आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)
Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary
आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा
पृष्ठ 128, कुल 134 में से
संदर्भ में पढ़ें९२ गीतिकापादः ॥ त्रिज्याकर्ण से गुणन कर गुणनफल में अपने २ स्फुट योजन कर्ण द्वारा भाग देने से भागफल लिप्तात्मक अपना २ व्यास होगा ॥ ४० ॥ सम्पर्कार्धस्य कृतेश्शशिविक्षेपस्य वर्गितं शोध्यम् । स्थित्यर्धमस्य मूलं ज्ञेयं चन्द्रार्कदिनभोगात् ॥ ४१ ॥ सम्पर्कार्धस्य कृतेः । सूर्यग्रहणे सूर्येन्दोर्बिम्बयोगार्धस्य वर्गाच्छशिनो विक्षे- पस्य वर्गितं शोध्यम् । विशोधयेदित्यर्थः । चन्द्रग्रहणे चन्द्रतमसोर्बिम्बयोगा- र्धस्य वर्गात् केवलस्य चन्द्रविक्षेपस्य वर्गं विशोधयेत् । तत्र यच्छिष्टं तस्य मूलं स्थित्यर्धं भवति । स्थित्यर्धसाधनमित्यर्थः । तत् कथमित्यत्राह । चन्द्रार्कदिन- भोगादिति । तस्मान्मूलात् 'षष्टिघ्नादर्कैन्दोर्गत्यन्तरेण स्थित्यर्धनाडिका भव- न्तीत्यर्थः । चन्द्रग्रहणे तास्स्फुटा भवन्ति । सूर्यग्रहणे तु स्थित्यर्धकालसम्भूतैन लम्बनकालेन युतास्स्फुटा भवन्ति । मध्यकाललम्बनस्पर्शकाललम्बनयोरन्तरेण युतास्स्पर्शस्थित्यर्धनाडिकास्स्फुटा भवन्ति । तथा मोक्षकाललम्बनमध्यकाल- लम्बनान्तरण युता मोक्षस्थित्यर्धनाडिकांश्च स्फुटा भवन्तीत्यर्थः ॥ विमर्दा- र्धकालानयनमाह । भा०:—सूर्यग्रहण में सूर्य और चन्द्रमा के बिम्ब के योगार्द्ध के वर्ग से चन्द्रमा के विक्षेपवर्ग को घटावे । चन्द्रग्रहण में चन्द्रमा के तम बिम्ब के योगार्द्ध के वर्ग से केवल चन्द्र विक्षेपवर्ग को घटावे । उस से जो शेष बचे उ- सका मूल निकालने से स्थित्यर्द्ध होगा । उक्त मूल को ६० से गुणनकर-गुण- नफल को सूर्य और चन्द्रमा की गति से अन्तर करने पर स्थित्यर्द्ध नाडिका होगी । चन्द्रग्रहण में वे ही स्फुट होंगी । सूर्यग्रहण में तो स्थित्यर्द्ध काल स- म्भूत से लम्बन काल को जोड़ने पर स्फुट होंगी । मध्यकाल लम्बन और स्पर्श काल लम्बन से घटाकर जोड़े तो स्पर्श स्थित्यर्द्ध नाडिका स्फुट होंगी । और मोक्ष काल लम्बन और मध्यकाल लम्बन से घटाकर जोड़ने से मोक्ष- स्थित्यर्द्ध नाडिका स्फुट होंगी ॥ ४१ ॥ चन्द्रव्यासार्धोनस्य वर्गितं यत्तमोमयार्धस्य । विक्षेपकृतिविहीनं तस्मान्मूलं विमर्दार्धम् ॥ ४२ ॥ चन्द्रबिम्बार्धहीनं तमोबिम्बार्धं यत्तस्य .वर्गद्विक्षेपवर्गं विशोध्य यच्छिष्टं त- स्मान्मूलं विमर्दार्धं विमर्दसाधनं भवति । तस्मात् षष्टिघ्नादर्कैन्दोर्गत्यन्तरेण विमर्दार्धकालो नाडिकात्मको भवतीत्यर्थः ॥ ग्रस्तशेषप्रमाणमाह ।