आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

५६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प्र.१) क. १०. अष्टकैवाऽष्टाक्यं स्वार्थिकः ष्यञ् । आदौ प्राप्ता वृद्धिर्मध्ये कृता । उपाकर- णमेवोपाकरणम् । एतेषु निमित्तेषु त्र्यहा अध्ययनरहिताः । तत्र गुरुषु मरणदिनमारभ्य त्र्यहाः । इतरेषु पूर्वेद्युरपरेद्युस्तस्मिंश्च दिने नाधीयीत । अत्र गौतमः—(१) 'तिस्रोऽष्टकास्त्रिरात्रमन्त्यामेकेऽभितो वार्षिक' मिति । उपाकरणादूर्ध्वं प्रागुत्सर्जनात् यदध्ययनं तद्वार्षिकम् । तदभितस्तस्या- दावन्ते च यत्कर्म क्रियते तत्रापि त्रिरात्रमित्यर्थः । औशनसे च व्यक्त मुक्तम्(२)'उपाकर्मणि चोत्सर्गे द्व्यहमनध्याय' इति । मानवे च व्यक्तम्(३)'उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्र क्षपणं स्मृतम् ।' इति ॥ २ ॥ तथा सम्बन्धेषु ज्ञातिषु ॥ ३ ॥ ये सन्निकृष्टा ज्ञातयः भ्रातृतत्पुत्रपितृव्यादयः । तेष्वपि मृतेषु तथा त्र्यहमनध्यायः । ब्रह्मचारिणोऽविधिरयम् । आशौचवतां तु यावदाशौ- चमनध्यायः शास्त्रान्तरसिद्धः— ‘उभयत्र दशाऽहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते । दानं प्रतिग्रहो यज्ञः स्वाध्यायश्च निवर्तते ॥’ इति । उभयत्र जनने मरणे च ॥ ३ ॥ मातरि पितर्याचार्य इति द्वादशाहाः ॥ ४ ॥ मात्रादिषु मृतेषु द्वादशाहमनध्यायः । अयं विधिर्गृहस्थानामपि । केचिदाशौचमपि तावन्तं कालमिच्छन्ति । नेति वयम्, अनध्यायप्र- करणात् ॥ ४ ॥ तेषु चोदकोपस्पर्शनं तावन्तं कालम् ॥ ५ ॥ मात्रादिष्वधिकं तावन्त कालमहरहस्स्नानमपि कार्यम , न केवलमन- ध्यायः ॥ ५ ॥ अनुभाविनां च परिवापनम् ॥ ६ ॥ अनु पश्चात् भूता जाता अनुभाविनः मृतापेक्षयाऽवरवयसः । तेषां परि- वापनमपि भवति केशानाम् । (५) 'कृत्यच' इति प्राप्तस्य णत्वस्य (६)'णे- १. गौ १६. ३८-४०. २. नेद वचनमिदानीमुपलभ्यमानायां पद्यात्मिकामौशनसस्मृतौ दृश्यते । ३ मनु. ४. ११९. ४ मनु ५ ३० ५. “शिखामनु प्रवपन्त ऋद्धयै” इति वचनम् ? तस्य बलीयस्त्वादित्याह”इति ख. पु. ६. पा. सू ८. ४. २२. उपसर्गस्थान्निमित्त. ( रेफषकाराभ्यां ) परस्याऽव उत्तर- स्य कृत्यप्रत्ययगतस्य नकारस्य णत्वं स्यादिति सूत्रार्थः ॥