भारतकोश
संग्रह पर लौटें

अष्टाङ्गहृदयम्

Ashtanga Hridayam

श्रीमद्वाग्भट द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान - निर्मला हिन्दी व्याख्या (डॉ० ब्रह्मानन्द त्रिपाठी) · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान, दिल्ली · 1999 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished387 पृष्ठ

सूत्रस्थानम्‌ |]

वमितं क्षामता दाह:

वमेत्‌ स्निग्धाम्ललवणै:

वयोबलशरीराणि

वयोहोरात्रिभुक्तानां

वरं सौवर्चल कृष्ण

वराड्भकौन्तीमधुक

वरा शाकेषु जीवन्ती

वरुणसैर्यकयुग्म

वरुणादि: कफं मेदो

वर्गों वीरतराद्यो5यं

वर्चामूत्रग्रहायाश्व

वर्ण: श्वेतो रसौ स्वादु

वर्तको वर्तिका चैव

वर्तिरिड्गुष्ठकस्थूला

वर्त्मप्राप्तो5>जनाहोषो

वर्त्मरोगादृते5 क्ष्णो श्व

वत्यग्रि पिहित॑ मूले

वर्षादयो विसर्गश्च

वर्षादिषु तु पित्तस्य

वर्षशीतोचिताड्रानां

वर्षासु दिव्यनादेये

वनेषु माधवीश्लिष्ट

वलीभिराचित: श्याव: '

वहिनैव च मन्देन

वावप्रवृत्तिप्रयत्नोर्जा

वातधघ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं

वातघ्नतैलैरभ्यड्रं

वातपित्तामयी बालो

वातपित्तहरं वृष्यं

वातभग्राबलाल्पाग्नि

वातव्याधिहरं हिध्मा

वातश्लेष्महरं युक्‍त्या

वातश्लेष्महरं शुष्क

वातस्योपक्रम: स्नेह:

वाताच्छयावारुणं रूक्ष

वातातपाध्वभारस्त्री

वातादिधाम वा श्रद्ध

वातार्तस्यन्दतिमिर

वातास्रमूर्ध्वगं रक्त

वातोल्बणेषु दोषेषु

वायुनिर्वाहिण: शल्य

'छोकानुक्रमणिका

अ० अंक

वारदड्डभस्य द्विकर्णस्य शहर का त री

वाराहं श्वाविधा नाद्ा ७. ३३

वात कट त्तिक्तोष्णं दिज़ा रत

वार्युष्णमच्छेउनुपिनेत्‌ १६ 777३

विकल्प्य कल्पयेदबुद्ध्या २५ ४

विकारनामा कुशलो १9५ हहंड

विकारान्‌ साधयेच्छीप्रं 4 202

विकृताविकृता देहूं हलाज

विकृतिर्दूतजं षण्ढं है; ० ७

विचित्रपुष्पवृक्षेषु 2.

विचित्रप्रत्ययारब्ध 85८ एरेंट

विट्पित्तकफवातेषु है: 79

विटृश्लेष्मपित्तादिमलो १७ 7४25६

विडद्]ं नागरं क्षाद: 68::+ कट

विड्टवृद्धिजानतीसार 885 ४ईए

वितानं पृथुलाड्रादौ हेंए. 9

विदद्यात्फलवर्तिं वा हैं; 5. ह९

विदधीत तदा तस्मा ७२३ ६

विद्यात्तिषु तेष्वेव आप

विदारिपज्चाड्गुलवृश्रि रैक: 7 «है

विदार्यादिरयं हृद्यो १007६ 7780

विदाहि कट रूक्षोष्णं ६

विदाही गुरु विष्टम्भी ५४०53

विद्यात्कूपतडागादी न्‌ ५7८ +प हरे

विद्यादध्यशनं भूयो & > है

विद्रधिस्तिमिरं काच: हर +यीएं

विद्रधौ गुल्मजठर (52.

विद्रधौ पार्श्वशूले च “7७75 हरे

विधिस्तस्य निषण्णस्य १२३१: ७

विध्येद्धस्तशिरां बाहा २७. २८

विन्यस्तपाश: सुस्यूत:ः २६ “>> रहे४

विपक्षशीलनात्पूर्व हरे 7 प्ेंदे

विपरीतं यदन्नस्य हैः म>9

विपरीतगुणेच्छा च शं३८- > कई

विपरीतनतश्चान्ते दे >

विबद्धान्‌ पाचनैस्तैस्तै: हैड़ेए २7३

विबन्ध॑ ग्रोतसां गुल्म॑ ६ १५७

विबन्धगौरवोद्गार 2४: नो

विबन्धानाहविष्टम्भ ६. १४७

विमलेन्द्रियता सर्गों 2४ २७

विरिच्ण्ते भेदरयेै श्टः ५.

विरुद्ध शुद्धिरत्रेष्टा

विरेकसाध्या गुल्मार्शो

विरेचनं बरंहणं च

विवजयिट्टिवास्वप्न

विवर्तते साध्ववगाहते

विवृद्धो दहति क्षिषप्र

विशेषात्त्वग्गतं शल्य॑

विशेषात्पयसा मत्स्या

विशेषादत्र सेकोम्लैलेपो

विशेषादर्शसां पथ्य:

विशेषाददुर्बलस्याल्प

विशेषाद्रक्तवृद्ध्युत्थान्‌

विशेषाद्वमनं यूष:

विषभुक्ताय दद्याक््च

विषाग्निशस्त्र नि

विषाभिघातपिटिका

विषे क्षाराग्रिदग्धे च

विषे भुजड्जो कीटेषु विष्टब्धमनिलाच्छूल

विष्टम्मि मूत्र हद

विष्टम्भिनी यवसुरा

विसर्पकोठकुष्ठाक्षि

विसर्पविद्रधिप्लीह

विसर्पविद्रधिप्लीह

विसूच्यामतिवृद्धायां

विसेक्षुमोचचोचाम्र

विस्तारे द्वबइगुलं सूक्ष्म

वृत्त पृथु चतुष्कोणं वृत्ता गूढदृढा: पाशे

वृद्धबालाबलक्लीब

वृद्धिं मलानां सद्भाव

वृद्धि: समानै: सर्वेषां

वृद्धिपत्रं क्षुराकारं

वृष तु वमिकासघ्नं

वृषता क्लीबता ज्ञान

वृष्य: शीतो5स्रपित्तघ्न:

वृष्य: स्थैर्यकरो मूत्र

वृष्या: क्षीणक्षतहिता

वेगान्न धारयेद्वात

वेत्राग्रवुहतीवासा

| हेदनारतमिति रनेटो

वेल्लन्तरारणिकबूक

'वेल्लापामार्गव्योष

वेष्टनं त्रासनं सेको

वेसवारो गुरु: स्तिग्धो

व्यक्ताम्ललवणस्नेहं

व्यक्ताव्यक्ते जगदिव

व्यञ्जनान्याशे शुष्यन्ति

व्यम्लं तु पाटितं शोफ॑

व्याधिमार्दवमुत्साह

व्याध्यौषधाध्वभाष्यस्त्री

व्यानेन्ते प्रातराशाय

व्यापिनामपि जानीयांत्‌

व्यायामजागराध्वस्त्री

व्यायामस्निग्धदीप्ताग्नि

व्यायामादृष्मणस्तैक्ष्ण्या

व्यूहने5हिफणावक्त्रौ

व्योषकट्टीवराशिग्रु

ब्रण: सञ्जायते प्रायः

ब्रणाक्षिरोगसंशुद्ध

ब्रणे श्ववथुरायासात्‌

ब्रणो निःशोणितौष्ठो यः

शकृत: पिण्डिकोद्रेष्ट

शकृत्रिईत्य वा किश्चित्‌

शकृन्मूत्रविबन्धघ्न॑

शतधौताज्यपिचव

शतपर्वककान्तार

शतानि सप्त चाष्टौ च

शतावर्यड्कुरास्तिक्ता

शत्रुसत्रगणाकीर्ण

शमं च वातकफयो:

शमने शल्लकी लाक्षा

शम्यास्यं तादृगच्छिद्र

शम्यौ गुरूष्णं केशघ्नं

शरीरधातुसामान्याद्‌

शर्करेक्षुविकाराणां

शल्म्रकाजाम्बवौष्ठानां

शल्लकी कुड्कुमं माषा

शस्तं धीस्मृतिमेधाग्रि

शस्तमास्थापने ह॒य॑

शस्तास्तत्र प्रछेपाश्च

१३०

अष्टाड्रहदये

शस्वनक्षाराग्रयो

शस्त्राणां खरधारत्व

शस्त्रादिसाधनकृच्छृ:

शस्त्रेण वा विशस्यादौ

शस्त्रे5वचारिते वाम्भि:

शाक॑ पाठाशठीसूषा _

शाखागता: कोष्ठंगताश्व

शाखावातहरं साम्ल

शालिमुद्गसिताधात्री

शिखिकण्ठाभधूमार्चि:

शिर:स्कन्धोरुपृष्ठस्य

शिर:श्रवणपादेषु

शिरस: श्लेष्मधामत्वा

शिरस्यभिहते पाण्डु

शिरीषवासावंशार्क

शिरो5क्षिकूटनासौष्ठ

शिरोर्तीन्द्रियदौर्बल्यम्‌

शिशिराद्य॒स्त्रिभिस्तैस्तु

शीघ्रजन्म तथा सूप्यं

शीतकाले वसन्ते च

शीतशूलक्षये स्विन्नो

शीता महामृगास्तेषु

शीताम्बुधारागर्भाणि

शीते5ग्ग्र॑ वृष्टिघर्में5ल्पं

शीतेन कोपमुष्णेन

शीते मध्यब्दिने ग्रीष्मे

शीतोद़वं दोषचयं

शीतोपचार पित्ताम्र

शीतोष्णं तूलसन्तान

शीर्यमाणा: सरुग्दाहा:

शीलयेच्छालिगोधूम

शील्येन्मन्दनिद्रस्तु

शुक्तं म्यं रसो मूत्र

शुक्तिशद्ठद्रशम्बूक

शुक्ती: क्षीरपकं शब्भू

शुक्तौ प्रलम्बयान्येन

शुक्रे चिरात्‌ प्रसिच्येत

शुचि सूक्ष्मदृढा: पट्टा:

शुद्धानां दत्तजस्तीनां

शुद्धे हृदि ततः शा

शुष्ककासश्रमात्यग्रि

शूकजेषु वरस्तत्र

शूकशिम्बीजपक्वान्न

श्रुद्धबेराम्बु साराम्बु

शेषौ वसा तु सन्ध्यस्थि

शोणितप्रभृतीनां च

शोधनं त्वतियोगेन

शोधनं शमनं चेति

शोधनस्तिक्तकइम्ल

शोधयेच्छोधनै: काले

शोफगण्डकृमिग्रन्थि

शोफोदरार्शो ग्रहणी

शोषो हिध्मा च कार्योडत्र

श्यामादन्तीद्रवन्ती

श्रुतचरितसमृद्धे

श्लेष्मण: स्नेहकाठिन्य

श्लेष्मणा5नुगता तस्मात्‌

श्लेष्मणो विधिना युक्त

श्लेष्मा तु पञ्चधोरस्थ:

श्वपचाविव विज्ञेयौ

श्वयथुग्रस्तवारद्

श्वासकासप्रतिश्याय

श्वासकासप्रसेकाशों

श्वासहल्लासवीसर्प

श्वैत्यशैत्यश्लथाड्र्त्वं

षट्पज्चका: षट्‌ च पृथग्‌

षड़्‌ द्रव्यमाश्रितास्ते च

षड़सं मधुरप्रायं

षड़्विंशति: सुकर्मारि

षष्टिको ब्रीहिषु श्रेष्ठो

ष्ठीवनक्षवथूद्गार

स॒

संरम्भारुचिदाहोषातृड्‌

संसर्गाद्रसरुधिरा

स एव कुपितो दोषः

सकृदेवाहरेत्तजंच

सकेसरं चतुर्जात॑

सक्तुभि: षोडशगुणै

सक्षारलवणं तैलम्‌

सड्जोच्य दक्षिणं सक्थि

सन्नाज्रभड्सड़ोच

सूत्रस्थानम्‌ |

सडग्राहि मूत्रशकृतो

सड़ग्राहि वातपित्ता

सतिक्त स्वादु यत्पीलु

सतिक्तकटुवक्षारं

सतिक्तोषणमैरण्डं

सतुषोरणमझरुता

सतोदकण्डू: शोफस्तं

सद्य: सद्योव्रणान्‌

सन्दंशाभ्यां त्वगादिस्थ॑

सब्दिग्धनावं वृक्ष च

सन्धानकारी मधुरो

सन्धुक्षिताम्रिं विजित

सन्धौ साधारणे तेषां

सपूतिमांस सोत्सद्रं

स पेयो5शॉ5ग्निसादाश्म

सप्तपर्णकरज्जार्क

सप्तमे सप्त तान्यष्टौ

सबाष्पैश्व यदोत्तिष्ठेद्‌

सम॑ मेहनमुष्के च

समग्रगुणसारेषु

समन्तादप्यहोरात्रम्‌

समस्थूलकृशाभुक्तम्‌

समानो5 ग्रिसमीपस्थ:

समाप्यते स्थानमिदं

समाहितमुखाग्राणि

समीक्ष्य सम्यगात्मान

समोरणातपायासै:

सामो मृदुररुक शीघ्र

सम्पृक्‍ताददुष्टशुद्धास्रा

सम्भिन्नालापं व्यापाद

सम्मुखो यन्त्रयित्वा

सम्यग्गत्या च धातूना

सम्यग्दग्धे तवक्षीरि

सम्यग्घीनातियोगाश्व

सम्यग्योगेन वमितं

सम्यग्विद्धा स्र॒वेद्वारां

सम्यक्साध्या न सिद्ध्न्ति

सम्यक्‌ स्निग्धो5थवा

स योज्यो नीलिकाव्यज्भ

सरो विदाही दृक्शुक्र

सर्पास्मं प्राणकर्णार्श

१२८

१३६९

१४८

श्छोकानुक्रमणिका

अ० अंक

सर्पिर्मज्जा वसा तैलं १६ २

सर्वतो5नुसरन्‌ दोषान्‌ रे० २६

सर्वत्र चाष्टमं भागं 2 3

सर्वथेक्षेत नादित्य॑ है हे

सर्वदेहप्रविसृतान्‌ टैडे ->तस्रें४

सर्वद्रवाणां शेषाणां १९ ४५

सर्वशस्त्रानुशस्त्राणां र३े० १

सर्वात्मिना नेत्र॒बलाय २४ २२

। सर्वान्‌ स्नेहविरेकैश्व १८. ५७

सर्वेषामक्षिरोगाणा २३ ९

सर्वोषिधक्षमे देहे है

सविषा वजयित्ताभि: २६ र७

सशब्दमतिविद्धातु २७. ३५

सशेषमप्यतो धार्य॑ २७. ४६

सशोषशोफातीसार ६ १५६

ससितं माहिषं क्षीरं ३े रे

सस्फोटदाहतीव्रोष॑ रे०. ४८

सस्वादुतिक्तकटुकम्‌ ५ .--- हे

सहकाररसोन्मिश्रान्‌ कं 7--- है

सहसा सूत्रबद्धेन उरी

स हि भूरितरं दोषं ऐश

स हीनो हीनशीतादि १२५७ >>

सागारधूमलवण २७. २७

साधक हृदगतं पित्त १२८ रू

साधारणं सममलं है

साध्येठसाध्य इति व्याधि. १ १

सानुलोमानिलस्नेह (०-55 पैड

सामुद्रं तन्न पातव्यं “ीज

साम्भोजजलतीरान्ते 4 822"

सायं प्रातस्तयोर्मोक्षो रे 5७55६

सारिवोशीरकाश्मर्य मल - हर

सा शुष्का विपरीताउत: ६

सा सार्धद्यइगुला स्व २६. २२

| सिद्धां वा मत्स्यपवने ७ ० रे६

सिद्धार्थकप्रवेशाग्रं +

सिद्धिर्बस्त्यापदां षष्ठो 2-7

सिरादिदाहस्तैरेव ३67 - > ४४

सिरादिनाशस्तृष्मूर्च्छा 5५0 52% ५.

सिरास्नायुविलग्रन्तु २८: पद

सीय्येन्न दूरे नासन्ने ३3 शक

सुखायुषी परांकुर्यात्‌ ७ . ५५

सुखार्था: सर्वभूतानां

सुखाहार्य यतश्छित्वा

सुखोष्णोदकगण्ड्बै

सुगन्धिशीतहद्यानां

सुदग्धं घृतमध्वक्तं

सुनिषण्णो5ग्रिकृद्वृष्य:

सुरसयुगफणिज्जं

सुरसादिर्गण: श्लेष्म

सुराकृशानां पुष्ट्यर्थ

सुरूपाणि सुधाराणि

सुविरिक्तेक्षिलघुता

सुशीतलेपसेकाम्र

सुसंयतस्य पज्चाइ्ग्या

सूक्ष्मसृक्ष्मा: समीक्ष्यैषां

सूक्ष्मां शलाकां प्रणयेत्‌

सूचीभिरिव गात्राणि

सूत्रस्थानमिमे5 ध्यायां

सृमरश्चमर: खड़गो

सृष्टमूत्रप्रीषाश्च

सृष्टमूत्रशकृद्वातो

सेवेत कामत: काम

सेव्यादैस्तत्र गण्ड्षा:

सैन्धवं दाडिम॑ धात्री

सो5लसोत्यर्थदुष्टास्तु

सो5ल्‍्पेनाप्यपचारेण

सौधेषु सौधधवलां

सौमनस्यकृतो हद्यान्‌

सौवीरबदराड्रील्ल

सौवीरमज्जन नित्य॑

सौषिर्यलाघवकरम्‌

स्तम्भ: कषायरसता

स्तम्भनीयक्षतक्षीण

स्तम्भित: स्याद्ले लब्धे

स्त्याने5प्रे वेदना5त्यर्थ

स्त्रीणां तु स्मृति

स्त्रीस्नेहनित्यमन्दाग्नि

स्नेह विरेचनस्यान्ते

स्थाप्यो5यं मध्यम:

स्थौल्यकाश्योपचारेण

स्थौल्याग्रिसदनश्वास

स्नातो5नुलिप्त: कर्पूर

अष्टाङ्गहृदये

| अ० | अंक | | अ० | अंक | | अ० | अंक ---|---|---|---|---|---|---|---|--- स्नानमर्दिनवेनास्य | २ | १८ | स्पृष्टे पूरस्य सञ्चारो | २९ | ६ | स्वेदातियोगाच्छर्दिश्च | १७ | १७ स्नानानुलेपनहिमा | ७ | ७६ | स्मृतिमेधायुरारोग्य | ७ | ७५ | स्वेदोऽतिस्वेदीर्गन्ध | ११ | १४ स्निग्धं शीतं गुरुं स्वाः | ६ | ८४ | स्यादुदाक्शाङ्गुलोऽलावु | २५ | २७ | स्वेदो हितस्वनात्रेयो | १७ | २८ स्निग्धं सोमात्मकं शुद्ध | ११ | २८ | स्याद्यङ्गुलवित्सारः | २६ | ३३ | स्वेद्यसंशोध्यमद्यस्त्री | १६ | ५ स्निग्धः शीतो गुरुर्मन्दः | १ | १२ | स्रोतोऽशङ्कुफेनाले | २४ | १६ | स्वोन्मागार्धचतुर्थांश | २६ | ४ स्निग्धद्रवोष्णध्वनोत्थ | १६ | ३६ | स्रोतोमार्दवक्रुत्स्वेदी | ६ | २८ | ह | | स्निग्धरिवजोत्तमाङ्गुर्य | २० | १७ | स्वं स्वमुक्तानि यन्त्राणि | २५ | ३९ | हन्ति दोषत्रयं कुच्छं | ६ | ७४ स्निग्धां रुक्षां श्लक्ष्णं | २९ | ४५ | स्वकर्म्मगुणहानिः स्यात् | २८ | ६ | हरिणैण्कुट्टर्घसं | ६ | ४३ स्निग्धसं गन्धः स तीक्ष्णश्च | २१ | २ | स्वानशय्यासुखाभ्यङ्ग | १४ | ११० | हरेणुमात्रा पिण्डस्य | २३ | १५ स्निग्धोमा स्वादुतिक्तोष्णा | ६ | २४ | स्वप्नेन रात्रौ कालस्य | २३ | १९ | हरेदहैवलात् दोषान् | १८ | ५१ स्नेहकिल्बिन्ना कोष्ठागा | १७ | २९ | स्वयादजीर्णो सञ्जात | ८ | ३० | हर्म्यपुष्टे वसेद्राष्ण | ३ | ४८ स्नेहनं पयसा पिष्टे | २४ | १५ | स्वस्थानस्य कायात्रे | ११ | ३४ | हर्म्यं क्रोधं भयं चापि | २९ | ७९ स्नेहशोधनयुक्तयेवं | १९ | ६७ | स्वस्थानस्थस्य समता | १२ | २४ | हारितमार्गं हारिद्र | ७ | ४४ स्नेहसर्पप्रभाहानिः | ७ | १२ | स्वातुं निदाचे शरदि | ३ | ५६ | हासस्य दन्तकाष्ठस्य | २१ | ६ स्नेहस्वेदैस्तथोत्कलिष्टः | १८ | ५९ | स्वादुः पट्टश्च मधुरम् | ९ | २१ | हितं विषमर्णं तत्र | ४ | १५ स्नेहस्वेदी प्रयुज्जीत | १८ | ५८ | स्वदुपाकरसं नातिशीतोष्णं | ६ | १६९ | हिप्पाकासविषश्चास | ६ | १०८ स्नेहम्बेदीषधोल्लेकेश | १८ | ४५ | स्वादुपाकरसं स्निग्धं | ६ | १२२ | हिप्पाघ्नानानिल्लेख्य | ५ | १७ स्नेहेन स्वेदनस्तीक्ष्णो | १० | १३ | स्वादुपाकरसाः स्निग्धा | ६ | ४ | हिमवन्मल्योद्भूतो | ५ | १० स्नेहपीता तनुरिव | २४ | १२ | स्वादुपाकरसाः स्निग्धा | ६ | ११६ | हीनवेगः कणाधारी | १८ | २३ स्नेहपीते प्रयुक्तेषु | २७ | ८ | स्वातुं रुक्षं सलवणं | ६ | ९५ | हीनानायांतिनिपुण | २ | ४९ स्नेहस्य कल्पः सश्रेष्ठः | १६ | १७ | स्वादुल्लं शीतमुष्णं च | ६ | १३५ | हीनोऽर्थनेन्द्रियस्याल्पः | १२ | ३६ स्नेहस्यान्याभिभूतत्वा | १६ | १६ | स्वितं निष्पीडितरसं | ६ | ९६ | हृद्यं पटोलं कुमिनूत् | ६ | ७९ स्नेहान् यथास्वमेतेषां | १६ | ४५ | स्वेदः क्लेदः सुतिः कोयः | १२ | ५२ | हृद्यः केशयो गुरुत्व्यः | ६ | ११० स्नेहानामुत्तमं शीतं | ५ | ३९ | स्वेदनं गृहं तीक्ष्णोष्णं | १७ | १८ | हृद्यदीपनभैषज्य | ४ | २९ स्नेहोच्चिताश्च ये स्नेहाः | १६ | ३८ | स्वेदनं फलवर्तिं च | ८ | १६ | हृदोगकामलशिवत्र | १४ | २८ स्नेहोदेगः बलमः सम्यक् | १६ | ३१ | स्वेदनं स्तम्भनं श्लक्षणं | १७ | १९ | हृदययामुनसङ्गङ्ग | ४ | २० स्नेहोपरकृतदेहस्य | २७ | ४५ | स्वेदेषपधुमांस्ततो | ७ | १३ | हस्तने जीर्णं एवान्ते | १४ | १९ स्पृष्टे तु कण्डूदाहोपा | ७ | १९ | स्वेदस्तापीपनाहोष्य | १७ | १ | हृत्वमध्योत्तमा मात्रा | १६ | १८

॥ ३ ॥

चरकसंहिता

'वैद्यमनोरमा' हिन्दी व्याख्या विशेषवक्तव्यादि संवलित

व्याख्याकार-द्रव्य

आचार्य विद्याधर शुक्लप्रो. रविदत्त त्रिपाठी
अवकाश-प्राप्त रीडर : चरकसंहिताप्रधानाचार्य एवं अधीक्षक
राजकीय आयुर्वेद महाविद्यालयराजकीय आयुर्वेद महाविद्यालय एवं चिकित्सालय
सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय, वाराणसीमुजफ्फरनगर

आयुर्वेदीय चिकित्सा वाङ्मय में चरकसंहिता विश्वकोष के समान चिकित्सा-विधियों का एक आकर ग्रन्थ है। आयुर्वेद की समस्त प्रतिष्ठा का श्रेय इस एक ग्रन्थरत्न को ही है, इसमें कोई अत्युक्ति नहीं है। विज्ञान चिकित्सक के लिए 'चरकसंहिता' में वर्णित चिकित्सा के व्यावहारिक ज्ञान का होना नितान्त आवश्यक मानते हैं—

सुश्रुते सुश्रुतो नैव वाग्भटे नैव वाग्भटः ।

चरके चतुरो नैव चिकित्सां कां करिष्यति? ॥

इस ग्रन्थ की विद्वज्जनसमादृत टीकाओं में सम्प्रति संस्कृत में जेज्जट, चक्रपाणि, योगीन्द्रनाथ सेन, गंगाधर राय; हिन्दी में जामनगर प्रकाशन, काशीनाथ पाण्डेय व गौरखनाथ चतुर्वेदी तथा ब्रह्मानन्द त्रिपाठी; अंग्रेजी में आचार्य प्रियव्रत शर्मा, रामकरण शर्मा एवं भगवानदास कृत टीका—ये प्रसिद्ध हैं। इसमें कुछ की टीका सम्पूर्ण और कुछ अपूर्ण हैं। इन टीकाकारों ने ग्रन्थ के अभिप्राय के साथ ही अपने विचारों की भी अभिव्यक्ति की है।

वर्तमान काल में आयुर्वेद के अध्याेता छात्र संस्कृत के मूलपाठ या संस्कृत टीका के अध्ययन में कठिनाइयों का अनुभव करते हैं। संस्कृत भाषा के अपेक्षित ज्ञान के अभाव में संस्कृत टीकाओं के माध्यम से ग्रन्थ की विषयवस्तु का ज्ञान अर्जित करना उनके लिए असम्भव है।

अद्यावधि उपलब्ध हिन्दी टीकाओं में मूल का अनुवाद करने में टीकाकारों द्वारा जिस भाषा का प्रयोग किया गया है, उसमें विषय की स्पष्ट अभिव्यक्ति, उचित शब्द-विन्यास, प्रवाह और भाषासौष्ठव का समुचित सामञ्जस्य न बन पाने के कारण इस ग्रन्थ के पढ़ने तथा विषय को ग्रहण करने में नीरसता एवं अन्धमनस्कता की स्थिति हो जाती है। इसलिए समय की पुकार, छात्रों की रुझान और उपयोगिता के विचार-मन्थन से यह आवश्यकता प्रतीत हुई कि 'चरकसंहिता' की एक ऐसी हिन्दी-व्याख्या प्रस्तुत की जाय, जिसमें रमणीयता हो, सरसता हो, सुगम-सुबोध प्रचलित शब्दों का प्रयोग एवं भाषा परिमार्जित हो, चार्ट और सारणी के द्वारा विषयों का स्पष्टीकरण हो, मूल संस्कृत के अभिप्राय को स्पष्टतया व्यक्त किया गया हो और ग्रन्थ के पढ़ने में अध्याेता की रुचि का संवर्धन हो तथा जिसके पढ़ने में मन की संलग्नता हो। अस्तु, इन्हीं भावनाओं से प्रेरित होकर यह 'वैद्यमनोरमा' नाम की हिन्दी व्याख्या प्रस्तुत की गयी है, जिसके अध्याेता स्वयमेव इसकी सार्थकता का अनुभव करेंगे।

इस कार्याचिकित्सा-प्रधान ग्रन्थ की समस्त विशेषता प्रत्येक रोग की चिकित्सा-प्रक्रिया के वर्णन में निहित है। कहीं-कहीं लम्बे अध्याय हैं और उन सम्पूर्ण अध्यायों में कहे गये विषयों को हृदयङ्गम कर पाना कठिन होता है, इसलिए इस व्याख्या में सम्पूर्ण अध्याय के विषयों को सरलतापूर्वक मन में बैठा लेने की दृष्टि से प्रत्येक अध्याय के अन्त में संक्षिप्त सारांश दिया गया है। 'मान' के प्रकरण ( चरक. कल्प. अ. १२ ) में प्राचीन मान के साथ आधुनिक मानों का तुलनात्मक विवरण भी दिया गया है। इस प्रकार यह 'वैद्यमनोरमा' व्याख्या प्रत्येक दृष्टि से अध्याेताओं एवं जिज्ञासुओं के मन को आकृष्ट करेगी; और विशेषकर छात्रों की रुचि को जाग्रत कर विषयवस्तु को सुगमतया बोध कराने में समर्थ होगी। हमें विश्वास है कि छात्रों को विषयबोध कराने और विद्वज्जनों को ऊहापोह का अवसर प्रदान करने में यह व्याख्या सर्वथा समर्थ होगी।

१-२ भाग सम्पूर्ण