आयुर्वेद दर्शन

वायोविद् का रसवाद और त्रिधातु सिद्धांत

८७

प्रकृतिभूतस्य खल्वस्य लोके चरतः कर्माणीमानि भवति । तद्यथा धरणी धारणं, ज्वलनोज्वालनम्, आदित्य-चन्द्रनक्षत्रग्रहगणानां संतानगतिविधानम्, सृष्टिश्च भेदानाम्, अपाविसर्गः, प्रवर्तनं स्रोतसम्, पुष्पफलानां चाभि-निर्वर्तनम्, उद्भेदनं चैन्द्रिदानाम्, कृतूनां प्रविभागः प्रविभागो धातूनाम्, धातुमानसंस्थानव्यक्तिः, बीजाभिसंस्कारः शस्यभिर्वर्द्धनमधिक्रिदोपशेषणे, अवैकारिकविकाराश्रयेति ।

प्रकृपितस्य खल्वस्य लोके चरतः कर्माणीमानि भवति । तद्यथा—शिखरि शिखरावमंथनम्, उन्मथनमनोकहानाम्, सागराणाम्, उद्भेदनं सरसाम्, प्रतिसरणमापगानाम्, उत्पीडनं आकंपनं च भूमेः, आधमनमंनुदानाम्, नीहारनिर्हीर्दपांशु-सिकतामस्त्यभेकरगक्षाररूधिराश्माशनिविसर्गः, भावानां चाभावकरणम्, चतुर्गुणांतकराणां भेद्यसूर्यानलानिलानां विसर्गः ।

आगे कांकायन के प्रजापति वाद में वायु के वैदिक विवेचन के साथ साथ इन अंशों का भी तौलनिक दृष्ट्या विवेचन होगा । सारांशः—

सहि भगवान्, प्रभवश्च अन्ययश्च भूतानाम् भावा-भावकरः, सुखासुखयोर्विधाता, मृत्युः, यमः, नियंता, प्रजापतिः, अदीतिः, विश्वकर्मा, विश्वरूपः, सर्वगः,