आयुर्वेद दर्शन

१०८

आयुर्वेद-दर्शन

तस्मान्मतिं विमुञ्च्यैताममार्गप्रसूतां बुधः । सतां बुद्धिप्रदीपेन पश्येत्सर्वं यथातथम् ॥ इति ॥

द्विविधमेव खलु सर्वं सच्चासच्च, तस्य चतुर्विधा परीक्षा आमोदेशः प्रत्यक्षमनुमानं युक्तिश्चेति । आमास्तावत्—

रजस्तमोभ्यां निर्धुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये । येषां त्रिकालमसलं ज्ञानमव्याहृतं सदा ॥ आसाः शिष्टा विदुद्वास्ते तेषां वाक्यमसंशयम् । सत्यं वक्ष्यति ते कस्मादसत्यं नीरजस्तमाः ॥ आत्मैन्द्रिय मनोऽर्थाणां सन्निकर्पात्प्रवर्तते । व्यक्ता तदात्मे या बुद्धिः प्रत्यक्षं सा निरुच्यते ॥ प्रत्यक्षपूर्व त्रिविधं त्रिकालं चानुमीयते । बन्दिनिर्गुहो ध्रुमेन मैथुनं गर्भदर्शनात् ॥ एवं व्यवस्थित्यतीतं, बीजात्फलमनागतम् । दृष्ट्वा बीजात्फलं जातमिहैव सदृशं बुधाः ॥ जलकर्षणं बीजतुं संयोगात्सस्य संभवः । युक्तिः षडधातु संयोगात् गर्भार्णां संभवस्तथा ॥ मध्य मंथन मंथान संयोगाद्गनि संभवः । युक्तिशुक्ता चतुष्पादसंपद्वाधिनिवर्हिणी ॥ बुद्धिः पश्यति या भावान्बहुकारणयोगजान् । युक्तिस्त्रिकाला साज्ञेया त्रिवर्गः साध्यते यया ॥ एषा परीक्षा नास्त्यन्या यया सर्वं परीक्ष्यते । परीक्ष्यं सदसत्त्वेन तया चास्ति पुनर्भवंः ॥