आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

८४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः अथास्य सत्त्वस्य शोधनमारणमाह— अयोवच्छोधनं तस्य मारणं तद्वदेव तु । यद्वा—मारितं ताम्रवद्गन्धपारदाभ्यां निषेचयेत् ॥ ५३ ॥ पिण्डीकृतं तु बहुधेत्यस्य व्याख्या—तिन्दुकप्रमाणान् बहुपिण्डान् गोलकान् कृत्वेत्यर्थः । कोष्ठगतमिति व्याख्या— अधःपातनकोष्ठां स्थापितम् । मारणं तद्वदेव तु व्याख्या— त्रिफलादिभिर्लोहवद्भावयित्वा विंशतिवारं षष्टिवारं शतवारं वा पुटयित्वा सत्त्वभस्म संपाद्यं भक्षणार्थं, रसे जारणार्थं तु शोधयित्वा जार्यम् ॥ अथास्य गुणाः— सत्त्वमभ्रस्य शिशिरं त्रिदोषघ्नं रसायनम् । विशेषात्पुंस्त्वजननं वयसः स्तम्भनं परम् ॥ ५४ ॥ नानेन सदृशं किंचिद्भैषज्यं पुंस्त्वकृत्परम् । सत्त्वसेवी वयःस्तम्भं लभते नात्र संशयः ॥ ५५ ॥ अथान्यच्च— सर्वेषामुपपूर्वाणां रसानां सत्त्वमारणम् । कर्तव्यं भस्मसूतेन गन्धकेनाग्निगर्भके ॥ ५६ ॥ यत्रोपरसभागोऽस्ति रसे तत्सत्त्वयोजनम् । कर्तव्यं षड्गुणाधिक्याद्रसज्ञत्वमभीप्सता ॥ ५७ ॥ अथ सामान्यतः सर्वेषां सत्त्वपातनमुच्यते— गुडः पुरस्तथा लाक्षा पिण्याकं टङ्कणं तथा । ऊर्णा सर्जरसश्चैव क्षुद्रमीनसमन्वितम् ॥ ५८ ॥ सत्त्वपातनद्रव्येण संयुक्तं खल्वमध्यके । एतत्सर्वं तु संचूर्ण्य छागदुग्धेन पिण्डकाः ॥ ५९ ॥ कृत्वा ध्माताः खराङ्गारैः सत्त्वं मुञ्चन्ति निश्चितम् ।