आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

१९८ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.२.) क. ५. यया विद्ययाऽधीतया श्रुतया वा न विरोचेत न यशस्वी स्यात्, तामित्थर्था- दूभ्यते । तां विद्यां पुनस्साधयेत् । यथा सम्यक् सिद्धा भवति तथा कु- र्यात् । कथम् ? आचार्यं तमेवा(१)न्य वा उपेत्य उपसद्य । नियमेनाऽपूर्वा- धिगमे विद्यार्थस्य यो नियम उक्तः तेन शुश्रूषादिना ॥ १४ ॥ अस्मिन्विषयेऽध्यापयितुर्नियमः— उपाकरणाद्योत्सर्जनादध्यापयितुर्नियमो लोमसंहरणं मांसं श्राद्धं मैथुनमिति वर्जयेत् ॥ १५ ॥ लोमसंहरणं लोमवापनम् । इदमनाहिताग्निविषयम् । आहिताग्नेस्तु '(२)अप्यहपशो लोमानि वापयत इति वाजसनेयकम्' इति ॥ १५ ॥ ऋत्व्ये वा जायाम् ॥ १६ ॥ ऋतुकाले वा जायामुपेयात् । स्त्रीणामृतुदिनानि षोडश । तत्र भवः काल ऋत्व्यः। (३)भवे छन्दसीति यत्प्रत्यये(४) 'ऋत्व्यवास्त्व्ये'ति सूत्रेण यणादेशो निपातितः । ऋत्व्य इति रूपसिद्धिः । अत्र यलोपश्छान्दसः । चातुर्मास्येषु प्रयुक्तम्-(५)'ऋ वे वा जायाम्, नोपर्यास्ते' इति यथा॥१६॥ यथागमं शिष्येभ्यो विद्यासम्प्रदाने नियमैषु च युक्तः स्यादेवं वर्तमानःपूर्वापरान् सम्बन्धा- नात्मानं च क्षेमे युनक्ति ॥ १७ ॥ येन प्रकारेणाऽऽगमः पाठार्थयोः तथैव शिष्येभ्यो निर्मत्सरेण विद्या सम्प्रदेयां । एवंभूते विद्यासम्प्रदाने युक्तो (६)वहितः स्यात् । ये च गृहस्थस्य नियमोऽध्यापने ऽन्यत्र च, तेष्वपि युक्तः स्यात् । एव युक्तो वर्तमानः पूर्वान् पितृपितामहप्रपितामहान् । अपरांश्च पुत्रपौत्रनप्तॄन् । सम्बन्धान् । कर्मणि घञ् । सम्बन्धिनः पुरुषान् । आत्मान च क्षेमे अभये स्थाने नाक- स्य पृष्ठे । युनक्ति स्थापयति ॥ १७ ॥ मनसा वाचा प्राणेन चक्षुषा श्रोत्रेण त्वक्छि- श्नोदरारम्भणानात्मानं परीप्सुञ्ज्ञानोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १८ ॥ १. अन्य वा इति नास्ति च. पु. २. आप. श्रौ. ४. १. ५. ३. पा. सू. ४. ४. ११०. ४. पा. सू. ६. १. १७५. ५. आप श्रौ. ८. ४. ६, ७. ६. विहितः इति क. ड. पु. ।

गृहस्थधर्माः ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः। १९९ यैः पुरुष आस्राव्यते बहिराकृष्यते। ते आस्रावाः शब्दादयो विष- याः। ते विशेष्यन्ते त्वक्शिश्नोदरारम्भणान् आरभ्यन्ते(१) आलम्ब्यन्त इत्यार- म्भणाः। तत्र त्वगालम्बनाः स्रक्चन्दनादयः। शिश्नालम्बनाः ऋत्युपभो- गादयः। उदरालम्बना (२) भक्ष्यभोज्यादयः। उपलक्षणं त्वगादिग्रहणम्। एवंभूतानास्रावान् मनआदिभिः पञ्चभिरिन्द्रियैः परिव्रज्ञान्ससर्वतो वर्ज- यन् अमृतत्वाय मोक्षाय कल्पते। तत्र वागिति रसनेन्द्रियमाह। घ्राण इति घ्राणम् ॥ १८ ॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने पञ्चमी कण्डिका ॥ ५ ॥ इति चाऽऽपस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तविरचितायामुज्ज्वलायां द्वितीयप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥ २ ॥ १. आलभ्यन्ते इति क. पु. २. अभक्ष्या अभोज्यादयः इति. क. च. पु.

अथ तृतीयः पटलः ॥ जात्याचारसंशये धर्मार्थमागतमग्निमुपसमाधाय जा- तिमाचारं च पृच्छेत् ॥ १ ॥ अविज्ञातपूर्वो यो धर्मार्थमध्ययनार्थमागच्छेत् उपसीदेत् 'उपसन्नोऽ- स्मि भगवन्, मैत्रेण चक्षुषा पश्य, शिवेन मनसाऽनुगृहाण, प्रसीद माम- ध्यापयेति । तस्य जात्याचारसंशये सति । अग्निमुपसमाधाय 'यत्र क्वचाग्नि- मित्याज्येन्दुषदध्या(२.२.१३, १४.)दित्यन्तं कृत्वा । तत्सन्निधौ जाति- माचारं च पृच्छेत्—'किंगोत्रोऽसि सौम्य, किमाचारश्चासीति ॥ १ ॥ साधुतां चेत्प्रतिजानीतेऽग्निरुपद्रष्टा वायुरुपश्रोताऽऽदि- त्योऽऽनुख्याता साधुतां चेत्प्रतिजानीते साध्वस्मा अस्तु वितथ एष एनस इत्युक्त्वा शास्तुं प्रति- पद्यते ॥ २ ॥ स चेत्साधुतां प्रतिजानीते-साधुजन्माऽस्मि, अमुष्य पुत्रोऽमुष्य पौत्रोऽमु- ष्य नप्ता, साध्वाचारश्चास्मि, पित्रैवो (१) पानेषि, शिक्षिताचारश्चास्मि, सम्यकचावर्तिषि, विधिबलेन तु बाह्य एव (२) स दिष्टां गतिं गतः, एत- स्मात्केवलमनधीतवेद इति, ततोऽ'ग्निरुपद्रष्टे'त्यादिकं मन्त्रमुक्त्वा शा- स्तुं शासितुमध्यापयितुं धर्मांश्चोपदेष्टु प्रतिपद्येत उपक्रमेत ॥ २ ॥ पञ्चयज्ञान्ते 'अतिथीनेवाग्रे भोजये'दित्युक्तम् । तत्प्रकारं वक्तुं तस्याऽवश्यकर्तव्यतामनेनाऽऽह- अग्निरिव ज्वलन्नतिथिर्अभ्यागच्छति ॥ ३ ॥ अतिथिर्गृहानभ्यागच्छन्नग्निरिव ज्वलन्नभ्यागच्छति । तस्मादसौ भोजना- दिभिरवश्यं तर्पयितव्यः । निराशम्तु गतो गृहान् दहेदिति ॥ ३ ॥ इदानीमतिथिलक्षणं वक्तुं तदुपयोगिश्रोत्रियलक्षणमाह- धर्मेण वेदानामेकैकां शाखामधीत्य श्रो- त्रियो भवति ॥ ४ ॥ विद्यार्थस्य यो नियमः स धर्मः । तेन वेदानां यां काञ्चन शाखाम- १. उपनायिषि. इति. घ. ड. पु. २. सर्वे•••गता इति क. च. पु.

अतिथिपूजा ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । २०१ धीय श्रोत्रियो भवति। पुरुषस्य हि प्रतिवेदमैकैका शाखा भवति। या पूर्वैः परिगृहीताऽध्ययनानुष्ठानाभ्यां सा प्रतिवेदं स्वशाखा। तामधीत्य श्रोत्रियो भवति, न तु प्रतिवेदमैकेकामधीत्य श्रोत्रियो भवतीति। लोक- विरोधात्। लोके हि यां कांचनैकां शाखामधीयानः श्रोत्रिय इति प्रसिद्धः। अतिथिलक्षणमाह— (१)स्वधर्मयुक्तं कुटुम्बिनमभ्यागच्छति धर्मपुरस्कारो (२)नाऽन्यप्रयोजनः सोऽतिथिर्भवति ॥ ५ ॥ आदितो यच्छब्दो द्रष्टव्यः। अन्ते स इति दर्शनात्। मध्ये च श्रो- त्रियलक्षणोपदेशात्। तदुपजीवनेन सूत्रं योज्यम्। यः श्रोत्रियः स्वधर्म- युक्तं स्वधर्मनिरतं कुटुम्बिन भार्यया सह वसन्तं गृहस्थम् । आश्रमा- न्तरनिरासार्थमिदमुक्तम् । न हि ते पचमाना भवन्ति । भिक्षवो हि ते । अभ्यागच्छति उद्दिश्याऽऽगच्छति । धर्मपुरस्कारः(३)आचार्याद्यर्थं भिक्षणं धर्मः त पुरस्करोतीति धर्मपुरस्कारः । कर्मण्यण् । धर्मप्रयोजनः नान्यप्र- योजनः। य एवभूत एवभूतमुरुद्दिश्याऽऽगच्छति नान्येच्छया सोऽति- थिरिति । (४)बौधायनमस्तु श्रान्तोऽदृष्टपूर्वः केवलमन्नार्थी नाऽन्यप्रयोजन- स्सोतिथिर्भवति । अथ वा सर्ववर्णानामन्यतमः काले यथोपपन्नः सर्वे- षामतिथीनां श्रेष्ठोऽतिथिर्भवती"ति ॥ ५ ॥ तस्य पूजायां शान्तिः स्वर्गश्च ॥ ६ ॥ तस्यातिथेः पूजायां कृतायां शान्तिरुपद्रवाणामिह भवति । प्रेत्य च स्व- र्गलाभः ॥ ६ ॥ तमभिमुखोऽभ्यागम्य यथावयस्समेत्य तस्या- सनमाहारयेत् ॥ ७ ॥ तमतिथिमभिमुखोऽभ्यागच्छेत् । अभ्यागम्य यथावयः वयसोऽनुरूपं प्र त्युत्थानाभिवादनादिना समेयात् सङ्गच्छेत । समेत्य च तस्यासनमाहारयेत् शिष्यादिभिः । अभावे स्वयमाहरेत् ॥ ७ ॥ शक्तिविषये नाऽबहुपादमासनं भवतीत्येके ॥ ८ ॥ १. एतदादि ११ सूत्रार्थं यावदेकीकृतम् छ. पु २. नात्रप्रयोजनः इति क पु. ३ आचार्यार्थे इति. घ. ड. पु. ४. एतदादि ११ सूत्रे निवेशितं छ. पु. आप० ध० २६

२०२ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प. ३.) क. ६. शक्तौ सत्यां अबहुपादमासनं न देयम् । किं तु बहुपादमेव पीठादिक मित्येके मन्यन्ते । (१)स्वमतं त्वबहुपादमपीति ॥ ८ ॥ तस्य पादौ प्रक्षालयेच्छूद्रमिथुनावित्येके ॥ ९ ॥ द्वौ शूद्रौ तस्य पादौ प्रक्षालयेतामित्येके मन्यन्ते । दासवत इदम्॥९॥ अत्र विशेषः— अन्यतरोऽभिषेचने स्यात् ॥ १० ॥ अभिषेचनं करकादिना जलावसेकः । तमेकः कुर्यात् । इतरः प्र- क्षालनम् ॥ १० ॥ तस्योदकमाहारयेन्मृण्मयेनेत्येके ॥ ११ ॥ मृण्मयेन पात्रेण तस्योदकमाहर्तव्यमित्येके मन्यन्ते । (२)स्वमतं तु तैजसेन ॥ ११ ॥ नोदकमाहारयेदसमावृत्तः ॥ १२ ॥ यदा असमावृत्तो ब्रह्मचारी आचार्यप्रेषितः स्वयमेव वाऽतिथिराभ्या- गच्छति तदा नासावुदकमाहारयेत् नासावुदकाहरणस्य प्रयोजकः । नास्मा उदकमाहर्तव्यमिति ॥ १२ ॥ अध्ययनसांवृत्तिश्चात्राऽधिका ॥ १३ ॥ अत्र असमावृत्तेऽतिथौ अध्ययनसंवृत्तिश्चाधिका इतरस्मादतिथेः । अध्ययनस्य सह निष्पादनमध्ययनसंवृत्तिः। यः प्रदेशस्तस्याऽऽगच्छति स तेन सह कियन्ताञ्चत्कालं वक्तव्य इति । प्रसिद्धे तु पाठे पूर्वपदान्त- स्य समोऽकारस्य छान्दसो दीर्घः ॥ १३ ॥ सान्त्वयित्वा तर्पयेद्रसैर्भक्ष्यैरद्भिरवराध्येनेति ॥१४॥ ततः पादप्रक्षालनस्य समध्ययनस्य वाऽनन्तरमतिथिं प्रियवचनेन सान्त्वयेत् । सान्त्वयित्वा गव्यादिभीरसैः फलादिमिश्च भक्ष्यैरन्ततोऽद्भिरपि तावत्तर्पयेत् तृप्तिं कुर्यात् । 'अवराध्येने'ति जघन्यकल्पतां सूचयति । अध्य- न्तत इत्यर्थः । इतिशब्दादेवमादिभिरन्यैरपि ॥ १४ ॥ आवसथं दद्यादुपरीशय्यामुपस्तरणमुपधानं सावस्त- रणमभ्यञ्जनं चेति ॥ १५ ॥ १. स्वयं त्वबहुपामप्यनुमन्यते इति च. पु. २ स्वयं तु ङ. च. पु.

अतिथिपूजा ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २०३ आवसथो विश्रामस्थानम् । उपरिशय्या खट्वा । उपस्तरणं तूलिका । उपधानमुपबर्हणम् । अवस्तरणमुपरिपटः । तत्सहितमुपधानमुपस्तरणं च । अभ्यञ्जनं पादयोः तैलं घृतं वा । एतत्सर्वं दद्यात् । भोजनात्प्रागूर्ध्वं वा अपेक्षिते काले । इतिशब्दादन्यदप्यपेक्षितम् ॥ १५ ॥ अन्नसंस्कर्तारमाहूय व्रीहीन् यवान्वा तदर्थान्निर्वपेत् ॥ १६ ॥ यः पचति तमन्नसंस्कर्तारमाहूय तदर्थानतिथ्यर्थान् व्रीहीन्यवान्वा निर्वपेत् पृथक्कृत्य दद्यात्-अमुष्मै पचेति । व्रीहियवग्रहणमुपलक्षणम् । इदं भु- ङ्क्तवत्सु सर्वेष्वतिथावुपस्थिते द्रष्टव्यम् ॥ १६ ॥ भोजनकाले त्वाह- उद्धृतान्यन्नान्यवेक्षेतेदं भूया३इद३मिति ॥ १७ ॥ यावन्तो भोक्तारस्तावद्वा अन्नान्युद्धृत्य पृथक्पात्रेषु कृत्वा स्वयं संविभागं कृत्वा तान्यन्नान्यवेक्षेत-किमिदं भूयः प्रभूतमिदं वेति । वि- चारे प्लुतः । (१)'पूर्वे तु भाषाया'मित्येतदुपेक्षितं छान्दसोऽयं (२)प्र- योग इति ॥ १७ ॥ भूय उद्धरेत्येव ब्रूयात् ॥ १८ ॥ एवमवेक्ष्याऽतिथ्यर्थं भूय उद्धरेत्येव ब्रूयात् ॥ १८ ॥ द्विषन्द्विषतो वा नान्नमश्नीयाद्दोषेण वा मीमांसमा- नस्य मीमांसितस्य वा ॥ १९ ॥ यं स्वयमतिथिं द्विषन्भवति यो वाऽऽत्मानं द्वेष्टि यो वाऽऽत्मानं दोषेण मीमांसते आत्मनि स्तेयादिदोषं सम्भावयति । यो वा दोषेण मीमांसितः यत्र लौकिका दोषं सम्भावयन्ति, तस्याऽप्य सर्वस्यान्नं नाश्नीयात्॥१९॥ तत्र हेतुः- पाप्मानं हि स तस्य भक्षयतीति विज्ञायते ॥ २० ॥ यः एवविधस्याऽन्नमश्नाति, स तस्य पाप्मानमेव भक्षयतीति वि- ज्ञायते ॥ २० ॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने षष्ठी काण्डका ॥ ६ ॥ १ पा सू. ८ २ ९७. २. प्लुतप्रयोगः इति च. पु.

२०४ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प्र.३.) क.७. स एष प्रजापत्यः कुटुम्बिनो यज्ञो नित्यप्रततः ॥ १ ॥ स एषोऽभिहितो मनुष्ययज्ञः प्राजापत्यः प्रजापतिना दृष्टः, तद्दैवत्यो वा । कुटुम्बिनो नित्यप्रततो, यज्ञः नाऽग्निष्टोमादिवत् कादाचित्कः ॥ १ ॥ तस्याऽग्नीन् सम्पादयति— योऽतिथीनामग्निः स आहवनीयो यः कुटुम्बे स गार्ह- पत्यो यस्मिन्पच्यते सोऽन्वाहार्यपचनः ॥ २ ॥ योऽतिथीनां जाठरोऽग्निः स आवाहनीय., तत्र हि हूयते । यः कुटु- म्बे गृहे अग्निरौपासनः स गार्हपत्यः, नित्यधार्यत्वात् । यस्मिन् पच्यते(१) लौकिकाग्नौ सोऽन्वाहार्यपचन. दक्षिणाग्निः, तत्र (२)ह्यन्वाहार्यं पच्यते ॥२॥ ऊर्जं पुष्टिं प्रजां पशूनिष्टापूर्तमिति गृहाणामश्नाति यः पूर्वोऽतिथेरश्नाति ॥ ३ ॥ योऽतिथेः पूर्वमश्नाति स गृहाणा कुलस्य सम्बन्धि ऊर्जादिकमश्नाति भक्षयति विनाशयति । ऊर्ग्न्नम् । इष्टमग्निहोत्रादि । पूर्तं स्मार्तं कर्म(३) कूपखा- तादि । अन्ये प्रसिद्धाः ॥ ३ ॥ पय उपसेचनमन्नमग्निष्टोमसम्मितं सर्पिषोक्थ्यसम्मितं, मधुनाऽतिरात्रसम्मितं, मांसेन द्वादशाहसम्मित, मुदकेन प्रजावृद्धिरायुषश्च ॥ ४ ॥ पय उपसेचन यस्य तदन्नम(४)ग्निष्टोमतुल्यम् । सर्पिषा, उपसिक्तमिति प्रकरणाद्गम्यते तदुक्थ्यतुल्यम् । मधुनाेपसिक्तमन्नमतिरात्रतुल्यम् । मांसेन सह दत्तमन्नं द्वादशाहतुल्यम् । उदकेन सह दत्तेन प्रजावृद्धिर्भवति । आयुषश्च । उपसमस्तमपि वृद्धिरिति सम्बध्यते ॥ ४ ॥

१. आष्ट्राग्नौ इति क. च. पु. २. दर्शपूर्णमासेष्ट्याृत्विजो दक्षिणार्थेन यद्देयमन्न तदन्वाहार्यपचनम् । ३ तडागादि इति ड. पु. तडागखननादि इति घ. पु. अग्निहोत्रं तपस्सत्यं वेदाना चानुपालनम् । आतिथ्यं वैश्वदेवं च इष्टमित्यभिधीयते ॥ वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमारामः पूर्तमित्यभिधीयते ॥ ४, अग्निष्टोमोक्थ्यातिरात्राः ज्योतिष्टोमस्य संस्थाविशेषाः ।

अतिथिपूजा ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २०५ प्रिया अप्रियाश्चाऽतिथयः स्वर्गं लोकं गमय- न्तीति विज्ञायते ॥ ५ ॥ प्रियाः प्रसिद्धाः अप्रिया उदासीनाः, द्विषतो निषिद्धत्वात् ॥ ५ ॥ स यत्प्रातर्मध्यन्दिने सायमिति ददाति सवना- न्येव तानि भवन्ति ॥ ६ ॥ त्रिषु कालेषु दीयमानान्यन्नानि अस्य यज्ञस्य (१)प्रातस्सवनादीनि त्रीणि भवन्ति । तस्मात्सर्वेषु कालेषु दातव्यमिति ॥ ६ ॥ यदनुतिष्ठत्युदवस्यत्येव तत् ॥ ७ ॥ यत् गन्तुमुत्तिष्ठन्तमतिथिमनूत्तिष्ठति तदुदवस्यत्येव(२) उदवसानी- या साऽस्य यज्ञस्येति । प्रायेणोच्छब्दं न पठन्ति । केवलमनुशब्दमेव पठन्ति । तत्राप्यर्थः स एव ॥ ७ ॥ यत्सान्त्वयति सा दक्षिणा प्रशंसा ॥ ८ ॥ यत् सान्त्वयति प्रशंसति सा प्रशसा दक्षिणा ॥ ८ ॥ यत्संसाधयति ते (३)विष्णुकमाः ॥ ९ ॥ संसाधनमनुव्रजनम् ॥ ९ ॥ यदुपावर्तते (४)सोऽवभृथः ॥ १० ॥ उपावर्तनं अनुव्रज्य प्रत्यावर्तनम् ॥ १० ॥ इति ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥ इति ब्राह्मणमित्यस्य सर्वेण सम्बन्धः ॥ ११ ॥ राजानं चेदतिथिरभ्यागच्छेच्छ्रेयसी मस्मै पूजामा- त्मनः कारयेत् ॥ १२ ॥ १. सवनपदार्थः १. २५ १४ (पृ. १४७) सूत्रे टिप्पण्या विवृत । २. उदवसानीया नाम यज्ञसमाप्तौ क्रियमाणेष्टिः । उदवसाय क्रियते इत्युदवसानीया । ३ दर्शपूर्णमासयोर्यजमानकर्तव्यतया विहिताः (आप.श्रौ. ४.१४.६.) पदप्रक्षेपाः । ४. 'वारुणेनैककपालेनावभृथमवयन्ति' इति विहितस्सोमयागस्यान्ते क्रियमाणस्त- दङ्गभूत इष्टिविशेषोऽवभृथः ।

२०६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प्र. ३.) क. ९. (१) राजा अभिषिक्तः क्षत्रियः । सोऽतिथयेऽभ्यागताय आत्मनोऽपि सकाशात् श्रेयसीं पूजां कारयेत् पुरोहितेन ॥ १२ ॥ आहिताग्निं चेदतिथिर्भ्यागच्छेत्स्वयमेनमभ्युदेत्य ब्रूयाद्-व्रात्य क्वाऽवात्सीरिति, व्रात्योदकमिति, व्रात्य तर्पयंस्त्विति ॥ १३ ॥ यद्याहिताग्निमुद्दिश्यातिथिरागच्छेत्, तत एनमतिथिं स्वयमेवाभिमुख उपसर्पेत् । अत्र स्वयमिति वचनादनाहिताग्निरन्येन शिष्यादिना कार यन्नपि न दुष्यति । तमभ्युदेत्य ब्रूयात्-व्रात्य क्वावात्सीरिति कुशलप्रश्नः । व्रते साधुर्व्रात्यः स एव व्रात्य इति पूजनाभिधानम् । क्व पूर्वस्यां रात्रावु- षितवानसीति । 'व्रात्योदक'मित्युदकदानम् । 'व्रात्य तर्पयंस्ति'त्विति गो- रसादिभिस्तर्पणम् । अनुस्वारसकारौ छान्दसौ । क्रियाभेदात्प्रतिम- न्त्रमितिशब्दः । एतत्सर्वेषु कालेषु कर्तव्यम् ॥ १३ ॥ पुराऽग्निहोत्रस्य होमादुपांशु जपेत्-व्रात्य यथा ते मन स्तथाऽस्त्विति, व्रात्य यथा ते वशस्तथाऽस्त्विति, व्रात्य यथा ते प्रियं तथाऽस्त्विति, व्रात्य यथा ते निकामस्तथाऽस्त्विति ॥ १४ ॥ स यदि होमकालेऽप्यासीत्, तदा पुरा होमादपरेणाग्निं दर्भेषु सादयित्वा 'व्रात्य यथा ते मन' इत्यादिमन्त्रानुपांशु जपेत् ब्रूयात् । तत्र प्रतिमन्त्रमितिशब्दप्रयोगादर्थभेदाच्चचतुर्णां विकल्पः । समुच्चय इत्यन्ये । अत्र वाऽध्वर्युर्यजमानो वा यो(२)होता स जपेत् । ततो जुहुयात् ॥ १४ ॥ यस्योद्धृतेष्वहुतेष्वग्निष्वतिथिर्भ्यागच्छेत्स्वयमेनम् भ्युदैत्य ब्रूयात्-व्रात्याऽतिसृज होष्यामीत्यातिसृ- ष्टेन होतव्यमनातिसृष्टश्चेज्जुहुयाद्दोषं ब्राह्मणमाह ॥ १५ ॥ उद्धृतेष्विति बहुवचनं सभ्यावसथ्यापेक्षम्। यस्य तु त्रयोऽग्नयः, तस्या १. राजेत्येतानभिषिक्तानाचक्षते इत्यैतरेयब्राह्मणम् । ऐ. ब्रा. ८. १४ ६ २. अग्निहोत्रहवनकर्ता होता ।

पि। अहुतोऽवित्यनेन सामानाधिकरण्यात् होमोऽपि त्रिष्वपि भवति। ते नाऽऽहवनीयहोमानन्तरमतिथावागतेऽपि त्रिषु होमो न कृत इति वक्ष्य- माणे विधिर्भवत्येव । कः पुनरसौ ? स्वयमेनम्अभ्युदेत्य ब्रूयात् । व्रात्या ऽतिसृज, अनुजानीहि होष्यामीति । ततो जुहुधीत्यातिसृजेत् । अति- सृष्टेन होतव्यम् । यदि पुनरनतिसृष्टोऽननुज्ञातो जुहुयात्, तस्य दोष- माथर्वणिकानां ब्राह्मणवाक्यमाह । (१)तदत्र न पठितं तत्रप्रत्येतव्यम् । अत्र पक्षे स्वयं होमो नियतः ॥ १५ ॥ एकरात्रं चेदतिथीन्वासयेत्पार्थिवाँल्लोकानभिजयति द्वि- तिययाऽऽन्तरिक्ष्यांस्तृतियया दिव्यांश्चतुर्थ्या परावतो लोकानपरिमितीभिरपरिमितीँल्लोकानभिजयती- ति विज्ञायते ॥ १६ ॥ य(२)एकां रात्रिमतिथीन् गृहे वासयति, स पृथिव्यां भवान् लोकानभि- जयति । द्वितीयया रात्र्या आन्तरिक्ष्यान् । तृतीयया दिव्यान् । चतुर्थ्या परावतः सुखस्य परा मात्रा येषु लोकेषु तानभिजयति । अपरिमितीभीरात्रिभिर- परिमितान् लोकानिति विज्ञायते ब्राह्मणं भवति ॥ १६ ॥ असमुदेतश्चेदतिथिर्ब्रवाण आगच्छेदासनमुदकमन्नं श्रो- त्रियाय ददामीत्येव दद्यादेवमस्य समृद्धं भवति १७ विद्यादिभीरहितोऽसमुदेतः । स चेदतिथिरिति ब्रुवाण आगच्छेत्तदा तस्मै आसनादिक श्रोत्रियायैव ददामीत्येवं मनसि कृत्वा दद्यात् । एवं ददतोऽस्य तद्दान समृद्धं भवति श्रोत्रियायैव दत्तं भवति ॥ १७ ॥ इति द्वितीयप्रश्ने सप्तमी कण्डिका ॥ ७ ॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायाम्- उज्ज्वलायां द्वितीयप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥ ३ ॥ १ नास्तीदं वाक्यं घ० पुस्तके । २. एकरात्र इति घ. मु.

अथ चतुर्थः पटलः ॥ येन कृतावसथः स्यादतिथिर्न तं प्रत्युत्तिष्ठेत्प्रत्यवरो- हेद्वा पुरस्ताच्चेदभिवादितः ॥ १ ॥ येन गृहस्थेनाऽतिथिः कृतावसथःस्यात् (१)कृतावासः दत्तावा- सः स्यात् । द्वितीयान्तरिक्ष्यानित्यादिवचनात् द्वितीयादिष्वहस्सु त प्रति न प्रत्युत्तिष्ठेत् । नाऽप्यासनात् प्रत्यवरोहेत् । स चेत्तस्मिन्नहनि पूर्वमेवाभिवादित । अनभिवादिते तु अभिवादनार्थं प्रत्युत्तिष्ठेत्, प्रत्यवरोहेच्च ॥ १ ॥ शेषभोज्यतिथीनां स्यात् ॥ २ ॥ 'अतिथीनेवाग्रे भोजये'(२.४.१९.)दित्येव सिद्धे वचनमिदं प्रमादाद्यन्न दत्तमतिथये, तन्न भुञ्जीतेत्येवमर्थम् ॥ २ ॥ न रसान् गृहे भुञ्जीताऽनवशेषमतिथिभ्यः ॥ ३ ॥ आगामिभ्योऽतिथिभ्यो यथा न किञ्चित् गुहेऽवशिष्यते, तथा गव्यादयो रसा न भोज्याः । सद्यस्सम्पादयितुमशक्यत्वाद्रसानाम्॥३॥ नाऽऽत्मार्थमभिरूपमन्नं पाचयेत् ॥ ४ ॥ आत्मानमुद्दिश्याऽभिरूपमन्नं स्वाद्वपूपादि न पाचयेत् ॥ ४ ॥ गोमधुपर्कार्हो वेदाध्यायः ॥ ५ ॥ साङ्गस्य वेदस्याऽध्येता वेदाध्याय । सोऽतिथिर्मधुपर्कमर्हति, गां च दक्षिणाम् ॥ ५ ॥ आचार्य ऋत्विक्स्नातको राजा वा धर्मयुक्तः ॥ ६ ॥ अवेदाध्याया अप्याचार्यादयो गोमधुपर्कार्हाः । अत एव ज्ञायते— एकदेशाध्यायिनावप्यृत्विगाचार्यो भवत इति । धर्मयुक्त इति राज्ञो विशे- षणम् । वाशब्दः समुच्चये ॥ ६ ॥ आचार्यायार्त्विजे श्वशुराय राज्ञ इति परिसंवत्सरा- दुपत्तिष्ठद्भ्यो गौर्मधुपर्कश्च ॥ ७ ॥ एतत् (२)गृह्ये व्याख्यातम् । गौरत्र दक्षिणाऽधिका विधीयते ॥७॥ १. कृतवास दत्तवासः इति क० पु० २. आप. गृ १३ १९

अतिथिपूजा ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २०९ कोऽसौ मधुपर्क इत्यत आह— दधि मधुसंसृष्टं मधुपर्कः पयो वा मधुसंसृष्टम् ॥ ८ ॥ (१)गृह्योक्तस्याऽनुवादोऽयमुत्तरविवक्षया ॥ ८ ॥ अभाव उदकम् ॥ ९ ॥ दधिपयसोरलाभ उदकमपि देयम् । मधुसंसृष्टमित्येके । नेत्य- न्ये, पूर्वत्र पुनर्मधुसंसृष्टग्रहणादिति ॥ ९ ॥ वेदाध्याय इत्यत्र विवक्षितं वेदमाह— षडङ्गो वेदः ॥ १० ॥ षड्भिरङ्गैर्युक्तोऽत्र वेदो गृह्यत इति ॥ १० ॥ कानि तान्यङ्गानीत्यत आह— छन्दःकल्पो व्याकरणं ज्योतिषं निरुक्तं शिक्षा च्छ- न्दोविचितिरिति ॥ ११ ॥ छन्दो वेदः । तत्कल्पयति प्रतिशाखं शाखान्तराधीतेन न्यायप्रा- प्तेन चाऽङ्गकलापेनोपेतस्य कर्मणः प्रयोगकल्पनयोपस्करुत इति छन्दः- कल्पः कल्पसूत्राणि । व्याकरण अर्थविशेषमाश्रित्य पदमन्वाचक्षाणं पद- पदार्थप्रतिपादनेन वेदस्योपकारकं विद्यास्थानम् । सूर्यादीनि ज्योतीं- ष्यधिकृत्य प्रवृत्तं शास्त्रं ज्योतिषम् । आदिवृद्ध्यभावे यत्नः कार्यः । तद- प्यध्ययनोपयोगिनमनुष्ठानोपयोगिनं च कालविशेषं प्रतिपादयदुपका- रकम्। निरुक्तमपि व्याकरणस्यैव कात्स्न्र्यम् । शिक्षा वर्णानां स्थानप्रयत्ना- दिकमध्ययनकाले कर्मणि च मन्त्राणामुच्चारणप्रकारं शिक्षयतीति । पृषोदरादित्वाद्दीर्घः । गायत्र्यादीनि छन्दांसि यया विचीयन्ते विवि- च्य ज्ञायन्ते, सा छन्दोविचितिः । एतान्यङ्गानि अङ्गसंस्तवादङ्गत्वम् । 'मुखं व्याकरणं तस्य ज्योतिषं नेत्रमुच्यते । निरुक्तं श्रोत्रमुद्दिष्टं छन्दसां विचितिः पदे । शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य हस्तौ कल्पान् प्रचक्षते ॥ इति ॥ उपकारकत्वाच्च ॥ ११ ॥ १. "दधि मौध्वीत संसृज्य—त्रिवृतमेके घृतं च । पांक्तमेके धानास्सक्तूंश्च" इति गृह्ये उक्तम् । आप० ध० २७

२१० आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.४.) क.८. उक्त उपकारः, अत्र चोदयति- शब्दार्थारम्भणानां तु कर्मणां समाम्नायसमाप्तौ वेदशब्दस्तत्र सङ्ख्या विप्रतिषिद्धा ॥ १२ ॥ शब्दार्थतया यान्यारभ्यन्ते न प्रत्यक्षादिप्रमाणगोचरतया, तानि शब्दार्थारम्भणानि कर्माणि वैदिकान्यग्निहोत्रादीनि । तेषां समाम्नाय उप- देशः । तस्य समाप्तौ स यावता ग्रन्थजातेन समाप्तोऽनुष्ठानपर्यन्तो भ- वति, तत्र वेदशब्दो वर्तते । वेदयति धर्मं विदन्त्यनेनेति वा धर्ममिति । न च मन्त्रब्राह्मणमात्रेणाऽनुष्ठानपर्यन्त उपदेशो भवति । किं तु कल्प- सूत्रैरपि सह । ततश्च तेषामपि वेदस्वरूप एवानुप्रवेशात् पञ्चैवाऽङ्गानि । तत्र षट्संख्या विप्रतिषिध्येत ॥ १२ ॥ परिहरति- अङ्गानां तु प्रधानैरव्यपदेश इति न्यायवित्समयः ॥ १३॥ अङ्गान्येव कल्पसूत्राणि न वेदस्वरूपाणि । पौरुषेयतया स्मरणात् । कतिपयान्येव हि तेषु ब्राह्मणवाक्यानि, भूयिष्ठानि स्ववाक्यानि । अङ्गानां च तेषां प्रधानवाचिभिशब्दैः छन्दो वेदो ब्राह्मणमित्यादिभिर्व्यपदेशो न न्याय्य इति न्यायविदां सिद्धान्तः । ताविमौ पूर्वपक्षसिद्धान्तौ (१)कल्प- सूत्राधिकरणे स्पष्टं द्रष्टव्यौ । यत्तूक्तं न मन्त्रब्राह्मणमात्रेण पूर्ण उपदेश इति । नैष स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यतीति, पुरुषापराधस्स भवति । इदं तु भवानाचष्टाम्-कल्पसूत्रकाराणामियं प्रयोगकल्पना कु- तस्येति । न्यायोपबृंहिताभ्यां मन्त्रब्राह्मणाभ्यामिति वक्तव्यम् । नाऽन्या गतिः । एवं सति भवानपि यततां तादृशस्यामिति । ततो मन्त्रब्राह्म- णाभ्यामेव पूर्णमवभोत्स्यत इति ॥ १३ ॥ अतिथिं निराकृत्य यत्र गते भोजने स्मरेत्ततो विरम्योपोष्य ॥ १४ ॥ अतिथिमागतं केनचित्प्रकारेण निराकृत्य भोजने प्रवृत्तो यत्र गते य- दवस्थाप्राप्ते भोजने स्मरेत्-धिक्छ्रया स निराकृत इति, तत्रैव भोजना- द्विरम्य तस्मिन्नहन्युपोष्य ॥ १४ ॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे उज्ज्वलोपेते द्वितीयप्रश्नेऽष्टमी कण्डिका ॥ ८ ॥ १. पू. मी १. ३. ९. कल्पसूत्राणां बौधायनापस्तम्बादिप्रणीतानां यत्र साक्षाद्वेदत्वनि- राकरणं क्रियते किन्तु वेदमूलत्वेनैव प्रामाण्यं स्थाप्यते । तत् कल्पसूत्राधिकरणम् ॥

अतिथिपूजा ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २१९ श्वो भूते यथामानसं तर्पयित्वा संसाधयेत् ॥ १ ॥ अपरेद्युस्तमन्विष्य यथामानसं यथेच्छं तर्पयित्वा संसाधयेत् गच्छन्तम- नुव्रजेत् ॥ १ ॥ आ कुत इत्यत आह— यानवन्तमा यानात् ॥ २ ॥ स चेदतिथिर्यानवान् भवति, तमा तस्याऽऽरोहणादनुव्रजेत् ॥ यावन्नाऽनुजानीयादितरः ॥ ३ ॥ इतरो यानरहितो यावन्नाऽनुजानीयात् गच्छेति, तं तावदनुव्रजेत् ॥३॥ अप्रतीभायां सीम्नो निवर्तेत ॥ ४ ॥ यदि तस्याऽन्यपरतयाऽनुज्ञायां प्रतीभा बुद्धिर्न जायते, ततस्सीम्नि प्राप्ता- यां ततो निवर्तेत । प्रतेर्दीर्घश्छान्दसः । 'संसाधये' दित्यादि सर्वातिथि- साधारणम् । न निराकृतमात्रविषयम् ॥ ४ ॥ सर्वान्वैश्वदेवे भागिनः कुर्वीता श्वचण्डालेभ्यः ॥५॥ वैश्वदेवान्ते भोजनार्थमुपस्थितान् सर्वानैव भागिन. कुर्वीताऽऽश्वचण्डा- लेभ्यः । अभिविधावाकारः । तेभ्योऽपि किञ्चिद्देयम् । तथा च मनुः— (१)'शूनां च पतितानां च श्वपचां पापरोगिणाम् । वयसां च क्रिमीणां च शनकैर्निर्वपेद्भुवि ॥ इति ॥ ५ ॥ नाऽनर्हेभ्यो दद्यादित्येके ॥ ६ ॥ अनर्हेभ्यश्चण्डालादिभ्यो न दद्यादित्येके मन्यन्ते । तत्र दानेऽभ्युदयः । अदाने न प्रत्यवायः ॥ ६ ॥ उपेतः स्त्रीणामनुपेतस्य चोच्छिष्टं वर्जयेत् ॥ ७ ॥ उपेतः कृतोपनयनोऽसमावृत्तः । स स्त्रीणामनुपेतस्य चोच्छिष्टं वर्जयेत न भुञ्जीत । एवं सति समावृत्तस्योच्छिष्टं भुञ्जानस्य न दोषः स्यात् । एवं तर्हि उपेत आन्तात् कृतदारोऽकृतदारश्च स्त्रीणामनुपेतस्य चोच्छिष्टं व- र्जयेत् । एवमप्युपेतस्य यस्य कस्यचिदपि यदुच्छिष्टं तद्भोजने न दोषः स्यात् । पितुर्ज्येष्ठस्य च भ्रातुरुच्छिष्टं भोक्तव्यम्-(१. ४ १९) इत्येतन्निय- मार्थं भविष्यति-पितुरेव भ्रातुरेवेति। यद्येवं सूत्रमेवेदमनर्थकम्।तस्मादेव १. म. स्मृ. ३. ९२.

नियमादन्यत्राऽप्रसङ्गात् । इदं तर्हि प्रयोजनम्-यदा पिताऽनुपेतः पुत्रस्तु प्रायश्चित्तं कृत्वा कृतोपनयनः तदा तं प्रति पितुरनुपेतस्योच्छिष्टं प्रति- षिध्यते । एवं ज्येष्ठेऽपि द्रष्टव्यम् । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । उक्तं हि 'धर्मविप्रतिपत्तावभोज्य ( १.४.१२ ) मिति । 'तेषामभ्यागमनं भो- जनं विवाहमिति च वर्जये' (१.१.३३) दिति च । तथा स्त्रीणामित्येतत् किमर्थम् ? मातुरुच्छिष्टप्रतिषेधार्थम् । कथं प्रसङ्गः ? 'मातरि पितर्या- चार्यवच्छुश्रूषे' (१.१४.५.) ति वचनात्, 'यदुच्छिष्टं प्राश्नाति हविरुच्छि ष्टमेव तत्'(१.४.१,२) दित्याचार्योच्छिष्टस्य हविष्ट्वेन संस्तवाच्च । (१) एवमपि 'पितुर्ज्येष्ठस्ये'त्यत्र पितु र्ग्रहणादेव सिद्धम् । तस्मात् केषु चिज्- नपदेषु भार्ययाऽनुपेतेन च सह भोजनमाचरन्ति । तथा च बौधायनः- (२)'यानि दक्षिणतस्तानि व्याख्यास्यामः । यथैतदनुपेतेन सह भोजनं स्त्रिया सह भोजन'मिति । तस्य दुराचारत्वमनेन प्रतिपाद्यते ॥ सर्वाण्युदकपूर्वाणि दानानि ॥ ८ ॥ 'सर्वाणी'ति वचनात् भिक्षाप्युदकपूर्वमेव देया ॥ ८ ॥ यथाश्रुति विहारे ॥ ९ ॥ विहारे यज्ञकर्मणि यानि दानानि दक्षिणादीनि , तानि यथाश्रुत्येव । नोदकपूर्वाणि ॥ ९ ॥ ये नित्या भाक्तिकास्तेषामनुपरोधेन संविभागो विहितः॥ ये नित्या भाक्तिका भक्तार्हाः कर्मकरादयः तेषामुपरोधो यथा न भवति तथा वैश्वदेवान्ते अभ्यागतेभ्यः संविभागः कर्तव्यः ॥ १० ॥ काममात्मानं भार्यां पुत्रं वोपरुन्ध्यान्न त्वेव दासकर्मकरम् ॥ ११ ॥ दासो भूत्वा यः कर्म करोति स दासकर्मकरः तं आत्माद्युपरोधे नापि नोपरुन्ध्यात् । किं पुनरागसार्थं तं नोपरुन्ध्यादिति(३) ॥ ११ ॥ तथा चाऽऽत्मनोऽनुपरोधं कुर्याद्यथा कर्मसु समर्थस्स्यात् ॥ १. नैतदपि सारम् । 'पितुर्ज्येष्ठस्य च' इत्यत्रपितुर्ग्रहणादेव तस्या अप्रसक्तेः, इति. च. पु २. बौ. ध. १. १. १८, १९. ३. 'अतस्त केवलं कर्मकर नोपरुन्ध्यात् इत्यधिकः पाठः क. पुस्तके ।

अतिथिपूजा ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २१३ कर्मसु अग्निहोत्रादिषु आर्जनेषु च यथा स्वयं समर्थो भवति तथाऽऽ- त्मान नोपरुन्ध्यात् कुटुम्बी ॥ १२ ॥ अथाऽप्युदाहरन्ति— (१)‘अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्ष्याः षोडशाऽरण्यवासिनः । द्वात्रिंशतं गृहस्थस्याऽपरिमितं ब्रह्मचारिणः ॥ आहिताग्निरनड्वांश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः । अश्नन्त एव सिध्यन्ति नैषां सिद्धिरनश्नता’मिति॥ अथैतस्मिन्नात्मानं नोपरुन्ध्यादिति विषये (२)श्लोकावुदाहरन्ति । मुनेः सन्न्यासिनः । भक्ष्या अष्टौ ग्रासाः आस्याविकारेण । अरण्यवासी वानप्रस्थ । तस्य षोडश । द्वात्रिंशत् ग्रासाः गृहस्थस्य । प्रथमार्थे द्वितीया । ब्रह्मचारिणस्तु विद्यार्थस्य नैष्ठिकस्य च ग्रासनियमो नास्ति । द्वितीयेन श्लोकेना- हिताग्निविषये ‘कालयोर्भोजन’ (२. १. २.) मित्ययमपि नियमो नास्तीति(३) प्रतिपाद्यते । अनडुद्ग्रहणं दृष्टान्तार्थम् । ब्रह्मचारिग्रहणं दृढार्थम् । सिध्यन्ति स्वकार्यक्षमा भवन्ति ॥ १३ ॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे नवमी कण्डिका ॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तविरचितायामुज्ज्वलाया द्वितीयप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ १. एतच्छ्लोकद्वयानन्तर गृहस्थो ब्रह्मचारी वा योऽनश्नन् सुतपश्चरेत् । प्राणा- ग्निहोत्रलोपेन अवकीर्णी भवेत् सः । इत्यधिकसूत्रभागो घ. पुस्तके ॥ २. श्लोकान् इति घ. पु. ३. प्रतिपादयितुम् इति पु क.

अथ पञ्चमः पटलः ॥ भिक्षणे निमित्तमाचार्यो विवाहो यज्ञो माता- पित्रोर्बुभूर्षाऽर्हतश्च नियमविलोेपः ॥१॥ भिक्षणं याचनम् । तत्राऽऽचार्यादयो निमित्तम् । बुभूर्षा भर्तुमिच्छा । अर्हतो विद्यादिमतोऽग्निहोत्रादिनियमे योग्यस्याऽर्थस्याऽभावेन लोपः ॥ १ ॥ तत्र गुणान् समीक्ष्य यथाशक्ति देयम् ॥ २ ॥ तत्रैवंभूते भिक्षणे याचतः श्रुतवृत्तादिकान् गुणान् समीक्ष्य शक्त्यनुरू- पमवश्यं देयम् । अदाने (१)प्रत्यवेयात् । गौतमस्तु निमित्तान्तरमप्याह- (२)'गुर्वर्थनिवेशौषधार्थवृत्तिक्षीणयक्ष्यमाणाध्ययनध्वंसंयोगवैश्वजितेषु द्रव्यसंविभागो बहिर्वेदि । भिक्षमाणेषु कृतान्नमितरेष्वि'ति । (३)वैश्व जितो विश्वजिद्यागस्य कर्ता सर्वस्वदक्षिणः ॥ २ ॥ (४)इन्द्रियप्रीत्यर्थस्य तु भिक्षणमनिमित्तम् ॥ ३ ॥ इन्द्रियद्वारा आत्मनः प्रीतिरिन्द्रियप्रीतिः । तामर्थयमानो यो भिक्षते स्रक्चन्दनादि तन्मूल्यं वा । तद्भिक्षणं नियमेन दानस्य निमित्तं न भवति ॥ ३ ॥ न तदाद्रियेत ॥ ४ ॥ तस्मान् न तदाद्रियेत । अदानेऽपि न प्रत्यवायः। विवाहोऽपि द्वितीयो न निमित्तं सत्यां प्रथमायां धर्मप्रजासम्पन्नायाम् । तदर्थमिदं वचनम् । अन्यत्र प्राप्त्यभावात् ॥ स्वकर्म ब्राह्मणस्याऽध्ययनमध्यापनं यज्ञो याजनं दानं प्रतिग्रहणं दायाद्यं सिलोञ्छः ॥ ५ ॥ 'सर्ववर्णानां स्वधर्मानुष्ठान ( २.२.२ ) इत्युक्तम् । तेऽमी स्वधर्मा १. प्रत्यवायात् इति. क. घ. पु २. गौ. ५. २१, २२ ३. विश्वजिताऽतिरात्रेण सर्वपृष्ठेन सर्वस्वदक्षिणेन यजेत' इत्यनेन विहितेन या- गेनेष्ट्वा तत्र दत्तसर्वस्वदक्षिण इत्यर्थः । ४. इदमुत्तरं च सूत्रमेकीकृतं च. पु. । इन्द्रियमनिमित्तम् ॥ ४ ॥ तस्मान्न तदाद्रियेत ॥ ५ ॥ इति तच्छब्दघटितं भिन्नसूत्रतया च पठित क० पुस्तके ।

ब्राह्मणादिवृत्तिः ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २१५ उच्यन्ते-पुत्राय दीयत इति दायः । तमादत्त इति दायादः । तस्य भावो दायाद्यम्, दायस्वीकारः । क्षेत्रादिषु पतितानि मञ्जरीभूतानि ततश्च्यु तानि वा धान्यानि सिलशब्दस्यार्थः । तेषामुञ्छनमंगुलीभिर्नखैर्वाऽऽ- दानं सिलोञ्छः । एतान्यध्ययनादीन्यष्टौ ब्राह्मणस्य स्वकर्म । तेष्वध्ययनय- ज्ञदानानि द्विजातिसामान्येन कर्तव्यतया नियम्यन्ते । इतराण्यार्थितया द्रव्यार्जने प्रवृत्तस्योपायान्तरनिवृत्त्यर्थान्युपदिश्यन्ते-अध्यापनादिभि- रेव द्रव्यमार्जयेन्न चौर्यादिभिरिति(१) ॥ ५ ॥ अन्यच्चाऽपरिगृहीतम् ॥ ६ ॥ यच्चाऽन्यत् केनाप्यपरिगृहीतमारण्यमूलफलादि तेनापि । जीवेदिति प्रकरणात् गम्यते । एतेन निधिर्व्याख्यातः ॥ ६ ॥ एतान्येव क्षत्रियस्याऽध्यापनयाजनप्रतिग्रहणानि परिहाप्य दण्डयुद्धाधिकानि ॥ ७ ॥ एतान्येव क्षत्रियस्यापि स्वकर्म । अध्यापनादीनि त्रीणि वर्जयि- त्वा । दण्डलब्धं युद्धलब्धं चाऽधिकम् ॥ ७ ॥ क्षत्रियवद्वैश्यस्य दण्डयुद्धवर्जं कृषिगोरक्ष्य- वणिज्याऽधिकम् ॥ ८ ॥ गोरक्ष्यं गवां रक्षणम् । भावे ष्यञ्प्रत्ययः । वणिजो भावो वणिज्या क्र- यविक्रयव्यवहारः, कुसीदं च । (१)'दूतवणिग्भ्यां चे'ति ष्यञ्प्रत्ययः ॥ ८ ॥ नाऽननूचानमृत्विजं वृणीते न पणमानम् ॥ ९ ॥ साङ्गस्य वेदस्याऽध्येता प्रवक्ता चाऽनूचानः । अतादृशमृत्विजं न वृणीते नाऽप्येतावद्देयमिति परिभाषमाणम् ॥ ९ ॥ अयाज्योऽनधीयानः ॥ १० ॥ अनधीतवेदं न याजयेत् तदानीमपेक्षितं मन्त्रं यथाशक्ति वाचयन्१०॥ क्षत्रियस्य युद्धं स्वकर्मेत्युक्तम् । तत्कथं कर्तव्यमित्यत आह- युद्धे तद्योगा यथोपायमुपदिशन्ति तथा प्रतिपत्तव्यम्११ युद्धविषये तथा प्रतिपत्तव्यं यथा तद्योगा उपायमुपदिशन्ति तस्मिन्युद्ध- १. एतदादिसूत्रचतुष्टयोक्ता विषया मानवेषु (१. ८७-९१) श्लोकेषु द्रष्टव्याः । २. कात्या. वा. ४३४.

२१६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.५)क. १०. कर्मणि युद्धशास्त्रे वा येषामभियोगः ते तद्योगाः ॥ ११ ॥ न्यस्तायुधप्रकीर्णकेशप्राञ्जलिपराङावृत्ता- नामार्या वधं परिचक्षते ॥ १२ ॥ न्यस्तायुधः त्यक्तायुधः । प्रकीर्णकेशः केशानपि नियन्तुमक्षमः । प्राञ्जलिः कृताञ्जलिः । पराङावृत्तः पराङ्मुखः । सर्वे एते भीताः । ए- तेषां युद्धे वधमार्यास्सन्तो गर्हन्ते । परिगणनादन्येषां वधे न दोषः । तथा च गौतमः-(१)'न दोषो हिंसाया माहवे' इति । न्यस्तायुधः प्रकी- र्णकेशः इति विसर्जनीयं केचित्पठन्ति । सोऽपपाठः । पराङावृत्त इति ङकारश्छान्दसः ॥ १२ ॥ शास्त्रैरधिगतानामिन्द्रियदौर्बल्याद्विप्रतिपन्नानां शा- स्ता निर्वेषमुपदिशेद्यथाकर्म यथोक्तम् ॥ १३ ॥ यथाशास्त्रं गर्भाधानादिभिः संस्कारैः संस्कृताः शास्त्रैरधिगतास्तेषा- मिन्द्रियदौर्बल्यात् अजितेन्द्रियतया विप्रतिपन्नानां स्वकर्मतश्च्युतानां निषि- द्धेषु च प्रवृत्तानाम् । शास्ता शासिता आचार्यादिः । निर्वेषं प्रायश्चित्त- मुपदिशेत् । यथाकर्म कर्मानुरूपम् । यथोक्तं धर्मशास्त्रेषु ॥ १३ ॥ तस्य चेच्छास्त्रमतिप्रवर्तेरन् राजनं गमयेत् ॥ १४ ॥ तस्य चेच्छासितुः शास्त्रं शासन अतिप्रवर्तेरन् न तत्र तिष्ठेयुः राजानं गम- येत्—एवमसौ करोतीति ॥ १४ ॥ राजा पुरोहितं धर्मार्थकुशलम् ॥ १५ ॥ स राजा धर्मशास्त्रेष्वर्थशास्त्रेषु कुशलं च पुरोहितं गमयेत्-विनीय- तामसाविति ॥ १५ ॥ स ब्राह्मणान्नियुञ्ज्यात् ॥ १६ ॥ स पुरोहितः ब्राह्मणांश्चेदतिक्रमणकारिणः प्रापिताः तान्नियुञ्ज्यात् अ- नुरूपेषु प्रायश्चित्तेषु नियुञ्जीत ॥ १६ ॥ अथ यदि ते तत्रापि न तिष्ठेयुः, तदा किं कर्तव्यमित्यत आह— बलविशेषेण(२) वधदास्यवर्जं नियमैरुपशोषयेत् ॥ १७ ॥ ततस्तान्नियमैरुपवासादिभिरुपशोषयेत् । बलविशेषेण बलानुरूपम् ।

१. गौ. ध. १०. १९. २. अत्र विषये मानवे ८. ३८०, ३८१. श्लोकौ द्रष्टव्यौ ।

दण्डप्रणयनम् ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २१७ वधदास्यवर्जं वधस्ताडनादि, वध दास्यं च वर्जयित्वा सर्वमन्यत् बन्ध- नादिकं बलानुरूपं कारयेत् यावत्ते मन्येरन् चरेम प्रायश्चित्तमिति ॥१८॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्र उज्ज्वलोपेते द्वितीयप्रश्ने दशमी कण्डिका ॥१०॥ एवं ब्राह्मणविषये उक्तम् । इतरेषामाह — इतरेषां वर्णानामा प्राणविप्रयोगात्समवेक्ष्य तेषां कर्माणि राजा दण्डं प्रणयेत् ॥ १ ॥ इतरेषां ब्राह्मणव्यतिरिक्तानां वर्णानां राजा पुरोहितोक्त दण्डं स्वयमेव प्रणयेत् तेषां कर्माणि समवेक्ष्य तदनुरूपमा प्राणविप्रयोगात् । अभिविधा- वाकारः ॥ १ ॥ न च सन्देहे दण्डं कुर्यात् ॥ २ ॥ अपराधसन्देहे राजा दण्डं न कुर्यात् ॥ २ ॥ किन्तु— सुविचितं विचित्या दैवप्रश्नेभ्यो राजा दण्डाय प्रतिपद्येत ॥ ३ ॥ आ दैवप्रश्नेभ्यः साक्षिप्रश्नादिभि. शपथान्तैः सुविचितं यथा भवति तथा विचित्य निरूप्य । राजा दण्डाय प्रतिपद्येत उपक्रमेत ॥ ३ ॥ एवं कुर्वतः फलमाह— एवंवृत्तो राजोभौ लोकावभिजयति ॥ ४ ॥ एवंभूतं वृत्तं यस्य स एवंवृत्तः । अत्र मनु — (१) ‘अदण्ड्यान्दण्डयन् राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् । अयशो महदाप्नोति(२) प्रेत्य स्वर्गाच्च हीयते ॥' इति ॥४॥ गच्छतां प्रतिगच्छतां च पथि समवाये केन कस्मै पन्था देय इत्य- त आह— राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनाऽसमेत्य ॥ ५ ॥ राजा अभिषिक्तः । स यदि ब्राह्मणेन समेतो न भवति, तदा तस्य १. म. स्मृ ८, १२८. २. नरकं चैव गच्छति इति मुद्रितपुस्तकेषु पाठः । आप० ध० २८