भारतकोश
बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

पृष्ठ 345, कुल 486 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 345

अष्टादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः २९३

अष्टादशः खण्डः

एकदण्डी त्रिदण्डी वा ॥ १ ॥

**अन०—**सन्यासी एक या तीन दण्ड लेकर चले ॥ १ ॥

उक्तेऽपि दण्डत्रित्वे विकल्पाभिधानं किमर्थम् ? उच्यते-सकलाश्रमधर्मानुष्ठाने सति दण्डसंख्यायां नाऽभिनिवेशः कर्तव्य इत्यभिप्रायः ॥ १ ॥

भिक्षोर्हि द्विविधानि व्रतानि भवन्ति-महाव्रतान्युपव्रतानि च । तत्र महाव्रतान्याचष्टे—

अथैमानि व्रतानि भवन्ति-अहिंसा सत्यमस्तेन्यं मैथुनस्य च वर्जनं त्याग इत्येव ॥ २ ॥

**अनु०—**संन्यासी के निम्नलिखित व्रत होते हैं—अहिंसा अर्थात् वाणी, मन और कर्म से किसी को आघात न पहुँचाना, सत्य भाषण, अस्तेन्य अर्थात् बलपूर्वक या छल से दूसरे का धन न लेना, मैथुन अर्थात् स्त्री से हर प्रकार के कामुकतापूर्ण सम्बन्ध का त्याग तथा दूसरों को उदारता पूर्वक दान देना ॥ २ ॥

अहिंसा वाङ्मनःकायैर्भूतानां दुःखानुत्पादनम् । उक्तेऽप्यभयप्रदाने पुनरभिधानमतिक्रमे प्रायश्चित्तगौरवार्थम् । सत्यं यथाभूतार्थवादित्वम् । स्तेन्यं पुनः छलेन वञ्चनया चौर्येण वा परद्रव्यादानम् । मैथुनवर्जनन्तु स्त्रिया सह सम्भाषण, सहासन, तत्स्पर्शन' निरीक्षणादीनां वर्जनम् । त्यागो दानम् । यद्यप्यनिचयो भिक्षुस्तथाऽपि औषधपुस्तकादिपरिग्रहोऽस्त्येव ! तथा च तत्सिद्धवत्कारेण गौतमो 'दशवर्षभुक्तं परैस्सन्निधौ भोक्तु' रित्यभिधायाऽभिधत्ते “न श्रोत्रियप्रव्रजितराजन्यपुरुषै”रिति ।

याज्ञवल्क्योऽपि— 'वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणां रिक्थभागिनः' इति ॥ २ ॥

उक्तानि पञ्च महाव्रतानि ॥

पञ्चैवोपव्रतानि भवन्ति-अक्रोधो गुरुशुश्रूषाऽप्रमादश्शौचमाहारशुद्धिश्चेति ॥ ३ ॥

**अनु०—**इसी प्रकार पाँच उपव्रत भी होते हैं—क्रोध न करना, गुरु की सेवा, प्रमाद का त्याग, पवित्रता और आहार की शुद्धि ॥ ३ ॥

**टि०—**गोविन्द स्वामी के अनुसार प्रसाद का अर्थ है बिना सोचे-समझे कार्य

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद) · पृष्ठ 345, कुल 486 में से · BharatKosha