आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

३६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः शशिहेलिहिरण्यमूषिका ध्रुवमक्षीणधियामनेन लक्ष्मीम् । इति सिद्धमते खोटः ॥ अत्रभेकादिशब्दा धातुवाचका इत्यलं रहस्यप्रकाशेन ॥ गन्धै२तैलयुगलाऽयसिमध्ये पूतिवारिवशं३मेष्यति पिष्टी । तैलभेकवलिकल्पितपिष्टीसंयमः प्लवगपूत्यभिषेकैः ॥२६३॥ दरदस्यापि पिष्टीत्वेन गृहीतत्वात्पूर्वकर्मणि संबन्धः ॥ इति सिद्धमते खोटः ॥ अधोऽष्टाङ्गुलतश्चुल्याः सिध्यन्ति सिकतावृताः । रसगन्धशिलासर्पाः पाकाद्यग्निविपक्रिमाः ॥ २६४ ॥ खोटान्तरम् ।— साल्लूर५कुटिलार्कस्वरम्भापामार्गभस्मना । हस्तीव बध्यते वक्रलोहखण्डिकया रसः ॥ २६५ ॥ खोटान्तरम् ।— भेकभास्करगन्धायोवङ्गस्य क्षारभस्मना । हस्तीव बध्यते लोहवक्रचक्रिकया रसः ॥ २६६ ॥ इति रञ्जनवेधनानि ॥ अथ बाह्यद्रुतयः । एतास्तु केवलामारोटकमेव मिलिता निबध्नन्ति, फलमस्य कल्पप्रमितमायुः; किंवा पूर्वोक्तग्रासक्रमजारिताः पूर्वोक्तफल- १ शशिः तारं, हेलिरर्कस्ताम्रं, हिरण्यं स्वर्णं, एतेषां मूषिका ध्रुवं लक्ष्मीं करोति, तस्यामुपर्युक्तसेकेनेत्यर्थः । २ गन्धतैलयुगला गन्धतैलसहिता पिष्टी नाम दरदः, पूतिवारिवशमेष्यति पूतिलोहौ यौ नागवङ्गौ तयोर्द्रुतिर्नाम द्रवः तस्य वशमेष्यति वह्नावनुड्डयनेनेत्यर्थः । ३ 'वशमेति च' ख. । ४ तैल- भेकवलिभिर्मिलितैः कल्पिता या दररूपा रसगन्धकयोः पिष्टी, तस्याः प्लवगपूत्य- भिषेकैः प्लवगोऽभ्रकं, पूतिलोहौ नागवङ्गौ, तेषां मिलितानां द्रुतानामभिषेकेन संयमो भवतीत्यर्थः । ५ 'माल्लूर'—क. । CCO Gurukul Kangri Collection, Haridwar, Digitized by eGangotri