बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

१३० | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ राजधर्माः

सङ्ग्रामे न निवर्तेत ॥ ९ ॥

अनु०—युद्ध में पलायन न करे ॥ ९ ॥

युद्धे उपस्थिते पलायनपरायणेन न भवितव्यमित्यर्थः ॥ ९ ॥

युद्धे तु वर्तमाने— न कर्णिभिर्न दिग्धैः प्रहरेत् ॥ १० ॥

अनु०—बर्छीदार अस्त्रों से या विषदिग्ध अस्त्रों से प्रहार न करे ॥ १० ॥

कर्णवन्त्यस्त्राणि कर्णानि शूलादीनि । विषेण लिप्तानि दिग्धानि । असमासः प्रत्येकं प्रतिषेधप्राप्त्यर्थः ॥ १० ॥

किञ्च— भीतमत्तोन्मत्तप्रमत्तविसन्नाहस्त्रीबालवृद्धब्राह्मणैर्न युध्येताऽन्यत्राऽऽ- ततायिनः ॥ ११ ॥

अनु०—भयभीत, सुरापान से मत्त, पागल, चेतनाहीन, कवचादि बन्धन से हीन, स्त्री, बालक, वृद्ध और ब्राह्मण के साथ युद्ध न करे, किन्तु आततायी के ऊपर आक्रमण करे ॥ ११ ॥

टि०—द्र० गौतम० २-१०-१८ ‘अन्यत्र व्यश्वसारथ्यायुधकृताञ्जलिप्रकीर्णकेश-पराङ्मुखोपविष्टस्थलवृक्षारूढदूतगोब्राह्मणवादिभ्यः' तात्पर्य यह है कि राजा ऐसे लोगों पर प्रहार न करे ।

भीतः त्रस्तः । मत्तस्सुरादिपायी । उन्मत्तो विरुद्धचेष्टः । प्रमत्तो विगतचेताः। विसन्नाहो विगलितकवचादिबन्धः विगतव्यापारो वा । शेषाः प्रसिद्धाः । तैर्न युध्येत तान् न हिंस्यादित्यर्थः । १ तथा च गौतमः—'न दोषो हिंसायामाहवे । अन्यत्र व्यश्वसारथ्यनायुधकृताञ्जलिप्रकीर्णकेशपराङ्मुखोपविष्टस्थलवृक्षारूढ-दूतगोब्राह्मणवादिभ्यः' इति । व्यश्वसारथीत्यत्र व्यश्वो विसारथिरिति योजना । व्यश्वादिशब्दो दूतादिभिः प्रत्येकं सम्बन्धनीयः । अदूतोऽपि दूतोऽहमिति यो वदति गैरहं ब्राह्मणोऽहमिति । पूर्वोक्तान्विशिनष्टि—अन्यत्राऽऽततायिन इति । आततायी साहसकारी ॥ ११ ॥

तद्धिंसायां दोषाभावं परकीयमतेनोपन्यस्यति— अथाऽप्युदाहरन्ति— 'अध्यापकं कुले जातं यो हन्यादाततायिनम् । न तेन भ्रूणहा भवति मन्युस्तं मन्युमृच्छतीति ॥ १२ ॥

---

१. See. मनु. ८.१५०, १५१ ।