भारतकोश
आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary

आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा

DevanagariSanskritpublished134 पृष्ठ

पृष्ठ 110, कुल 134 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 110

१४ गीतिकापादः ॥ धारणात्मिका परमाशक्ति के ऊपर यह भूगोल अण्ड (ब्रह्माण्ड) के बीच आ- काश में भ्रमण करता हुआ अवस्थित है ॥ उस भूगोल के भीतर नाग और असुर आदि मनुष्य विशेष के निवास को ७ पाताल कहते हैं (अतल, वितल, सुतल, तल रसातल, रसातल, पाताल, जिन में अनेक प्रकार स्वप्रकाश युक्त रमणीक ओषधि हैं ॥ ( सू० सि० अ० १२ श्लोक ३२।३४) ॥११॥ स्वर्मेरू स्थलमध्ये नरको बडवामुखञ्च जलमध्ये । अमरमरा मन्यन्ते परस्परमधःस्थितान्नियतम् ॥१२॥ मेरुभागगतं भूमेरर्धं भूप्राचुर्यात्स्थलसंज्ञम् । बडवामुखमधं जलप्राचुर्याज्ज- लसंज्ञम् । तत्र स्थलमध्ये 'मेरुस्स्वर्गश्च भवति । जलमध्ये नरको बडवामुखञ्च भवति । अमरास्स्वर्गवासिनः । मरा नरकवासिनः । स्वर्गवासिनोऽस्माकमध- स्स्थिता नरकवासिन इति मन्यन्ते । नरकवासिनश्च तथास्माकमधस्स्थिता- स्स्वर्गवासिन इति मन्यन्ते । “उपरिष्टात् स्थितास्तस्य सेन्द्रां देवा महर्षयः । अधस्तादसुरास्तद्वद्द्विषन्तोऽन्योन्यमाश्रिताः ॥” इति । (सूर्य्यसिद्धान्ते भूगोलाध्याये श्लो० ३५ । ) तस्य मेरोरिति शेषः । “ततः समन्तात्परधिः क्रमेणायं महार्णवः । मेखलावत् स्थितो धात्र्या देवासुरविभागकृत् ॥” इति च (तत्रैव श्लो० ३६ । ) ॥ स्थलजलांशयोस्सन्धौ भूमेः परितो भूप- रिधिचतुर्थभागान्तरालव्यवस्थितांश्चतस्रो नगरीराह । भा०:-मेरु भागगत भूमि का आधा भाग मृत्तिका की अधिकता से स्थल संज्ञक है। और बड़वामुख शेष आधा भाग जल की अधिकतर से नरक संज्ञक है। उस स्थल में मेरु (स्वर्ग) रहता है। जल में बडवामुख (नर- क) है। अमर, (स्वर्गवासी) मरा (नरकवासी) स्वर्गवासी गण समझते हैं कि नरकवासी लोग हमारे नीचे रहते हैं एवं नरकवासी गण जानते हैं कि स्वर्गवासी गण हमारे नीचे रहते हैं ॥ १२ ॥ उदयो यो लङ्कायां सो ऽस्तमयस्सवितुरेव सिद्धपुरे । मध्यान्हो यवकोट्यां रोमकविषये ऽर्धरात्रस्स्यात् ॥१३॥ लङ्का दक्षिणदिग्गता । तस्यां य उदयः । यदा सूर्योदय इत्यर्थः । सिद्धपुरे स एवास्तमयः । तदारवेरस्तमयस्स्यादित्यर्थः । सिद्धपुरी नाम नगर्युत्तरदिशि