आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)
Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary
आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा
पृष्ठ 129, कुल 134 में से
संदर्भ में पढ़ेंआर्यभटीये - ८३ भा०:-चन्द्रबिम्बार्द्ध हीन तमोविम्बार्द्ध को जो उसके वर्ग से विक्षेप वर्ग को घटाकर बचे, उस का मूल विमर्दार्द्ध होता है, उसी को विमर्द साधन कहते हैं। उस को ६० से गुणनकर सूर्य और चन्द्रमा की गति से घटानेपर शेष- फल विमर्दार्द्ध नाडिका होंगी ॥ ४२ ॥ तमसो विष्कम्भार्धं शशिविष्कम्भार्धवर्जितमपोह्य । विक्षेपाद्यच्छेषं न गृह्यते तच्छशाङ्कस्य ॥ ४३ ॥ चन्द्रबिम्बार्धं तमोबिम्बार्धाद्विशोध्य शिष्टं विक्षेपादिशोधयेत् । तत्र य- च्छेषं तत्तुल्यश्चन्द्रस्य भागस्तमसा न गृह्यते । शेषलिप्तासमानलिप्ता न गृह्यन्ते । इत्यर्थः ॥ तात्कालिकग्रासपरिज्ञानमाह । भा०:-चन्द्रविम्बार्द्ध को तमोविम्बार्द्ध से घटाकर • शेषफल को विक्षेप से घटावे जो बचे उसके तुल्य चन्द्रमा का भाग अन्धकार से ग्रसित नहीं होता॥४३ विक्षेपवर्गसहितात् स्थित्यर्धादिष्टवर्जितान्मूलम् । सम्पर्कार्धाच्छोध्यं शेषस्तात्कालिको ग्रासः ॥ ४४ ॥ (विक्षेपकृतियुतादिष्टकालकोट्यूनास्थित्यर्धकोटेर्वर्गाद्यन्मूलं तत् सम्पर्कार्धकृ- तेर्विशोध्यम् । तत्र यच्छेषं तत् तात्कालिकग्रासप्रमाणं भवति ॥ स्पर्शमोक्षादि ज्ञानमाह । * भा०:-विक्षेप वर्ग जोड़ा हुआ, इष्टकाल कोटी से घटाकर स्थित्यर्द्ध कोटी के वर्ग से मूल कर उसे सम्पर्कार्द्ध वर्ग से घटावे-शेषफल तात्कालिक ग्रास होगा ॥४४॥ मध्याह्नात् क्रमगुणितो ऽक्षो दक्षिणतो ऽर्धविस्तरहतो दिक् स्थित्यर्धाच्चार्केंन्द्रोस्त्रिराशिसहितायनात् स्पर्शे ॥ ४५ ॥ ( मध्याह्नात् क्रमगुणितोऽक्षोऽर्धविस्तरहृतः । नृज्यया गुणिताक्षज्या त्रि- ज्यया भक्ता । तच्चापप्रमाणा दिग्भवति । ) आक्षवलनं भवति । दक्षिणतो दि ग्मध्याह्नात् ( पूर्वभागे ) दक्षिणां वलनं भवति । [ दक्षिणतो दिक् ] प्राक्कपाले रखेस्स्पर्शे दक्षिणावलनं भवतीत्यर्थः । पश्चात्कपाले उत्तरवलनम् । (मध्याह्ने) न दिग्भवति । चन्द्रस्य सूर्यविपरीतं सर्वत्र भवति । एतदक्षवलनं स्थित्यर्धाच्च । स्थित्यर्थशब्देन तन्मूलभूतो विक्षेप उच्यते सूर्यस्य स्फुटनतिश्च वलनं भवति । तस्य नतिवद्दिग्भवति स्पर्शे मोक्षे च । चन्द्रग्रहणे चन्द्रविक्षेपो वलनं भवति ।
- पुस्तकद्वयेऽपि व्याख्यानं खण्डितम् । तस्मात्प्रकाशिकाव्याख्यानमिह लिखितम् । “स्थित्यर्थक्षेत्रमध्यप्रगतीतकालः । मध्य हालादूर्ध्वदृष्टकाल इष्ट- कालः स्थित्यर्थक्षेत्रादिष्टकाल” इति पुस्तकद्वयेऽप्यवशिष्टं खण्डवाक्यम् ।