बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

त्रयोदशः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने षष्ठोऽध्यायः १०७

अनु०—जहां कोई विशिष्ट नियम निर्दिष्ट न हो वहां इन नियमों का पालन करना चाहिए ॥ २९ ॥

तदेतदवलेखनादिविधानं निर्देशाद् अन्यत्राऽऽहृत्य विधानादृते न भवतीत्यर्थः । न्यायसिद्धेऽर्थे सूत्रारम्भः किमर्थ इति चेत्—समुच्चयशङ्कानिवृत्त्यर्थ इति ब्रूमः । कथं पुनर्विशेषविहिते सामान्यविहितस्याऽवलेखनादेः समुच्चयशङ्का ? शौचभूयस्त्वस्याऽपेक्षितत्वात् । तद्वा कथमिति चेत् ? 'शुचिमध्वरं देवा जुषन्ते' (१३.१.) इति सूत्रद्वयस्थऋग्दर्शनस्य प्रयोजकत्वादिति ॥ २९ ॥

निर्देशमिदानीमाह— 'अथैतदग्निहोत्रे घर्मोच्छिष्टे च दधिधर्मे च कुण्डपायिनामयने चोत्सर्पिणामयने च दाक्षायणयज्ञे चैडादधे च चतुश्चक्रे च ब्रह्मौदनेषु च तेषु सर्वेषु दर्भैरद्भिः प्रक्षालनम् ॥ ३० ॥

---

१. अग्निहोत्रे प्रधानाहुत्यनन्तरं "अपोदङ् पर्यावृत्य प्राचीनदण्डया स्रुचा भक्षयति" ( बो. श्रौ. ३६.) इत्यग्निहोत्रहवण्याैव शेषभक्षणं विहितम् । तत्राऽग्निहोत्रहवण्या उच्छिष्टसंस्पर्शेऽपि अद्भिः प्रक्षालनादेव तस्याश्शुद्धिः। नान्यत् शुद्ध्यर्थमपेक्ष्यत इत्यर्थः । परन्तु इदमग्निहोत्रहवण्या उच्छिष्टकरणं, 'अग्निहोत्रहवण्याश्च लेहोलीढापरिग्रहः' इति कलिवर्ज्यप्रकरणे उक्तत्वात् कलौ निषिद्धम् ॥

प्रवर्ये "यावन्तः प्रवर्येत्विजस्तेषूपहवमिष्ट्वा यजमान एव प्रत्यक्षं भक्षयति' (बौ श्रौ. ९. ११. ) इति विहितं घर्मभक्षणम् । तथैव प्रवर्ग्यवति सोमे "दधिघर्मं भक्षयन्ति" ( बो. घ. १७ ) इति विहितो दधिघर्मभक्षः ॥

कुण्डपायिनामयनाख्यः संवत्सरसाध्यः यज्ञविशेषः । तत्रर्त्विजामन्तरुर्वेश्रमसैर्भक्षणं विहितम् । एवमुत्सर्पिणामयनमपि सत्रविशेष एव । तत्र "अैन्द्रं सान्नाय्यं समुपहूय भक्षयन्ति" इति सान्नाय्यभक्षणं पात्रेणैव विहितम् । (बो. श्रौ. १६-२१, २२) ।

दाक्षायणयज्ञो नाम दर्शपूर्णमासविकृतिविशेषः । तत्राऽपि "अैन्द्रं सान्नाय्यं समुपहूय भक्षयन्ति" ( बौ. श्रौ १७.५१.) इति विहितम् ।

एवं ऐडादधचतुश्चक्रावपीष्टिविशेषावेव दर्शपूर्णमासविकृतिभूतौ । इमावपि बोधायनाचार्यैस्सप्तदशप्रश्ने ( १७-५२, ५३. ) विहितौ, तत्रापि पूर्ववत् भक्षणं "ऐन्द्रं सान्नाय्यं समुपहूय भक्षयन्ति" इति विहितम् । अत्र सर्वत्राऽपि पात्रयोरुच्छिष्टसंस्पर्शेऽपि अद्भिः प्रक्षालनादेव शुद्धिरित्यर्थः । दाक्षायणैडादधचतुश्चक्रशब्दाः-कर्मनामधेयानि । जैमिनिस्त्वाचार्यः दाक्षायणशब्देन दर्शयोगे आवृत्तिरूपगुणविधिमेव मनुते । कात्यायनोऽप्येवम् । आपस्तम्बबोधायनौ तु दर्शपूर्णमासतः कर्मान्तरमेवेच्छतः । अतश्च दाक्षायणेन दृष्टत्वात् दाक्षायणयज्ञः इति । एवमिडादधस्याऽयमैडादधः । चतुश्चक्रशब्दव्युत्पत्तिस्त्वाचार्येणैव "स एष चतुश्चक्रो भ्रातृव्यवतो यज्ञः" इत्या-