बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 347, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ेंअष्टादशः खण्डः] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः २९५
अनु०—भैक्षचर्या से लौटकर भिक्षा को पवित्र स्थान पर रखकर हाथ पैरों को धोए और प्राप्त भिक्षान्न को 'उदुत्यं चित्रम्' आदि मन्त्र का उच्चारण करते हुए सूर्य को निवेदित करे तथा 'ब्रह्मजज्ञानम्' आदि मन्त्र का उच्चारण करते हुए ब्रह्मन् को निवेदित करे ॥ ७ ॥
टि०—ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्वि सीमतस्सुरुचो वेन आवः । स बुध्निया उपमा अस्य विष्ठा स्सतश्च योनिमसतश्च विवः । तै० सं० ४. २. ८. २
पृथगेतौ ^१पिटकस्थौ शुचौ देशे निधाय ॥ ७ ॥
अथाऽस्य प्राणाहुतय एवाऽग्निकार्ये इत्यस्मिन्नर्थे श्रुतिं दर्शयति—
विज्ञायते—आधानप्रभृति यजमान एवाऽग्नयो भवन्ति तस्य प्राणो गार्हपत्योऽपानोऽन्वाहार्यपचनो^३ व्यान आहवनीय उदानसमानौ सभ्यावसथ्यौ ॥ ८ ॥
अनु०—वेद से यह ज्ञात होता है कि ब्रह्माधान के समय से यजमान में ही सभी यज्ञाग्नि आहित होते हैं । यजमान के प्राण गार्हपत्य अग्नि हैं, अपान वायु अन्वाहायपचन है, व्यान आहवनीय अग्नि है, उदान और समान सभ्य तथा आवसथ्य अग्नि हैं ॥ ८ ॥
आधीयन्तेऽग्नय आत्मनीत्यात्मसमारोपणमाधानं तत्प्रभृतीत्यर्थः ॥ ८ ॥
पञ्च वा एतेऽग्नय आत्मस्थाः ॥ ९ ॥
अनु०—ये पाँच अग्नि आत्मा में स्थित हैं ॥ ९ ॥
उक्तानुवादोऽयम् । पञ्चसंख्या सभ्यावसथ्यकरणपक्षमाश्रित्य । अकरणपक्षेऽपि तत्सङ्कल्पोऽस्त्येव; 'आहवनीये सभ्यावसथ्ययोस्सङ्कल्पः' इत्याधानपरिभाषावचनात् ॥ ९ ॥
यस्मादेवं तस्मात्—
आत्मन्येव जुहोति ॥ १० ॥
अनु०—इस प्रकार यजमान आत्मा ही हवन करता है ॥ १० ॥
एवशब्दः 'यस्याऽग्नौ न क्रियते यस्य चाऽन्नं न दीयते न तद्भोक्तव्यम्, इत्येवमाशङ्कानिवृत्त्यर्थः ॥ १० ॥
१. पृथगेतौ पिण्डौ, इति. घ. पु २. इतः प्रभृति सूत्रत्रयमेकसूत्रतया परिगणितं इ. पु.
३. अन्वाहार्यं नाम दर्शपूर्णमासयोर्दक्षिणात्वेन देय ओदनः, स यत्र पच्यतेऽग्नौ स दक्षिणाग्निरन्वाहार्यपचनः ॥