आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१४.] आयुर्वेदप्रकाशः । १८९ रक्तशृङ्गी केसरश्च यमदंष्ट्रा च पण्डितैः । त्याज्यानीमानि योगेषु विषाणि दश तत्त्वतः ॥ २१ ॥ लक्षणानि— देवासुररणे देवैर्हतस्य पृथुमालिनः १ । दैत्यस्य रुधिराञ्जातस्तरुराश्वत्थसंनिभः ॥ २२ ॥ निर्यासः कालकूतोऽस्य मुनिभिः परिकीर्तितः । सोऽहिच्छत्रे शृङ्गवेरे कोङ्कणे मलये भवेत् ॥ २३ ॥ शृङ्गवेरः पर्वतविशेषः ॥ घनं रूक्षं सुकठिनं भिन्नाञ्जनसमप्रभम् । कन्दाकारं समाख्यातं कालकूटं महाविषम् ॥ २४ ॥ लक्षणान्तरम्— वृत्तः कन्दो भवेच्छुष्को जम्बीरफलवच्च यः । तत्कालकूटं जानीयाद्घ्राणमात्रान्मृतिप्रदम् ॥ २५ ॥ मेषशृङ्गाकृतिः कन्दो मेषशृङ्गीति कीर्त्यते । दर्दुराकृतिकः कन्दो दर्दुरः कथितस्तु सः ॥ २६ ॥ गोस्तनाभफलो गुच्छस्तालपत्रच्छदस्तथा । तेजसा यस्य दह्यन्ते समीपस्था द्रुमादयः ॥ २७ ॥ असौ हालाहलो ज्ञेयः किष्किन्धायां हिमालये । दक्षिणाब्धितटे देशे कोङ्कणेऽपि च जायते ॥ २८ ॥ अन्तर्नीलो बहिः श्वेतो हालाहल उदाहृतः । कर्कोटाभं तु कर्कोटं खरं बाह्येऽन्तरे मृदु ॥ २९ ॥ हरिद्राग्रन्थिवद्ग्रन्थिः सः स्यात्कृष्णोऽतिभीषणः । मूलाग्रयोस्तु वृत्तः स्यादायतः पीतगर्भकः ॥ ३० ॥ कञ्चुकाढ्यः स्निग्धपर्वा हारिद्रः स तु कन्दकः । गोशृङ्गेऽग्रे च निक्षिप्ते नास्याऽसृक्प्रवर्तते ॥ ३१ ॥ १ 'वृषुमालिनः' ग. । २ 'भवेत्कृष्णो' ग. ।