भारतकोश
अष्टाङ्गहृदयम्

अष्टाङ्गहृदयम्

Ashtanga Hridayam

श्रीमद्वाग्भट द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान - निर्मला हिन्दी व्याख्या (डॉ० ब्रह्मानन्द त्रिपाठी) · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान, दिल्ली · 1999 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished387 पृष्ठ

पृष्ठ 377, कुल 387 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 377

सूत्रस्थानम्‌ |

छायामत्येति नात्मीयां

छेद्य॑ भेद्यं व्यधो मन्थो

जघन्यमध्यप्रवरे

जबरूर्ध्वकफवातो त्य

जन्तुजुष्टं जले मग्न

जयेत्कषायततिक्तोष्णं

जलाद्रास्तालवृन्तानि

जले स्थितामहोरात्र

जलौक: क्षारदहन

जलौकसस्तु सुखिनां

जाटरेणाग्निना योगाद्‌

जातुषं हेमरूप्यादि

जायते विपुलं चायुः

जीरकहिड्गुविडडं

जीर्णज्वरप्रतिश्याय

जीर्णज्वरं मृत्रकृच्छू

जीर्णाजीर्णविश्लायां

जीर्णान्तिकं चोत्तमर्या

जीर्णाशेग्रिहणीदोष

जीर्णे हितं मितं चाद्या

जीवन तर्पणं हद

जीवनाख्य॑ तु चक्षुष्यं॑

जीवनी बुंहणी कण्ठ्या

जीवनीयौषधक्षोर

जीवन्तझुञ्मवेडगज

जीवन्तीकाकोल्यौ मेदे

जीवन्तीजलदेवदारु

ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नीश्व

ज्वरासुकृपित्तवीसर्प

ज्वरे5तिसारे हम्मूर्धरोगे

त॑ तथैवानुवर्तेत

तक्रारिष्टखलोहाल

तज्जयाय घृतं तिक्तं

तण्डुलीयकमूलानि

तण्डुलीयो हिमो रूक्ष:

तत: क्वाथाच्चतुर्था्शे

तत: प्रमुज्य मृदुना

तत: प्रसारिताड्भस्य

हे

५35 उन्रश् की जाक्र) -+क

श्छोकानुक्रमणिका

ततः सायं प्रभातते वा

ततः स्थानान्तरं प्राप्त

ततः स्नेहदिनेहोक्तं

ततश्चानेकधा प्राय:

ततस्तं मर्दनस्वेद

ततो मध्यमयाड्गुल्या

ततो5ल्‍्पमल्पवीर्य वा

तत्प्रदेशिन्यग्रपर्व

तत्र मेदो5निलश्लेष्म

तत्र योज्यं लघु स्निग्धम्‌

तत्र रूक्षो लघु: शीत:

तत्र संशोधनै: स्थौल्य

तत्रस्थमेव पित्तानां

तत्रस्थाश्च विल्म्बेरन्‌

तत्रानुलोमिकं स्नेह

तत्रान्यस्थानसंस्थेषु

तत्राभ्यड्भरसक्षीर

तत्रास्थनि स्थितो वायु:

तत्रोपवासवमन

तथा चत्वरचैत्यान्त

तथाप्यशक्ये वारछ्लूं

तथा लाड्रलिकादन्ति

तथा शारपदेन्द्राभ

तथा स लभतें शर्म

तथा स्वधातुवैषम्य

तदभावे च भूमिष्ठम्‌

तदर्थकारि वा पक्‍्वे

तदाश्रया मषव्यड्भ

तदेवालवण्णं शीत

तद्गुणा तिक्तमधुरा

तद॒गुणा वारुणी हद्या

तद्धचभिष्यन्धयरूक्ष॑ च

तद्बच्च कुक्‍्कुटो वृष्य:

तद्वत्कुलत्थवरक

तद्वत्तित्तिरिपत्राढ्य

तद्गदामलकं शीत

तद्गद्घटी हिता गुल्म

तद्वन्मस्तु सरं ग्रोतः

तद्विधस्तद्विधे देहे

तन्निबद्धा: शिरास्नायु

तयोवन्तिविरिक्तस्य ४ ।

१५८

तकरिवरुणं स्वादु

तर्जनीमध्यमाड्गुष्ठै

तर्पकः सन्धिसंश्लेषा

तंर्पणं पुटपाकंच.

तर्पयित्वा पितृन्‌ देवान्‌

तलप्रच्छन्नवृन्ताग्रं

तस्माच्चिकित्सार्द्ध इति

तस्माद्विकारप्रकृती

तस्मान्नैकरसं द्रव्यं

तस्मिन्‌ द्यत्यर्थतीक्ष्णोष्ण

| तस्य बस्तिर्मुदुल्घु

ताल्‍लक्षयेदवहितो

ता अप्यसम्यग्वमनात्‌

ताडयन्‌ पीडयंश्वैनां

तापयन्ति तनुं तस्मात्‌

तामेव वा सिरां विध्येत्‌

ताम्बूलं क्षतपित्ताम्र

ताम्रतातोदकण्ड्वाद्यै

ताम्रीशलाका द्विमुखी

तालपत्री बिडं चेति

तिक्त कटु च भूयिष्ठ

तिक्त:ः कषाय: कटुको

तिक्त: कषायो मधुर:

तिक्त: पटोली त्रायन्ती

तिमिरोध्ध्वा निलाध्मान

तिलकल्क: समधुको

तिलचूर्णश्व सस्नेह

तिलपिण्याकविकृति:

तीक्ष्णं व्याप्पोति सहसा

तोक्ष्णमद्यदिवास्वप्न

तीक्ष्णाज्जनाभितप्ते तु

तीक्ष्णैर्वमननस्याद्यै:

तीक्ष्णो गृञ्जनकों ग्राही

तीव्रार्तिरपि नाजीर्णी

तुल्येछपि काले देहे च

तृट्कार्श्यपौरुषभ्रंश

तृट्कुष्ठविषवीसर्पान्‌

तृणधान्यं पवनकृत्‌

तृतीयो5पि चतुर्थो5पि

तृष्णाकासश्रमश्वास