आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

२२४ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.५) क. १२. शक्तिविषयेण द्रव्याणि दत्त्वाऽऽवहेरेन् स आसुरः॥१॥ यत्र विवाहे कन्यावते यथाशक्ति द्रव्याणि दत्त्वाऽऽवहेरेन् कन्यां स आसुरः। (१)‘वित्तेनाऽऽनतिक्रीमतामासुर’ इति गौतमः। तेन क- न्यायै गृहक्षेत्राभरणादिदानेन विवाहो नाऽऽसुरः ॥ १ ॥ दुहितृमतः प्रोथयित्वाऽऽवहेरेन् स राक्षसः ॥ २ ॥ दुहितृमतः कन्यावतः पित्रादीन् प्रोथयित्वा प्रमथ्य यत्राऽऽवहेरेन् स राक्षसो विवाहः । (२)‘हत्वा भित्त्वा च शीर्षाणि रुदतीं रुदद्भ्यो हरेत् स राक्षस’ इत्याश्वलायन. । अत्रापि विवाहसंस्कारः कर्तव्यः । द्वौ चाऽपरौ विवाहौ शास्त्रान्तरेषूक्तौ । तत्राऽऽश्वलायनः-(३)‘सह धर्मं चरतमिति प्राजापत्यः । सुप्तां प्रमत्तां वाऽपहरेत्स पैशाच’ इति । ताविह पृथङ्नोक्तौ ब्राह्मराक्ष- सयोरन्तर्भावादिति ॥ २ ॥ तेषां त्रय आद्याः प्रशस्ताः पूर्वः पूर्वः श्रेयान् ॥ ३ ॥ तेषां विवाहानां मध्ये आद्यास्त्रयो ब्राह्मार्षदैवा प्रशस्ताः । तत्रापि पूर्वः पूर्वो ऽतिशयेन प्रशस्त इति ॥ ३ ॥ यथायुक्तो विवाहस्तथा युक्ता प्रजा भवति ॥ ४ ॥ प्रशस्ते विवाहे जाता प्रजाऽपि प्रशस्ता भवति । निन्दिते निन्दिता तत्र मनुः— (४) ब्राह्मादिषु विवाहेषु चतुर्ष्वेवानुपूर्वशः । ब्रह्मवर्चसिनः पुत्रा जायन्ते शिष्टसम्मताः ॥ रूपसत्त्वगुणोपेता धनवन्तो यशस्विनः । पर्याप्तभोगा धर्मिष्ठा जीवन्ति च शतं समाः ॥ उत्तरेषु च शिष्टेषु नृशंसानृतवादिनः । जायन्ते दुर्विवाहेषु ब्रह्मधर्मसमुज्झिताः ॥ प्राजापत्येन सह ब्राह्माद्याश्चत्वारो ब्राह्मणस्य । गान्धर्वराक्षसौ क्ष- त्रियस्य । आसुरं तु वैश्यशूद्रयोः । पैशाचो न कस्यचिदपि ॥ ४ ॥ पाणिसम्मूढं ब्राह्मणस्य नाऽप्रोक्षितमभितिष्टेत् ॥ ५ ॥ १. गौ. ध. ४.११. २ आश्व. गृ. १.४.३२. ३. आश्व. गृ. ४.२५. ४. म. स्मृ. ३.३९-४१.