आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१९० आयुर्वेदग्रन्थमाला । [अध्यायः कन्दो लघुर्गोस्तनवद्रक्तशृङ्गीति तद्विषम् । शुष्कार्द्रवत्सकिञ्जल्कं मध्ये तत्केसरं विदुः ॥ ३२ ॥ श्वदंष्ट्रारूपसंस्थाना यमदंष्ट्रेति सोच्यते । रसायने धातुवादे विषवादे क्वचित्क्वचित् । दशैतानि प्रयुज्यन्ते न भैषज्ये रसायने ॥ ३३ ॥ अथ कैश्चिन्नव भेदा उक्तास्ते यथा— वत्सनाभः सहारिद्रः सक्तुकश्च प्रदीपनः । सौराष्ट्रिकः शृङ्गिकश्च कालकूटस्तथैव च ॥ ३४ ॥ हालाहलो ब्रह्मपुत्रो विषभेदा अमी नव । पलाशपत्रवत्पत्रैस्तद्वीजसदृशैः फलैः ॥ ३५ ॥ स्थूलः कन्दो भवेत्तस्य प्रभावस्तु महान् स्मृतः । सिन्दुवारसदृक्पत्रो वत्सनाभ्याकृतिस्तथा ॥ ३६ ॥ यत्पार्श्वे न तरोर्वृद्धिर्वत्सनाभः स भाषितः । वर्णतो लोहितो यः स्याद्वर्हिमान् दहनप्रभः ॥ ३७ ॥ महादाहकरो घ्राणात्कथितः स प्रदीपनः । वर्णतः कपिलो यत्स्यात्तथा भवति सारकः । ब्रह्मपुत्रः स विज्ञेयो जायते मलयाचले ॥ ३८ ॥ शेषाः पूर्वमुक्ता एव । अथैषामुत्पत्तिस्थानानि—वत्सनाभः पर्वतक्षोणीषूत्पद्यते, हारिद्रो हरिद्राकक्षेषु, सक्तुकः पर्वतदेशे, प्रदीपनः समकक्षेषु, सौराष्ट्रिकः सुराष्ट्रदेशे, शृङ्गिकः कपि- लेषु नदीकक्षेषु, कालकूटोऽहिच्छत्रादौ, हालाहलः किष्कि- न्धादौ, ब्रह्मपुत्रैः ब्रह्मनाम कश्चन पर्वतप्रदेशस्तस्य कक्षेषु ॥ अथैषां वर्णाः— ब्राह्मणं पाण्डुरविषं क्षत्रियं रक्तवर्णकम् । वैश्यं पीतप्रभं शूद्रं कृष्णवर्णं विनिन्दितम् ॥ ३९ ॥