बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 346, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ें२५४ | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ संन्यासिनियमाः
करना यहाँ गुरु की सेवा से माता-पिता या विद्यागुरु की सेवा का भी अर्थ हो सकता है।
गुरुशुश्रूषा पित्रोः परिचरणम्, विद्यागुरोर्वा। यद्यपि विदितवेदितव्यस्य संन्यासेऽधिकारः। तथाऽपि संशयस्तिरोधानं वा सम्भाव्यत इति गुरुशुश्रूषया भवितव्यम्। असमीक्ष्यकारित्वं प्रमादः तदभावोऽप्रमादः। आहारदोषोऽपि त्रिधा भवति-जात्याश्रयनिमित्तैर्लशुनपतितकेशादिभिस्तदाहारशुद्धिः। चशब्दस्सन्तोषादिपरिग्रहार्थः। व्रतोपव्रतयोर्भेदेन विधानं प्रायश्चित्तगुरुलघुत्वख्यापनार्थम् ॥ ३ ॥
अथ भैक्षचर्या-ब्राह्मणानां शालीनयायावराणामपवृत्ते वैश्वदेवे भिक्षां लिप्सेत ॥ ४ ॥
अनु०—अनेक घरों से भिक्षा मांगने का नियम बताया जायगा वैश्वदेव के उपहार दिये जाने के बाद शालीन या यायावर ब्राह्मणों के घर से भिक्षा पाने की इच्छा करे ॥ ४ ॥
भिक्षाणां समूहो भैक्षं तच्चर्या तदर्जनम्। ब्राह्मणानां गेहेष्वित्यध्याहारः। भिक्षां भिक्षितद्रव्यं लिप्सेत याचेत ॥ ४ ॥
अथ भिक्षामन्त्रः—
'भवत्पूर्वां प्रचोदयात् ॥ ५ ॥
अनु०—'भवत्' शब्द का पहले प्रयोग करते हुए भिक्षा देने के लिए कहे ॥ ५ ॥
'भवति भिक्षाम्' इत्यादि सिद्धे सत्यारम्भात्क्षत्रियवैश्यभिक्षुकयोरयमेव मन्त्रः। तयोरपि संन्यासेऽधिकारोऽस्तीति ज्ञापितं भवति। तत्पुनर्ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायकृतोपमादिकं प्रसिद्धि समीक्ष्य युक्तायुक्ततया विचारणीयम् ॥ ५ ॥
गोदोहनमात्रमाकाङ्क्षेत ॥ ६ ॥
अनु०—गाये दुहने में जितना समय लगता है उतना ही समय में भिक्षा मांगने की इच्छा करे ॥ ६ ॥
मन्त्रमुक्त्वेति ॥ ६ ॥
अथ भैक्षचर्यादुपावृत्तः शुचौ देशे न्यस्य हस्तपादान् प्रक्षाल्याऽऽदित्यस्याऽग्रे निवेदयेत्—२'उदुत्यं चित्र' मिति ब्रह्मणे निवेदयेते३ 'ब्रह्म जज्ञान' मिति ॥ ७ ॥
१. भवत्पूर्वमिति. ख. पू.
२. मन्त्राविमौ १६७ पृष्ठे टिप्पण्यां द्रष्टव्यौ।
३. ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्वि सीमतस्सुरुचो वेन आवः। स बुध्निया उपमा अस्य विष्ठास्सत्तश्च योनिमसत्तश्च विवः (तै. सं. ४. २. ८. २.) ॥