आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

२६ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

“अवदानसम्पदा जुहुयादि”त्यादिष्ववदानचोदनास्वेष धर्मः प्रत्येव्यः—उपस्तरणं द्विखिश्चावदानं हविरवदानयोश्च प्रत्यभिघारणमिति । उपस्तरणाभिघारणयोर्वर एव कर्त्ता, लाजानां भ्राता । क्त्वाप्रत्ययस्त्वसत्यपि समानकर्तृकत्वे पूर्वकालतामात्रेऽपि प्रायेण कल्पसूत्रेषु प्रयुज्यते ॥ ११ ॥

अर्यमणं नु देवं कन्या अग्निमयक्षत स इमां देवो अर्यमा प्रेतो मुञ्चातु नामुतः स्वाहा । वरुणं नु देवं कन्या अग्निमयक्षत स इमां देवो वरुणः प्रेतो मुञ्चातु नामुतः स्वाहा । पूषणं नु देवं कन्या अग्निमयक्षत स इमां देवः पूषा प्रेतो मुञ्चातु नामुतः स्वाहेत्यविच्छिन्दत्यञ्जलिं १स्रुचेव जुहुयात् ॥ १२ ॥

एतैस्त्रिभिर्मन्त्रैर्लाजान् जुहोति। कथम्, अञ्जलिमविच्छिन्दती अञ्जलेर्विच्छेदम्कुर्वती वधूर्जुहुयात्, २स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्। मन्त्रास्तु वरस्यैव, स इमामिति मन्त्रलिङ्गात्। अन्यथा स मां देव इत्येव स्यात्। स्रुचेव, ३यथा स्रुचा हूयते ४एवमञ्जलिना जुहोति । कथं स्रुचा हूयते । ५द्रवेषु तावत् सर्वाणि द्रव्याणि स्रुङ्मुखेन जुहोति। अद्रवेषु तु “अपिदधदिव प्रदक्षिणं हुत्वे”ति कल्पान्तरम् । तस्मादिहाप्यपिदधदिव लाजान् जुहोति, न मुखेन ॥ १२॥

अपरिणीय शूर्पपुटेनाभ्यात्मं तूष्णीं चतुर्थम् ॥ १३ ॥

‘त्रिः परिणयन्ती’ति वचनाच्चतुर्थस्य परिणयनस्याप्राप्तिरेव। तथाप्यपरिणीयेत्युच्यते द्वितीयतृतीयावपि होमौ

---

१. ‘स्रुवं जु’ क. पाठः. २ ‘ति लि’ ख. पाठः. ३. ‘यस्तथा’, ४. ‘न्ते त ए’ क. पाठः. ५. ‘वि’ क. ग. पाठः.