बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 179, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ेंसप्तदशः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने दशमोऽध्यायः १२७
शूद्रान्निषाद्यां कुक्कुटः ॥ १४ ॥
**अनु०—**उग्र पुरुष और क्षत्तृ स्त्री से श्वपाक, वैदेहक पुरुष और अम्बष्ठ स्त्री से वैण, निषाद पुरुष और शूद्रा स्त्री से पुल्कस, शूद्र पुरुष तथा निषाद स्त्री से कुक्कुट उत्पन्न होता है ॥ ११ ॥
**टि०—**क्षत्तुमुग्रायां जातः पुल्कसः ( मनु० १०।१९ )
इदमपि प्रयोजकमहणार्थं, नोदाहरणावधिकमेव कथ्यते । एवं एकार्था अनेकशब्दाः अनेकार्थश्चैकशब्दः शब्दान्तरेषु तत्र संव्यवहारभेदप्रदर्शनार्थः । एवं च तेन कर्मणा तरतमभावं विजानीयादित्युकतं भवति । तथा च वसिष्ठः—
छन्नोत्पन्नास्तु ये केचित्प्रातिलोम्यगुणाश्रिताः ।
गुणाचारपरिभ्रंशात्कर्मभिस्तान् विजानीयुरिति ॥
तद्विशेषावगतिश्च तत्परिहरणार्थम् ॥ ११–१४ ॥
वर्णसंकरादुत्पन्नान्त्रात्यानाहुर्मनीषिणो व्रात्यानाहुर्मनीषिण इति ॥ १५ ॥
इति बोधायनीये धर्मसूत्रे प्रथमप्रश्ने सप्तदशः खण्डः ॥ २६ ॥
**अनु०—**विद्वान् लोग इस प्रकार वर्णों के संकर से उत्पन्न को व्रात्य कहते हैं ॥ १५ ॥
वर्णग्रहणात्सङ्करजा व्रात्या भवन्ति । यद्वा प्रतिलोमजा वर्णसङ्करादुत्पन्ना इति कल्पनीयम् । ततश्च व्रात्यास्संस्कारहीना इति कृत्वा प्रतिलोमा धर्महीना इत्येतदेव ज्ञापितं भवति ॥
इति बौधायनधर्मसूत्रविवरणे गोविन्दस्वामिकृते प्रथमप्रश्ने नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
अथ दशमोऽध्यायः
रक्षकाभावे सति आगः प्रवर्तते । ततश्च वर्णसङ्करोऽपि जायते । अतस्तत्परिहारार्थमाह—
षड्भागभृतो राजा रक्षेत्प्रजाम् ॥ १ ॥
**अनु०—**राजा प्रजा की आय या पुण्य का छठाँ भाग वेतन के रूप में लेकर प्रजा की रक्षा करे ॥ १ ॥
षट्शब्दोऽत्र लुप्तपूरणप्रत्ययो द्रष्टव्यः । भृतिर्वेतनं तद्ग्राही भृतः । राजा चाऽत्राऽभिषिक्तः। स चाऽपि तासां प्रजानां षष्ठभागमाग्भवति । ब्राह्मणस्याऽनु