बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

त्रयोदशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः २६५

षीकतूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति' इति ॥ १ ॥ 'केवलाघो भवति केवलादी । मोघमन्नं विन्दते इति ॥ २ ॥

अनु० — जो व्यक्ति केवल आहार मात्र करता है वह केवल पाप ही एकत्र करता है । वह व्यर्थ ही अन्न खाता है ॥ २ ॥

एवमविदुषो निन्दया विदुषः प्रशंसा । अघं पापं इतरथा केवलाघो भवेत् कोऽसौ ? केवलादी केवलआहारीत्यर्थः । स एव मोघमन्नं विन्दत इति अनया ऋचा निन्यत इति शेषः । अस्य ऋषिर्भिक्षुः त्रिष्टुप्छन्दः । अन्नदानप्रशंसा । मोघं वृथा अन्नमदनीयं विन्दते भुङ्क्ते अप्रचेताः अविद्वानित्येतत् । अहं सत्यमेव ब्रवीमि न मृषा । वधो हिंसा इत् इत्यवधारणे स इति केवलाशन उच्यते : तस्य केवलाशनं वध एवेत्यर्थः । अथ वा—एतद्भिक्षोर्वाक्यम् , तस्य वध इत्युक्तम् , तमावेष्टयति नाऽर्यमणं पुष्यति देवतार्थं न प्रयच्छतीति नो सखायं चाऽप्यभ्यागतं पूजयति स एव केवलाघो भवति केवलादित्वात् । गतश्लोकदर्शितविस्तरः ॥ २ ॥

स एवमेवाऽहरहस्सायम्प्रातर्जुहुयात् ॥ ३ ॥

अनु०—इसी प्रकार प्रतिदिन सायंकाल तथा प्रातःकाल हवन करे ॥ ३ ॥

अत एतद्गम्यते—'सर्वावश्यकामवसाने' इत्यस्य दिवसे कर्तव्यानामन्ते दिवाभोजिन एवमेव रात्रावित्ययमर्थ इति ॥ ३ ॥

रात्रौ भोजनद्रव्याभावे कथम् ?

अद्भिर्वा सायम् ॥ ४ ॥

अनु०—अथवा सायकाल जल अर्पित करे ।

भोजनीयम् , आचमनभोजनसामान्यात् ॥ ४ ॥

मनुष्याणां पौर्वापर्यमाह —

अथाऽप्युदाहरन्ति—

अग्रे भोजयेदतिथीनन्तर्वत्नीरनन्तरम् ।
बालवृद्धांस्तथा दीनान् व्याधितांश्च विशेषतः ॥ ५ ॥

अनु० — इस विषय में निम्नलिखित पद्य उद्धृत करते हैं-सबसे पहले अतिथियों

---

१. श्रुतेरनुवादोऽयम् See तै. ब्रा. २. ८. ८. १.