आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

६४ गीतिकापादः ॥

लानयनप्रकारस्तु । मन्दकेन्द्रभुजाज्यां मन्दस्फुटवृत्तेन निहत्याशीत्या विभज्य लब्धस्य चापं मन्दफलं भवति । तथा शीघ्रकेन्द्रभुजज्यां शीघ्रस्फुटवृत्तेन निह- त्याशीत्या विभज्य लब्धं व्यासार्धेन निहत्य. शीघ्रकर्णेन विभज्य लब्धस्य चा- शीघ्रफलं भवति । कर्णास्तु तत्तत्केन्द्रादुत्पन्नभुजज्यां, कोटिज्याश्च स्ववृत्तेन निह- त्याशीत्या विभजेत् । तत्र लब्धे भुजाकोटिफले भवतः । कोटिफलं मृगादौ व्या- सार्धे निक्षिप्य कर्कादौ कोटिफलं व्यासार्थाद्विशोध्य वर्गीकृत्य तस्मिन् भुजाफ- लवर्गं प्रक्षिप्य मूलीकुर्यात्। सकर्णो भवति । एवं सकृत्कृत एव शीघ्रकर्णस्स्फुटस्स्या- त् । मन्दकर्णस्तु विशेषितस्स्फुटो भवति । तत्प्रकारस्तु । प्रथमसिद्धं कर्णं भुजा- कोटिफलाभ्यां निहत्य व्यासार्धेन विभजेत् तत्र लब्धे भुजाकोटिफले कर्णसिद्धे भवतः । पुनस्ताभ्यां व्यासार्धेन पूर्ववत् कर्णमानयेत् । तमपि कर्णं प्रथममशीत्या लब्धाभ्यां भुजाकोटिफलाभ्यामेव निहत्य व्यासार्धेन विभज्य भुजाफलं कोटि- फलञ्चानीय ताभ्यां कर्णं साधयेत् । एवं तावत्कुर्यात् यावदविशेषकर्णलब्धिः । अविशिष्टो मन्दकर्णस्स्फुटो भवति । वृत्तकर्म तु । भुजायामोजयुग्मपदवृत्तयो- रन्तरेण निहत्य व्यासार्धेन विभज्य लब्धमोजपदवृत्ते धनमृणं कुर्यात् । ओजवृ- त्तेऽन्यस्मान्नयूने धनम्। अधिके ऋणम् । तत् स्फुटवृत्तं भवति । एतत्सर्वं कक्ष्या- प्रतिमण्डलगा इत्यादिभिः प्रदर्शितमेवेति भावः ॥ “स्फुटविधियुक्तिस्सिद्धयेन्नैव विना छेद्यकेन विहगानाम् । तस्मादिह संक्षेपाच्छेद्यककर्म प्रदर्श्यते तेषाम् ॥ त्रिज्याकृतं कुमध्यं कक्ष्यावृत्तं भवेत्तु तच्छैघ्रम् । शीघ्रदिशि तस्य केन्द्रं शीघ्रान्त्यफलान्तरे पुनः केन्द्रम् ॥ कृत्वा विलिखेद्द्वृत्तं शीघ्रप्रतिमण्डलाख्यमुदितमिदम् । इदमेव भवेन्मान्दे कक्ष्यावृत्तं पुनस्तु तत्केन्द्रात् ॥ केन्द्रं कृत्वा मन्दान्त्यफलान्तरे वृत्तमपिच मन्ददिशि । कुर्यात्प्रतिमण्डलमिदमुदितं मान्दं शनीड्यभू पुत्राः । मान्दप्रतिमण्डलगास्तत्कक्ष्यायां तु यत्र लक्ष्यन्ते । तत्र हि तेषां मन्दस्फुटाः प्रदिष्टास्तथैव शैघ्रे तें । प्रतिमण्डले स्थितास्स्युस्ते लक्ष्यन्ते पुनस्तु शैघ्राख्ये । कक्ष्यावृत्ते यस्मिन् भागे तत्र स्फुटग्रहास्ते स्युः ॥ एवं सिध्यति तत्र स्फुट युग्मं तन्न भवति दृग्भेदः । यत्र खगा लक्ष्यन्ते तत्तस्या लक्षिता यतोऽन्यस्मिन् ॥”