भारतकोश
बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

पृष्ठ 177, कुल 486 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 177
सप्तदशः खण्डः ]प्रथमप्रश्ने नवमोऽध्यायः१२५

अथ नवमाध्याये सप्तदशः खण्डः

अथाऽनन्तरप्रभवानामेव किञ्चिद्वक्तव्यमित्यत आह—

तत्र सवर्णासु सवर्णाः ॥ १ ॥

**अनु०—**इन पुत्रों में सवर्णा पत्नियों से सवर्ण पुत्र होते हैं ॥ १ ॥

अनुलोमविषयमिदम् । वर्णानन्तरजसवर्णासु सवर्णैरुत्पादिता अपि सवर्णा भवन्तीत्यर्थः ॥ २ ॥

ब्राह्मणात्क्षत्रियायां ब्राह्मणो वैश्यायामम्बष्ठः शूद्रायां निषादः ॥ २ ॥

**अनु०—**ब्राह्मण से क्षत्रिया पत्नी से ब्राह्मण, वैश्य पत्नी से अम्बष्ठ, शूद्र पत्नी से निषाद होता है ॥ २ ॥

ब्राह्मणात्क्षत्रियायां जातायां तस्यां ब्राह्मणेनोत्पादितः । अत्र पूर्वसूत्रे आदि-स्सवर्णशब्दस्सदृशवर्ण इत्यनया व्युत्पत्त्या वर्तते । सूत्रारम्भस्तु तेषामपि वर्णधर्मप्राप्त्यर्थः ॥ २ ॥

पारशव इत्येके ॥ ३ ॥

**अनु०—**कुछ लोग ब्राह्मण द्वारा शूद्रा पत्नी से उत्पन्न को पारशव कहते ॥ ३ ॥
**टि०—**द्रष्टव्य गौतम० १.४.२१. पृ० ४४ ।
सोऽयं संज्ञाव्यतिरेकः ॥ ३ ॥

क्षत्रियाद्वैश्यायां क्षत्रियश्शूद्रायामुग्रः ॥ ४ ॥

**अनु०—**क्षत्रिय पुरुष द्वारा वैश्य वर्ण की स्त्री से क्षत्रिय तथा शूद्रा स्त्री से उग्र उत्पन्न होता है ॥ ४ ॥

अयमप्येकीयमतेन संज्ञाव्यतिरेकप्रकारः ॥ ४ ॥

वैश्याच्छूद्रायां रथकारः ॥ ५ ॥

**अनु०—**वैश्य पुरुष द्वारा शूद्रा स्त्री से रथकार उत्पन्न होता है ॥ ५ ॥

अस्य त्वाधानेऽधिकारो ‘वर्षासु रथकारः’ इति । एते अनुक्रान्ता अनुलोमाः ॥ ५ ॥


१. एवमेव सूत्रपाठो व्याख्यानपुस्तकेषु “तमुपनयेत् षष्ठं याजयेत् ॥ १४ ॥ ससमो विकृतबीजस्समबीजस्सम इत्येतेषां संज्ञाः क्रमेण निपतन्ति ॥ १५ ॥ त्रिषु वर्णेषु सादृश्याद्ब्रती जनयेत् यान् । तान् सावित्रीपरिभ्रष्टान् व्रात्यानाहुर्मनीषिणः—व्रात्यानाहुर्मनीषिणः इत्यधिकसूत्रपाठो दृश्यते ।