भारतकोश
बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

पृष्ठ 236, कुल 486 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 236

१८४ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ पुत्रभेदाः

'सवर्णापुत्रानन्तरापुत्रयोरनन्तरापुत्रश्चेद्गुणवान् स ज्येष्ठांशं हरेत्॥१२॥

अनु०— सवर्णा पत्नी से उत्पन्न पुत्र तथा उससे ठीक नीचे के वर्ण वाली पत्नी से उत्पन्न पुत्र में यदि ठीक नीचे के वर्ण वाली पत्नी का पुत्र गुणवान् हो तो वही ज्येष्ठ पुत्र का अंश प्राप्त करे ॥ १२ ॥

गुणवत्ता हि श्रुतशीलादिः ॥ १२ ॥

गुणवत्पुत्रस्य ज्येष्ठांशहरणे कारणमाह—

गुणवान् हि शेषाणां भर्ता भवति ॥ १३ ॥

अनु०— गुणवान् पुत्र ही शेष पुत्रों का भरण-पोषण करने वाला होता है ॥१३॥

आहारदानादिगुणवत्त्वे समर्थ एव । अतो ज्यैष्ठ्यं गुणवयः-कृतम् ॥ १३ ॥

'औरसे तूत्पन्ने' इत्युक्तम् ; तत्र सर्वस्यौरसनिमित्तग्रहणे प्राप्ते परिभाषते—

सवर्णायां संस्कृतायां स्वयमुत्पादितमौरसं पुत्रं विद्यात् ॥१४॥

अनु०-- अपने वर्ण की संस्कारपूर्वक विवाहिता पत्नी से स्वयम् उत्पादित पुत्र को औरस पुत्र समझना चाहिए ॥ १४ ॥

पाणिग्रहणेन शास्त्रलक्षणेन तस्यां स्वयमुत्पादित औरसो न क्षेत्रजादिः ॥ १३ ॥

एतत्सञ्ज्ञात् पुत्रप्रतिनिधीनाह—

अभ्युपगम्य दुहितरि जातं पुत्रिकापुत्रमन्यं दौहित्रम् ॥ १५ ॥

अनु०-- संविदा के अनुसार पुत्री से उत्पन्न पुत्र को पुत्रिकापुत्र कहते हैं और उसके अतिरिक्त पुत्री के पुत्र को दौहित्र कहते हैं ॥ १५ ॥

विद्यादित्यनुवर्तते । अभ्युपगम्य संवादाऽस्मदर्थमपत्यमिति या दुहिता दीयते तस्यां जातं दौहित्रं पुत्रिकापुत्रं विद्यात् । अन्यत्वमौरसापेक्षया । तस्याऽस्य गौणत्वप्रदर्शनार्थम् । अन्यं दौहित्रमित्यस्याऽपरा व्याख्या—अन्यः असंवादपूर्वकं दत्तायां जातः तं दौहित्रमेव विद्यात् ॥ १५ ॥


१. एतत्सूत्रानन्तरं "अथाप्युदाहरन्ति-अङ्गादङ्गात् सम्भवसि हृदयादधि जायते । आत्मा वै पुत्र नामासि स जीव शरदश्शतमिति" इति । सूत्रं सर्वेषु मूलपुस्तकेषूपलभ्यते । परन्तु व्याख्यानपुस्तकेष्वनुपलम्भात्र व्याख्यातमिति भाति"