आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१४४ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [अध्यायः किट्टाद्दशगुणं मुण्डं मुण्डात्तीक्ष्णं शताधिकम् । तीक्ष्णाल्लक्षगुणं कान्तं भक्षणात्कुरुते बलम् ॥ २७८ ॥ सुवर्णमथवा रौप्यं मृतं यत्र न विद्यते । कान्तलोहेन कर्माणि तत्र कुर्याद्भिषग्वरः ॥ २७९ ॥ स्वर्णाभावे मतं ताप्यं ततोऽपि स्वर्णगैरिकम् । रूप्यादीनामलाभे तु प्रक्षिपेद्विमलादिकम् ॥ २८० ॥ इति श्रीसौराष्ट्रदेशोद्भवसारस्वतकुलावतंसोपाध्यायश्रीमाधवविरचिते आयु- र्वेदप्रकाशे एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ अथ द्वादशोऽध्यायः । अथोपधातुनिरूपणम् । अथ तेषु स्वर्णमाक्षिकम्—'सोनामखी' इति लोके । स्वर्णमाक्षिकमाख्यातं तापीजं मधुमाक्षिकम् । ताप्यं माक्षिकधातुश्च माक्षिकं चैव तन्मतम् ॥ १ ॥ किंचित्सुवर्णसाहित्यात्स्वर्णमाक्षिकमीरितम् । उपधातुः सुवर्णस्य किंचित्स्वर्णगुणैः समम् ॥ २ ॥ न केवलं स्वर्णगुणा वर्तन्ते स्वर्णमाक्षिके । द्रव्यान्तरस्य संसर्गात्सन्त्यन्येऽपि गुणा यतः ॥ ३ ॥ किन्तु तस्यानुकल्पत्वात् किञ्चिदूना गुणास्ततः । तथाऽपि काञ्चनाभावे दीयते स्वर्णमाक्षिकम् ॥ ४ ॥ कान्यकुब्जाख्यविषये जायते स्वर्णमाक्षिकम् । तपतीतीरतोऽपि स्यादित्येवं तद्द्वियोनिकम् ॥ ५ ॥ कान्यकुब्जोद्भवं ताप्यं विज्ञेयं स्वर्णवर्णकम् । तपतीतीरगं तत्तु पञ्चवर्णमुदाहृतम् ॥ ६ ॥ लक्षणम्— स्वर्णाभं स्वर्णमाक्षीकं निष्कोणं गुरुतायुतम् । कालिमां विकिरेत्तत्तु करे घृष्टं न संशयः ॥ ७ ॥