बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

१२०	बौधायन-धर्मसूत्रम्	[ दीक्षितनियमाः

आयतनमित्येव ॥ २५ ॥

जघनेन गार्हपत्यं पत्न्याः ॥ २६ ॥

**अनु०—**यजमान की पत्नी का स्थान गार्हपत्य अग्नि के पीछे होता है ॥ २६॥

ब्रह्मादिभिर्जोषामासीनैरप्येतेष्वेव देशेषु आसितव्यमित्यायतनप्रपञ्चः । उक्तञ्च ‘यथा कर्माृत्विजो न विहारादभिपर्यावर्तेरन्’ इति । अत एव चाध्वर्यो-रायतनानामवचनम्, तद्व्यापाराधीनत्वात् प्रयोगसदसत्तायाः ॥ २६ ॥

तेषु काले काल एव दर्भान् संस्तृणाति ॥ २७ ॥

**अनु०—**ब्रह्मा आदि के स्थानों पर जब-जब यज्ञ का उपक्रम हो तब-तब कुश बिछाना चाहिए ॥ २७ ॥

तेषु ब्रह्माद्यायतनेषु । यज्ञोपक्रमकालानां बहुत्वान्द्रीप्सा । दर्भास्तरणमास-नार्थम् । एवं च होतृषदनमप्यध्वर्युणैव कर्तव्यमिति भवति ॥ २७ ॥

एककस्य चोदकमण्डलुरुपात्तस्स्यादाचमनार्थः ॥ २८ ॥

**अनु०—**प्रत्येक के लिए आचमन के निमित्त जल से पूर्ण कमण्डलु होना चाहिए ॥ २८ ॥

प्रतिपुरुषं अपां पूर्त्तिरित्युभिप्रायः ॥ २८ ॥

व्रतोपेतो दीक्षितस्स्यात् ॥ २९ ॥

**अनु०—**यज्ञ के लिए दीक्षित पुरुष इस व्रत का आचरण करे ॥ २९ ॥

कतमेन व्रतेनोपेतः ?—

न परपापं वदेन्न क्रुध्येन्न रोदेन्मूत्रपुरीषे नाऽवेक्षेत ॥ ३० ॥

**अनु०—**वह दूसरों के पापों का उल्लेख न करे, क्रोध न करे, रोवे नहीं, मूत्र और मल को न देखे ॥ ३० ॥

परस्याऽप्रयतस्य । यद्यप्युपनीतमात्रस्य पुरुषार्थतयैवंजातीयकानां प्रति-षेधस्सिद्धः, तथाऽपि क्रत्वर्थतया प्रतिषेधः संयोगपृथक्त्वात् । प्रायश्चित्तान्तर-मस्याऽनृतवदनादिवदेष 'यदि यजुष्टो मुचस्स्वाहा' इत्यादि । तथा—'दीक्षितश्चे-दनृतं वदेदिमं मे वरुण' इत्यादि ॥ ३० ॥

---

१. एकस्य तूभयत्वे संयोगपृथक्त्वम् । एकस्य-पदार्थस्य कार्यद्वयं प्रति विनियो-जकस्य वाक्यद्वयस्य सत्त्वे संयोगपृथक्त्वम् । संयुज्यते सम्बध्यतेऽनेनेति संयोगो वा-क्यम् । तस्य पृथक्त्वं भेद इत्यर्थः । यथा दघ्नः अग्निहोत्राङ्गत्वबोधकं वाक्यं दध्ना जुहोतीति । तस्यैव चेन्द्रियार्थं विधानम्—दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादिति ॥