आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

१९८ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.२.) क. ५. यया विद्ययाऽधीतया श्रुतया वा न विरोचेत न यशस्वी स्यात्, तामित्थर्था- दूभ्यते । तां विद्यां पुनस्साधयेत् । यथा सम्यक् सिद्धा भवति तथा कु- र्यात् । कथम् ? आचार्यं तमेवा(१)न्य वा उपेत्य उपसद्य । नियमेनाऽपूर्वा- धिगमे विद्यार्थस्य यो नियम उक्तः तेन शुश्रूषादिना ॥ १४ ॥ अस्मिन्विषयेऽध्यापयितुर्नियमः— उपाकरणाद्योत्सर्जनादध्यापयितुर्नियमो लोमसंहरणं मांसं श्राद्धं मैथुनमिति वर्जयेत् ॥ १५ ॥ लोमसंहरणं लोमवापनम् । इदमनाहिताग्निविषयम् । आहिताग्नेस्तु '(२)अप्यहपशो लोमानि वापयत इति वाजसनेयकम्' इति ॥ १५ ॥ ऋत्व्ये वा जायाम् ॥ १६ ॥ ऋतुकाले वा जायामुपेयात् । स्त्रीणामृतुदिनानि षोडश । तत्र भवः काल ऋत्व्यः। (३)भवे छन्दसीति यत्प्रत्यये(४) 'ऋत्व्यवास्त्व्ये'ति सूत्रेण यणादेशो निपातितः । ऋत्व्य इति रूपसिद्धिः । अत्र यलोपश्छान्दसः । चातुर्मास्येषु प्रयुक्तम्-(५)'ऋ वे वा जायाम्, नोपर्यास्ते' इति यथा॥१६॥ यथागमं शिष्येभ्यो विद्यासम्प्रदाने नियमैषु च युक्तः स्यादेवं वर्तमानःपूर्वापरान् सम्बन्धा- नात्मानं च क्षेमे युनक्ति ॥ १७ ॥ येन प्रकारेणाऽऽगमः पाठार्थयोः तथैव शिष्येभ्यो निर्मत्सरेण विद्या सम्प्रदेयां । एवंभूते विद्यासम्प्रदाने युक्तो (६)वहितः स्यात् । ये च गृहस्थस्य नियमोऽध्यापने ऽन्यत्र च, तेष्वपि युक्तः स्यात् । एव युक्तो वर्तमानः पूर्वान् पितृपितामहप्रपितामहान् । अपरांश्च पुत्रपौत्रनप्तॄन् । सम्बन्धान् । कर्मणि घञ् । सम्बन्धिनः पुरुषान् । आत्मान च क्षेमे अभये स्थाने नाक- स्य पृष्ठे । युनक्ति स्थापयति ॥ १७ ॥ मनसा वाचा प्राणेन चक्षुषा श्रोत्रेण त्वक्छि- श्नोदरारम्भणानात्मानं परीप्सुञ्ज्ञानोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १८ ॥ १. अन्य वा इति नास्ति च. पु. २. आप. श्रौ. ४. १. ५. ३. पा. सू. ४. ४. ११०. ४. पा. सू. ६. १. १७५. ५. आप श्रौ. ८. ४. ६, ७. ६. विहितः इति क. ड. पु. ।