आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१४.] आयुर्वेदप्रकाशः । १९९ बब्बूलत्वक्कषायेण भङ्गां संस्वेद्य शोषयेत् । गोदुग्धभावनां दत्त्वा शुष्कां सर्वत्र योजयेत् ॥ १११ ॥ इति भङ्गाशुद्धिः । अथ विषतैलम्— गृह्णीयात्काचयन्त्रेण विषस्यागरुसत्त्ववत् । तैलं तेन रसो मर्द्यः श्रुत्कारी स महान्भवेत् ॥ ११२ ॥ एवं धत्तूरबीजादेस्तैलं ग्राह्यं विधानतः । योगे सर्वत्र युञ्जीत प्रोक्तमानेन नान्यथा ॥ ११३ ॥ अथ विषवज्रपातः— रङ्गं विषं टङ्कणमूर्षणं च तुत्थं समांशं कुरु देवदाल्याः । रसेन पिष्टो विषवज्रपातो रसो भवेत्सर्वविषैकहन्ता ॥ ११४॥ निष्कोऽस्य संजीवयति प्रयुक्तो नृमूत्रयोगेन च सर्वथैव । जटाविषेणाकुलितं तथाऽन्यैर्दुष्टैर्विषैर्घूर्णितमातुरं च ॥ ११५ ॥ रङ्गं वङ्गभस्म । इति विषवज्रपातो रसः । अथ लवणभेदी सुधानिधिः— पिष्टं पांशुपटुप्रगाढममलं वज्र्यम्बुना चैकशः सूतं धातुयुतं खटीकवलितं तं संपुटे रोधयेत् । अन्तःस्थं लवणस्य तस्य च तले प्रज्वाल्य वह्निं हठा- च्छुभ्रं ग्राह्यमथेन्दुकुन्दधवलं भस्मोपरिस्थं शनैः॥११६॥ तद्वल्लद्वितयं लवङ्गसहितं प्रातः प्रयुक्तं च यै- रूर्ध्वं रेचयति त्रियाममसकृत्पेयं जलं शीतलम् । एतद्धन्ति च वत्सरावधि विषं षाण्मासिकं मासिकं शैलोत्थं गरलं मृगेन्द्रकुटिलोद्भूतं च तात्कालिकम् ॥ पांशुपटु खारीलवणम् । वज्र्यम्बुना वज्रीदुग्धेन, चैकशः सूतं च पिष्टम् । मृगेन्द्रकुटिलोद्भूतं सिंहश्मश्रुभक्षणजनि-

२०० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [अध्यायः तम् । रसकर्पूरवदस्य प्रक्रिया । इति सकलविषघ्नो लवणभेदी सुधानिधिरसः ॥ अथ क्षारकल्पना— क्षारवृक्षस्य काष्ठानि शुष्काण्यग्नौ प्रदीपयेत् । नीत्वा तद्भस्म मृत्पात्रे क्षिप्त्वा नीरे चतुर्गुणे ॥ ११८ ॥ विमर्द्य धारयेद्रात्रौ प्रातरच्छं जलं नयेत् । तन्नीरं क्वाथयेद्वह्नौ यावत्सर्वं विशुष्यति ॥ ११९ ॥ ततः पात्रात्समुद्धृत्य क्षारो ग्राह्यः सितप्रभः । चूर्णाभः प्रतिसार्यः स्यात् पेयः स्यात्क्वाथवत्स्थितः । इति क्षारद्वयं धीमान्युक्तकार्येषु योजयेत् ॥ १२० ॥ इति क्षारकल्पना । इत्यायुर्वेदप्रकाशे श्रीमदुपाध्यायसारस्वतकुलावतंसकाशीनिवासिश्रीमाधव- विरचिते विषोपविषादिसाधनाध्यायः समाप्तः ॥ समाप्तोऽयमायुर्वेदप्रकाशः ।

आयुर्वेदप्रकाशे प्रमाणतयोपन्यस्तानां ग्रन्थानां ग्रन्थकर्तॄणां च नामानि। १रसपद्धतिः ४-१९ इत्यादौ । २वाग्भटः (रसवाग्भटः) ४-२४ इत्यादौ । ३रसरत्नाकरः ८-२२ इत्यादौ । भास्करः १३-२ इति । ४रसचिन्तामणिः १३-१६ इत्यादौ । महेश्वरः १४-५ इत्यादौ । शिवागमः १४-२६ इत्यादौ । ५रसार्णवतन्त्रं १६-१४ इत्यादौ । बृहद्वशिष्ठपुराणं १७-१२ इति । १ अयं ग्रन्थः श्रीबिन्दुपण्डितविरचितः; तथाच तद्ग्रन्थस्यारम्भश्लोकः,- "नत्वा निष्कपटं निरञ्जनधिया निर्विघ्नमीशप्रियामायुर्वेदविदां मुदे सुभिषजामेषा मया बिन्दुना । ग्रन्थेभ्यः परिगृह्य सारमखिलं सूत्रैश्चिकित्सासखीवृक्षेभ्यः स्रगिव प्रसूननिचयैः संग्रह्यते पद्धतिः ॥" इति । रसपद्धत्युपरि महादेवपण्डितविरचिता टीकाऽपि वर्तते । सटीकाया रसपद्धत्या एकं हस्तलिखितपुस्तकं श्रीनासिकक्षेत्र- निवासिनां मदीयपरमसुहृदां वैद्यवर्याणां 'कृष्णशास्त्री देवधर' इत्येतेषां सकाशाल्लब्धं, आयुर्वेदप्रकाशसंशोधने चैतत्पुस्तकस्य महानुपयोगो जातः । २ अत्र वाग्भटशब्देन रसरत्नसमुच्चयकर्ता रसवाग्भट एवाभिप्रेतः, नतु अष्टाङ्गहृदयतन्त्रकर्ता वाग्भटः । रसरत्नसमुच्चयकर्तारं अग्रे बहुषु स्थलेषु रस- वाग्भट इति नाम्ना स्वयमेव निर्दिशति माधवः । यथा ५९ पृष्ठे, ३ पंक्त्याम् । ३ श्रीनित्यनाथसिद्धविरचितोऽयं ग्रन्थः रसखण्ड-रसेन्द्रखण्ड-वादखण्ड- रसायनखण्ड-मन्त्रखण्डाख्यैः पञ्चभिः खण्डैर्विभक्तः । तेषु रसखण्डो रसेन्द्रख- ण्डश्च कलकत्तानगरे मुम्बय्यां च मुद्रितः, रसायनखण्डस्तु आयुर्वेदीयग्रन्थमालायां मुद्रितोऽस्ति । ४ अयं श्रीरामचन्द्रगुहविरचितो रसेन्द्रचिन्तामणिरेव ज्ञेयः । ५ अत्र प्रमाणतयोपन्यस्ताः श्लोका रसार्णवतन्त्रे ११ पटले उपलभ्यन्ते ।

to र it looks almost like a matra, but it is indeed the footnote digit १! Wait, should we write १ as footnote reference? Let's see the footnotes: १ महादेवतनयविष्णु पण्डितविरचितोऽयं ग्रन्थः । (Note: विष्णु पण्डित or विष्णुपण्डित? In image: विष्णु पण्डित has a tiny space or विष्णुपण्डित? It's विष्णु पण्डित or विष्णुपण्डित). २ भगवद्गोविन्दपादाचार्यविरचितो रसहृदयतन्त्राख्यो ग्रन्थ आयुर्वेदिय- -> wait, आयुर्वेदीय-? In image: आयुर्वेदीय- (with ee-matra: दी). ग्रन्थमालायां मुद्रितोऽस्ति । ३ अयं श्रीअनन्तदेवसूरिविरचितः, मुम्बय्यां वेंकटेश्वरयन्त्रालये मुद्रितोऽस्ति । ४ अत्र प्रमाणतयोपन्यस्तः श्लोकः श्रीसोमदेवविरचितरसेन्द्रचूडामणौ ५ अध्याये वर्तते ।

Wait, let's look at the footnotes at the bottom: Line 1: horizontal line (divider) Footnote line 1: १ महादेवतनयविष्णु पण्डितविरचितोऽयं ग्रन्थः । (wait

आयुर्वेदप्रकाशपाठसंशोधनम् ।

अपपाठः | सुपाठः | पृ० | पं० प्रजायते । | प्रजायते ॥ ५६ ॥ | ७ | २२ रसेषु ॥ ५६ ॥ | रसेषु ॥ | ,, | २३ मलदोषापनुत्त्युर्थं | मलदोषापनुत्त्यर्थं | ,, | २६ लिप्त्वाऽधोभाण्डे | लिप्त्वा अधोभाण्डे | १० | १ संधिलेपं | सन्धिलेपं | ,, | २ सर्पाक्षी चित्रिका वन्ध्या° | सर्पाक्षीचित्रिकावन्ध्या° | १२ | १५ सर्वकुष्ठहा | सूर्यकुष्ठहा | १५ | २ संमूर्च्छयं | संमूर्च्छर्यं | १६ | १७ सुताम्राद्रियुक् । | सुताम्राद्रियुक् | १९ | २१ १ 'वारसम्' क. । | १ 'र्वा रसम्' क. । | ,, | २५ सप्तधा । | सप्तधा | २१ | २३ गन्धमभावे | ग्राह्यमभावे | २८ | २१ दत्त्वा च वालुकामुपरि | दत्त्वा च वालुकामूर्ध्वं | २९ | २० लोहभेकि सिद्धमते | सिद्धमते लोहभेकि | ३५ | १७ पाकाद्यग्निविपक्रिमाः | पाकादग्निविपक्रिमाः | ३६ | ९ केवलामारोटकमेव | केवलमारोटकमेव | ,, | १८ °कज्जलि° | °कज्जली° | ३९ | ११ मूपामध्यगस्तिष्ठे° | मुखमध्यगतस्तिष्ठ° | ४१ | २० कूप्या | कूप्यां | ४६ | १ सा यन्त्रे | तां यन्त्रे | ,, | ६ हिमं | हिमां | ,, | ,, पारदं दशटङ्कं स्यादशटङ्कं च | पारदो दशटङ्कः स्याद्- | | गन्धकम् । | षटङ्कश्च गन्धकः । | ४९ | २१ तांश्च तान्नाशयेच्छ्रेष्ठः | तांस्तांश्च नाशयेच्छ्रेष्ठः | ५० | ७ रसायनं त्रिदोषघ्नो | रसायनस्त्रिदोषघ्नो | ५२ | १८ शिफावारिपिष्टं | शिफां वारिपिष्टां | ,, | २२ खेदं | खेदो | ५५ | १५ कुलत्थ | कुलत्थान् | ५९ | १४ चित्रा गिरिजाभवं | चित्रागिरिजाभवं | ६० | २४

२ अपपाठः सुपाठः पृ० पं० असिताया असितायाः ६१ ३ २ ‘अकृष्णाया’ ग. । २ ‘अकृष्णायाः’ ग. ,, २५ देहशुद्धिः देहशुद्धि ७२ १४ °प्रयोगेण °प्रयोगेन ७३ १५ निषेचयेत् निषेवयेत् ८४ ३ दृष्टे नष्टे ९२ २१ °कुलित्था चूर्ण °कुलित्थाचूर्णं ९६ १५ °शुद्धिः °शुद्धयः ,, २१ रसकं तुत्थभेदः रसकस्तुत्थभेदः १०० १४ त्रिधाऽपरा तथाऽपरा १०२ १७ सार्धनिष्काभरा सार्धनिष्कमित्ता ,, २६ °ब्रध्नार्शोरक्तग्रन्थि °ब्रध्नार्शो रक्तग्रन्थि १०४ ५ रेची रेकी १०७ ६ विरेची विरेकी ,, १० बिड्° बिड° ,, २४ कम्पिल्लाक्षपलो कम्पिल्लश्वपलो १०८ १५ व्यवहाराभावतः किं च अभावाव्यवहारस्य किं च श्वेतकुष्ठहरं हि तत् किलासनाशि तत् ११८ २० रससंयुक्तं रसरहितं १२३ ६ यवासा यवसाह्वा १२६ १९ प्रोक्ताव्यवस्था प्रोक्ता व्यवस्था १३२ १२ अथलोहदोषाः अथ लोहदोषाः १३५ ८ सोमामृताभिदमिदं सोमामृताभिधमिदं १३८ २४ सोमामृताभिदं सोमामृताभिधं ,, २५ तयो रम्व्वा तयोरम्व्वा १४९ ५ गैरेय° शैलेय° १५० १३ वङ्गवत्प्लवते वङ्गवद्द्रवते १६१ १४ भूर्भि विज्ञानं १६५ ११ पीतारुण° नीलारुण° १८० २६

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) अंकित नहीं है। यह एक कोरा पृष्ठ (blank page) है।

इस पृष्ठ पर कोई हस्तलिखित या मुद्रित पाठ (श्लोक/योग/औषध विवरण) नहीं है। यह एक रिक्त (कोरा) पृष्ठ है।

नीचे केवल डिजिटलीकरण का पाद-टिप्पणी (watermark) अंकित है:

CCO, Gurukul Kangri Collection, Haridwar, Digitized by eGangotri

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय देवनागरी पाठ (श्लोक, योग या टीका) नहीं है; यह एक रिक्त पृष्ठ (blank flyleaf) है। केवल नीचे डिजिटल संग्रह का पाद-टिप्पणी (metadata) अंकित है:

CC0, Gurukul Kangri Collection, Haridwar, Digitized by eGangotri

पुस्तकालय गुरुकुल काँगड़ी विश्वविद्यालय, हरिद्वार ५३०.०६ वर्ग संख्या................ आगत संख्या..१४,१९५ पुस्तक विवरण की तिथि नीचे अंकित है। इस तिथि सहित ३० वें दिन यह पुस्तक पुस्तकालय में वापस आ जानी चाहिए अन्यथा ५० पैसे प्रतिदिन के हिसाब से विलम्ब दण्ड लगेगा ।

SAMPLE STOCK VERIFICATION 1988 VERIFIED BY B.K. ................ ARCHIVES DATA BASE 2011 - 12 [हस्ताक्षर / Signature]

पुस्तकालय गुरुकुल काँगड़ी विश्वविद्यालय, हरिद्वार ५३०.०६ विषय संख्या ........ट I........ आगत नं० १४,१६५ लेखक Madhava................................................................ शीर्षक Ayurvedapraksha

दिनांक | सदस्य संख्या | दिनांक | सदस्य संख्या

CC0, Gurukul Kangri Collection, Haridwar, Digitized by eGangotri

| दिनांक | सदस्य | दिनांक | सदस्य |

पुस्तकालय, गुरुकुल कांगड़ी विश्वविद्यालय, हरिद्वार ।

आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। (दुष्प्रापप्राचीनायुर्वेदग्रन्थानां क्रमशः प्रकाशिका मासिकपत्रिका) एषा खलु ख्रिस्तीय १९१० वत्सरस्य नॉवेम्बरमासात् प्रतिमासं प्रसि- ध्यति । अस्यां मासिकपत्रिकायामद्यावधि काप्यमुद्रिता दुष्प्रापाश्च विविध- आयुर्वेदाग्रन्था भूयसा यत्नेन संपाद्य, बहूनामादर्शपुस्तकानां साहाय्येन संशोध्य, पाठान्तरादिभिश्च संयोज्य प्रसिद्धिं नीयन्ते । अस्या वार्षिकमूल्यं भारतवर्षब्रह्मदेशसिंहलदेशनिवासिभिर्ग्राहकैः प्रापण- भृतिसहितं रूप्यकत्रयं, अन्यदेशनिवासिभिश्च पादोनरूप्यकचतुष्टयं वर्षारम्भे एव देयं भवेत्; छात्रैस्तु यदि स्वगुरोः 'अनेनास्मत्समीपेऽधीयते' इत्येवं रूपं प्रमाणपत्रं प्रेष्येत चेत्तर्हि रूप्यकद्वयमात्रमेव देयं भवेत् । आयुर्वेदीयग्रन्थमालायां प्रसिद्धीभूता ग्रन्थाः । रसहृदयतन्त्रम्—श्रीमद्गोविन्दभगवत्पादाचार्यविरचितं, चतुर्भुजमिश्र- विरचितमुग्धावबोधिनीव्याख्यासहितम् । मूल्यमेको रूप्यकः । प्रापणभृत्: ३ आणकाः । रसप्रकाशसुधाकरः—श्रीयशोधरविरचितः । मूल्यमेको रूप्यकः । प्रापणभृतिः ३ आणकाः । गदनिग्रहस्य प्रयोगखण्डः—श्रीसोढलवैद्यविरचितः । अस्मिन् खण्डे घृततैलचूर्णगुटीलेहाद्यसवाद्याः षडधिकारा विद्यन्ते । मूल्यं सार्धरूप्यकः । प्रापणभृतिः ३ आणकाः । रससारः—श्रीगोविन्दाचार्यविरचितः; तथा रससंकेतकलिका— नैगमकायस्थजातीयश्रीचामुण्डवैद्यविरचिता; एतद्ग्रन्थद्वयमेकत्र बद्धमेवोपलभ्यते । मूल्यं १२ आणकाः । प्रापणभृतिः २ आणकौ । राजमार्तण्डः—श्रीभोजमहाराजविरचितः; तथा नाडीपरीक्षा श्री- वणविरचिता; एतद्ग्रन्थद्वयमेकत्र बद्धमेवोपलभ्यते । मूल्यं ८ आणकाः । प्रापण- भृतिः २ आणकौ । नाडीपरीक्षा—श्रीरावणकृता । मूल्यं १ आणकः । प्रापणभृतिः ०॥ आणकः । वैद्यमनोरमा—श्रीकालिदासवैद्यविरचिता तथा धाराकल्पः । मूल्यं ८ आणकाः । प्रापणभृतिः २ आणकौ । रसरत्नाकरान्तर्गतश्चतुर्थो रसायनखण्डः—श्रीनित्यनाथसिद्धवि- रचितः । मूल्यं ८ आणकाः । प्रापणभृतेः २ आणकौ । पुस्तकप्राप्तिस्थानम्— { वैद्य जादवजी त्रिकमजी आचार्य, { २७२, बोराबजार स्ट्रीट, फोर्ट, मुंबई.