत्वे । अनवेति परस्परविरुद्धतया नैकस्मिन्नर्थे पर्यवसानादनवकाशप्रसङ्गात् । अतः 'तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना नैको मुनिर्यस्य वचः प्रमाणम् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः' इत्यधिकारानुसारेण फलति । एतदिति गीतानुरोधेन । ननु भाष्ये 'अरूपवदेव हि तत् प्रधानत्वात्' इत्येकदेशि गतं, सुबोधिन्यां पञ्चविंशाध्याये तृतीयस्कन्धे सिद्धान्तन्तरनिरूपणाच्छास्त्रत्वाच्च तासां कोऽभिप्राय इत्यतस्तत्संगृह्णन्तः सिद्धमाहुः तथा चेति । संकोचयेति । तथा चर्षि प्रसूतं १. वाराहपुराणशङ्करभाष्यन्यायभाकाभिख्यादि ।

मुमुक्षवः परमात्म्यानर्हास्तेनया स्वात्मानं प्रकृतिप्राकृतेभ्यो विविच्य स्वरूपावस्थिता भवि- ष्यन्तीति तादृशार्थे परब्रह्मकारणतां परित्यज्य देवामरन्यायेन प्रकृतेरनादित्वं बोधयित्वा तथोक्तमित्येवं संकोचसहिष्णुत्वात् । न च तन्मूलभूतश्रुतेर्महर्षिप्रत्यक्षस्य वा विरोधः, महर्षे- र्वाक्यस्य तन्मूलश्रुतेश्च प्रत्यक्षश्रुत्यविरुद्ध एवार्थे तात्पर्यात् । अन्यथा देवहूतिं स्वमातरं प्रति सर्वतत्त्वयाथात्म्यमुक्तवदग्रे 'ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम्, अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा' इत्यादि न वदेत् । एतदेवाभिप्रेत्य मोक्षधर्मे, 'सांख्ययोगः पञ्च- रात्रं वेदाः पाशुपतं तथा, ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै' इति पञ्च- सिद्धान्तांल्लक्षकस्यैवोक्त्वा, 'सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते, यथागतं तथा ज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुः,' 'न चैनमेवं जानन्ति तमोभूता विशाम्पते, तमेव शास्त्रकर्तारः प्रवदन्ति मनीषिणः, निष्ठां नारायणमृषिं नान्योऽस्तीति वचो मम' इत्युक्तम् । यथागतमिति श्रुत्यवि- रुद्धम् । तथा चाज्ञानामर्थे संकोच इत्यर्थः । अथवा पाद्मोत्तरखण्डे भगवच्छिवसंवादे, 'त्वं च रुद्र महाबाहो मोहनाय' इति मोहनं प्रक्रम्य, 'मयि भक्ताश्च ये विप्रा भविष्यन्ति महर्षयः । त्वच्छक्त्या तान् समाविश्य कथयस्व च तापसान् । कणादं गौतमं शक्तिमुप- मन्युं च जैमिनिम् । कपिलं चैव दुर्वासं मृकण्डं च बृहस्पतिम् । भार्गवं जामदग्न्यं च दशै- तांस्तापसानृषीन् । तव शक्त्या समाविश्य कुरुते जगतोहितम् । त्वच्छक्त्या सन्प्रविष्टास्ते कपिलेत्यस्या अपि न विरोधः । सिद्धान्तान्तरत्वात् । प्रत्यक्षश्रुत्यविरुद्ध इति न चैकदेशिमतं विरुद्धमिति वाच्यम्, स्वगृहीतमतत्वेन विरुद्धत्वेऽपि स्वगृहीतत्वेन रूपेणाविरुद्धत्वात् । तात्पर्या- दिति जानातीच्छति यतत इति तात्पर्यं ज्ञानं कारणं ज्ञानं तु मुख्यैकदेशिसिद्धान्तयोः प्रणयना- दस्त्येव । अन्यथेति प्रत्यक्षश्रुत्यर्थे तद्विरुद्धैकदेशिमते च तात्पर्याभावे । इदानीं सर्वविध- सांख्यस्यानादरणीयता प्राप्नोति तथापि 'सांख्यो बहुविधः प्रोक्तस्त्रैविद्यैः सत्प्रमाणकः । अष्टाविंशति- तत्त्वानां स्वरूपं यत्र वै हरिः । अन्ये सूत्रे निषिध्यन्ते' इति शास्त्रात् 'अथ ते संप्रवक्ष्यामि सांख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम्'इति प्रतिज्ञाय 'आसीज्ज्ञानमयो ह्यर्थः' इत्यादिनेकादशे भगवत्कृततत्सांख्या- द्वाष्टाविंशतितत्त्वानां स्वरूपं यत्र नवकं भवति । 'पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमहंकारो नभोऽनिलः । ज्योतिरापः क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव'इत्युक्तं भागवतं भवति तदतिरिक्तसांख्यस्य 'केचित् षड्विंशतिं प्राहुरितरे पञ्चविंशतिः । सप्तैके नव षट्केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित्सप्तदश प्राहुः षोडशैके त्रयोदश'इत्युक्तस्य सूत्रेषु प्रत्याख्यानान्न त्रैलोक्यं सांख्यं प्रत्याख्यातमित्याशयेन सिद्धान्तान्तरकापिलं सांख्यमाहुः सर्वतत्त्वेति । पराचीनैरिति प्राकृतैः । 'पराञ्चि खानि व्यतृणत्स्वयम्भूस्तस्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मन्'इति श्रुतेः । निर्गुणमिति एकदेशिमत्वात्तन्निर्गुणपदम् । शून्याभाव- तुच्छादृश्यनिर्गुणादिपदानां सामानाधिकरण्यात् । महोपनिषदि 'एष ह्येव शून्य एष ह्येव तुच्छ एष ह्येवाभाव एष ह्येवाव्यक्तोऽदृश्यो निर्गुणश्च'इति माध्वभाष्ये उक्तम् । अर्थरूपेणेति घटपटादिरूपेण शब्दार्थधर्मिणा भ्रान्त्यावभातीत्यर्थः ख्यातिबोधकम् । इत्यादीति ख्यातिबोधकं न वदेदि- त्यर्थः । एवं जानन्तीति मुख्यगौणसिद्धान्तेन न जानन्ति । तमेवेति सिद्धान्तद्वयप्रतिपाद्यमेव । ऋषिमिति ब्रह्माभिः सप्तर्षयः समिधः तेषु 'नारायणपरा वेदा' इति तस्य ग्रहणम् । श्रुत्य-

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७

इतरेषां चानुपलब्धेः ॥ २ ॥ (२-१-२) प्रकृतिव्यतिरिक्तानां महदादीनां लोके वेदे चानुपलब्धेः ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्याये प्रथमपादे द्वितीयमितरेषामित्यधिकरणम् ॥ २ ॥

भाष्यप्रकाशः । तमसोद्रिक्तया भृशम् । तामसास्ते भविष्यन्ति क्षणादेव न संशयः । कथयन्ति च ते विप्रा- स्तामसानि जगत्त्रये । पुराणानि च शास्त्राणि त्वं चासत्त्वेन बृंहितः । कपालचर्मभस्मास्थिभिक्षा- न्यन्यत्प्रपूजित । त्वमेव धृत्वा ताँल्लोकान् मोहयस्व जगत्त्रये । तथा पाशुपतं शास्त्रं त्वमेव कुरु सत्तम । कङ्कालशैवपाखण्डमहाशैवादिभेदतः' इति कथनात् कपिलाचार्यैस्तामसशक्तिप्रवेशोत्तरं तथा कथितमिति देवहूत्यादिकं प्रति च तदावेशाभावदशायां कथितमिति विषयभेदान्न मोक्षधर्मवाक्यानां सूत्राणां च विरोध इति दिक् । अत एव हेमाद्रौ श्राद्धखण्डे ज्ञानार्ह- प्रकरणे षट्त्रिंशन्मते, 'शैवान् पाशुपतान् दृष्ट्वा लोकायतिककापिलान् । विकर्मस्थान् द्विजान् शूद्रान् सवासा जलमाविशेत्' इत्युक्तम् ॥ १ ॥ इति प्रथमं स्मृत्यधिकरणम् ॥ १ ॥ इतरेषां चानुपलब्धेः ॥ २ ॥ एवं प्रतिबन्द्या कपिलस्मृतेर्निरङ्कुशप्रधानकारणत्वांशे संकोचसहिष्णुत्वमुक्त्वा महदाद्यंशेपि तथात्वमाहेत्याशयेन सूत्रं पठित्वा व्याचक्षते इतरेषां चानुपलब्धेरित्यादि । लोके गीतापुराणादिस्मृतौ ब्रह्मोपनिषदादिश्रुतौ चोपलभ्यमानत्वेपि कपिलोक्तप्रकारेणानुपलभ्यमानत्वात् तथाहि प्रवचनसूत्रेषु तावत् 'स्थूलात् पञ्चतन्मात्रस्' 'बाह्याभ्यन्तराभ्यां तैश्चाहङ्कारस्य' 'तेनान्तःकरणस्य' 'ततः प्रकृतेः' इति सूत्रयत पञ्चभूतव्यति- रिक्तानां कार्यलिङ्गकानुमानगम्यत्वमाहृत्याग्रे, 'मूले मूलाभावादमूलं मूलम्' इति कथनात्

रश्मिः । विरुद्धमिति श्रुतयः स्पष्टाः । एतस्यैव परम्पराप्राप्तत्वादिति भावः । मोक्षेति । तेनैकादशोक्तानां भगवद्वाक्यानामप्यविरोधो बोध्यः । सूत्राणां चेति । 'दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्' इत्यारम्भे वैराग्यं भगवद्धर्मो भगवान् 'असङ्गोयं पुरुष इति' इति 'प्रधानाज्जगायंत इति' इति च सूत्रद्वयं च । पञ्चाध्याय्येषु इति श्रीकापिलसांख्यप्रवचनसूत्रवृत्ताविति वृत्तिशब्दः । षष्ठेऽध्याये 'अस्वात्मा नास्तित्वसाधनाभावात्' स्पष्टमित्यारम्भः । इति श्रीकपिलसांख्यप्रवचनसूत्र इति न वृत्ति- शब्दः । एषां सूत्राणां न विरोधः । अत एवेति क्षतकापिलकमतस्यैव दूषणादेव । अस्मिन्पादे सर्वेष्वप्यधिकरणेषु पूर्वाध्यायोक्तसमन्वयो विषयः, तत्रास्मिन्नधिकरणे वैदिकस्य समन्वयस्य सांख्य- स्मृत्या संकोचोऽस्ति न वेति संशयः, संकोचोऽस्तीति तावत्प्राप्तम् । कुतः । सांख्यस्मृतेर्निरवकाशत्वेन प्रबलत्वाद्वेदस्योपबृंहणत्वं युक्तमिति प्राप्तेऽभिधीयते । सांख्यस्मृतीनां वेदोपबृंहणत्वं न युक्तम् । मोक्षकप्रयोजनानामन्यासां 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः' इत्यादिगीताश्रीभागवतीयकपिलर्षिस्मृत्यनव- काशप्रसङ्गात्तासामुपबृंहणत्वमिति सिद्धान्तः ॥ १ ॥ इति प्रथमं स्मृत्यधिकरणम् ॥ १ ॥ इतरेषां चानुपलब्धेः ॥ २ ॥ प्रतिबन्ध्या इति । प्रतिबन्दिस्तुल्यदोषः । 'लोकस्तु भुवने जने' इति जननशीलः कुयुक्त्यादिनेति लोकपदेन जने युक्त्यादिभिरुपलब्धिमाहुः प्रवचनेति । पञ्चभूतेति सूत्रस्थस्थूलादित्यस्यार्थः । बाह्याभ्यन्तराभ्यां सूक्ष्मस्थूलदेहाभ्याम् । कार्यलिङ्ग- केति स्थूलानां सावयवानां भूतानां कार्यत्वात्तैस्तत्कारणानि तन्मात्राणि शब्दादीन्यनुमीयन्ते द्विविधेन्द्रियैः तन्मात्रैः कार्यैरहंकारोऽनुमीयते । तेन बुद्ध्यात्मकं महत्तत्त्वं, तेन कार्येण प्रकृतिरिति । एवं कार्यलिङ्गकानुमानगम्यत्वम् । तेनानुमानमित्यादृत्य योजनीयानि सूत्राणीत्युक्तम् । मूल इति मूलं

1075