भारतकोश
बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

पृष्ठ 191, कुल 486 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 191

एकोनविंशः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने दशमोऽध्यायः १३९

प्रकार है: 'यदि ( साक्षी यथार्थतः ) वाद के तथ्यों को स्मरण करता है तो वह श्रेष्ठ लोगों से प्रशंसा प्राप्त करेगा ।'

प्राधान्यं तपोनिर्दिष्टविद्यादिभिः, तद्वचनात् प्रतिपत्तिः निश्चयः । कार्य इत्यध्याहारः । किमुक्तं भवति—

द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणिनां तथा ।
गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तराः ॥

इत्येतदुक्तं भवति ॥ १७ ॥

अतोऽन्यथा कर्तपत्यम् ॥ १८ ॥

**अनु०—**इससे भिन्न प्रकार से निर्णय करने पर वह नरक में गिरता है ॥ १८ ॥

उक्तोपायादुपायान्तरेण निर्णये सति कर्तपत्यं नाम दोषो भवति । कर्तं नरकं तस्मिन् निपातः कर्तपत्यम् ॥ १८ ॥

तत्र च प्रायश्चित्तमाह—

द्वादशरात्रं तप्तं पयः पिबन् कूष्माण्डैर्वा जुहुयात् कूष्माण्डैर्वा जुहुयादिति ॥ १९ ॥

इति बौधायनीये धर्मसूत्रे प्रथमप्रश्ने एकोनविंशः खण्डः ॥ १९ ॥

अनु०—( इसका प्रायश्चित्त इस प्रकार है ): बारह दिन रात तक उष्ण दुग्ध पिए या कूष्माण्ड मन्त्रों से होम करे ॥ १९ ॥

**टि०—**गोविन्द स्वामी की टीका के अनुसार यह होम राजा या राजपुरुष को करना चाहिए और आहवनीय अग्नि में ही करने चाहिए । 'यद‍्देवा देवहेलनम्' से लेकर 'पुनर्मनः पुनरायुर्म आगात्' तक ( तैत्तिरीय आरण्यक १०.३-५ ) कूष्माण्ड मन्त्र हैं । प्रत्येक मन्त्र के साथ होम करे, कुछ आचार्यों के अनुसार प्रतिदिन होम की आवृत्ति करे । म्यूह्लर ने यह प्रायश्चित्त मिथ्या साक्ष्य देने वाले के लिए बताया है ।

घृतमिति शेषः । अस्मार्त्तत्वादाहवनीय एवाऽयं होमो राज्ञो राजपुरुषाणां च (?) । कूष्माण्डानि 'यद‍्देवा देवहेलनम्' इत्यारभ्य "पुनर्मनः पुनरायुर्म आगा" दित्यन्तान्यारण्यके प्रसिद्धानि । प्रतिमन्त्रं च होमभेदः । प्रत्यहं होमावृत्तिरिति केचित् । अपरे द्वादशरात्रस्याऽन्ते सकृदेवैत्याहुः ॥ १९ ॥

इति बौधायनधर्मसूत्रविवरणे गोविन्दस्वामिकृते प्रथमप्रश्ने दशमोऽध्यायः ॥