आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

तिर्यग्गतं दिक्‌चतुष्टयजनितस्वस्तिकं निदध्यात् । तत् क्षितिजं नाम । तस्मिन् क्षितिजे भानां नक्षत्राणामर्कादिग्रहाणाञ्चोदयास्तमयौ भवंतः ॥ भा०ः—वांस की शलाका आदि से मण्डल (वृत्त) बनावे, उस में पूर्व और पश्चिम भाग की क्रम से नीचे ऊपर रखे, वह 'सममण्डल', होगा । उसी के तुल्य दूसरा मण्डल दक्षिण, उत्तर क्रम से नीचेऊपर को रखे वह 'दक्षिणोत्तर मण्डल' होगा । पुनः एक तीसरा मण्डल उसी के बराबर तिरछे क्रम से दिक् चतुष्टय जनित स्वस्तिक रखे, उसका नाम 'क्षितिज' होगा । उस 'क्षितिज' में नक्षत्र ग्रहादिकों का उदय, अस्त का ज्ञान होगा ॥ १८ ॥ पूर्वापरदिग्लग्नं क्षितिजादक्षाग्रयोश्च लग्नं यत् । उन्मण्डलं भवेत्तत् क्षयवृद्धी यत्र दिवसनिशोः ॥१९॥ पूर्वप्रमाणमेवापरं मण्डलं • पूर्वापरस्वस्तिकयोस्तिर्यङ्निधायोत्तरस्वस्तिकगत- क्षितिजमण्डलादूर्ध्वमक्षाग्रेऽक्षज्यान्तरे दक्षिणोत्तरमण्डले लग्नं यथा भवति । तथा दक्षिणस्वस्तिकगतक्षितिजमण्डलादधश्चाक्षज्यान्तरे दक्षिणोत्तरमण्डले लग्नं यथा भवति तथा निदध्यात् । एतदुन्मण्डलं नाम भवति । दिवसनिशोः क्षय- वृद्धी अस्मिन्वेद्ये । एतत् खगोलनाम भवति । अस्यान्तर्गतं नक्षत्रगोलमप्यस्ति । तत्संस्थानन्तु । पूर्वापरमधरुध्वं तथा दक्षिणोत्तरमधऊर्ध्वञ्च समपार्श्वस्थं दिक्‌च- तुष्टयजनितस्वस्तिकञ्च बध्नीयात् । एतानि त्रीणि विषुवन्मण्डलानि । तेषु पूर्वापरं घटिकामण्डलाख्यं स्यात् । पुनरपरं मण्डलं पूर्वापरस्वस्तिकयोस्तिर्यङ्निधायाधस्स्व- स्तिकादुत्तरत उपरिस्वस्तिकाद्दक्षिणतश्च परमापक्रमतुल्यान्तरे दक्षिणोत्तरशला कयोर्बध्नीयात् पूर्वापरस्वस्तिकयोश्च बध्नीयात् । एतदपममण्डलं राश्याद्यङ्कितञ्च भवति । पुनर्घटिकामण्डलस्य दक्षिणत उत्तरतश्च स्वेच्छापक्रमान्तरेषु पूर्वापरा- यतानि तत्तत्स्थानसमानि मण्डलानि बध्नीयात् । तानीष्टस्वाहोरात्रमण्डलानि । पुनश्लक्ष्णामृज्वीमयश्शलाकां गोलस्य दक्षिणोत्तरस्वस्तिकद्वयाभिवेधिनीं निधा- य तदग्रयोर्द्वे शरद्वयिडके निश्चले निदध्यात् । पुनस्तद्वहिश्चरद्वयिडकयोरन्तरा- लतुल्यव्यास खगोलं कुर्यात् । पुनः खगोल उन्मण्डलदक्षिणोत्तरमण्डलसंपातद्वये वेधं कृत्वा तयोरयश्शलाकाग्रे प्रवेशयेत् । एवं स्वविषयगोलावस्थितिः । द्रष्टुव- शादधऊर्ध्वादिविभागः कार्यः । इत्याह । भा०ः—पूर्व 'अपर, और 'क्षितिज, रेखा के सङ्गम होकर दूसरा एक