भारतकोश
संग्रह पर लौटें

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

अष्टादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः २९३

अष्टादशः खण्डः

एकदण्डी त्रिदण्डी वा ॥ १ ॥

**अन०—**सन्यासी एक या तीन दण्ड लेकर चले ॥ १ ॥

उक्तेऽपि दण्डत्रित्वे विकल्पाभिधानं किमर्थम् ? उच्यते-सकलाश्रमधर्मानुष्ठाने सति दण्डसंख्यायां नाऽभिनिवेशः कर्तव्य इत्यभिप्रायः ॥ १ ॥

भिक्षोर्हि द्विविधानि व्रतानि भवन्ति-महाव्रतान्युपव्रतानि च । तत्र महाव्रतान्याचष्टे—

अथैमानि व्रतानि भवन्ति-अहिंसा सत्यमस्तेन्यं मैथुनस्य च वर्जनं त्याग इत्येव ॥ २ ॥

**अनु०—**संन्यासी के निम्नलिखित व्रत होते हैं—अहिंसा अर्थात् वाणी, मन और कर्म से किसी को आघात न पहुँचाना, सत्य भाषण, अस्तेन्य अर्थात् बलपूर्वक या छल से दूसरे का धन न लेना, मैथुन अर्थात् स्त्री से हर प्रकार के कामुकतापूर्ण सम्बन्ध का त्याग तथा दूसरों को उदारता पूर्वक दान देना ॥ २ ॥

अहिंसा वाङ्मनःकायैर्भूतानां दुःखानुत्पादनम् । उक्तेऽप्यभयप्रदाने पुनरभिधानमतिक्रमे प्रायश्चित्तगौरवार्थम् । सत्यं यथाभूतार्थवादित्वम् । स्तेन्यं पुनः छलेन वञ्चनया चौर्येण वा परद्रव्यादानम् । मैथुनवर्जनन्तु स्त्रिया सह सम्भाषण, सहासन, तत्स्पर्शन' निरीक्षणादीनां वर्जनम् । त्यागो दानम् । यद्यप्यनिचयो भिक्षुस्तथाऽपि औषधपुस्तकादिपरिग्रहोऽस्त्येव ! तथा च तत्सिद्धवत्कारेण गौतमो 'दशवर्षभुक्तं परैस्सन्निधौ भोक्तु' रित्यभिधायाऽभिधत्ते “न श्रोत्रियप्रव्रजितराजन्यपुरुषै”रिति ।

याज्ञवल्क्योऽपि— 'वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणां रिक्थभागिनः' इति ॥ २ ॥

उक्तानि पञ्च महाव्रतानि ॥

पञ्चैवोपव्रतानि भवन्ति-अक्रोधो गुरुशुश्रूषाऽप्रमादश्शौचमाहारशुद्धिश्चेति ॥ ३ ॥

**अनु०—**इसी प्रकार पाँच उपव्रत भी होते हैं—क्रोध न करना, गुरु की सेवा, प्रमाद का त्याग, पवित्रता और आहार की शुद्धि ॥ ३ ॥

**टि०—**गोविन्द स्वामी के अनुसार प्रसाद का अर्थ है बिना सोचे-समझे कार्य

२५४ | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ संन्यासिनियमाः

करना यहाँ गुरु की सेवा से माता-पिता या विद्यागुरु की सेवा का भी अर्थ हो सकता है।

गुरुशुश्रूषा पित्रोः परिचरणम्, विद्यागुरोर्वा। यद्यपि विदितवेदितव्यस्य संन्यासेऽधिकारः। तथाऽपि संशयस्तिरोधानं वा सम्भाव्यत इति गुरुशुश्रूषया भवितव्यम्। असमीक्ष्यकारित्वं प्रमादः तदभावोऽप्रमादः। आहारदोषोऽपि त्रिधा भवति-जात्याश्रयनिमित्तैर्लशुनपतितकेशादिभिस्तदाहारशुद्धिः। चशब्दस्सन्तोषादिपरिग्रहार्थः। व्रतोपव्रतयोर्भेदेन विधानं प्रायश्चित्तगुरुलघुत्वख्यापनार्थम् ॥ ३ ॥

अथ भैक्षचर्या-ब्राह्मणानां शालीनयायावराणामपवृत्ते वैश्वदेवे भिक्षां लिप्सेत ॥ ४ ॥

अनु०—अनेक घरों से भिक्षा मांगने का नियम बताया जायगा वैश्वदेव के उपहार दिये जाने के बाद शालीन या यायावर ब्राह्मणों के घर से भिक्षा पाने की इच्छा करे ॥ ४ ॥

भिक्षाणां समूहो भैक्षं तच्चर्या तदर्जनम्। ब्राह्मणानां गेहेष्वित्यध्याहारः। भिक्षां भिक्षितद्रव्यं लिप्सेत याचेत ॥ ४ ॥

अथ भिक्षामन्त्रः—

'भवत्पूर्वां प्रचोदयात् ॥ ५ ॥

अनु०—'भवत्' शब्द का पहले प्रयोग करते हुए भिक्षा देने के लिए कहे ॥ ५ ॥

'भवति भिक्षाम्' इत्यादि सिद्धे सत्यारम्भात्क्षत्रियवैश्यभिक्षुकयोरयमेव मन्त्रः। तयोरपि संन्यासेऽधिकारोऽस्तीति ज्ञापितं भवति। तत्पुनर्ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायकृतोपमादिकं प्रसिद्धि समीक्ष्य युक्तायुक्ततया विचारणीयम् ॥ ५ ॥

गोदोहनमात्रमाकाङ्क्षेत ॥ ६ ॥

अनु०—गाये दुहने में जितना समय लगता है उतना ही समय में भिक्षा मांगने की इच्छा करे ॥ ६ ॥

मन्त्रमुक्त्वेति ॥ ६ ॥

अथ भैक्षचर्यादुपावृत्तः शुचौ देशे न्यस्य हस्तपादान् प्रक्षाल्याऽऽदित्यस्याऽग्रे निवेदयेत्—२'उदुत्यं चित्र' मिति ब्रह्मणे निवेदयेते३ 'ब्रह्म जज्ञान' मिति ॥ ७ ॥


१. भवत्पूर्वमिति. ख. पू.
२. मन्त्राविमौ १६७ पृष्ठे टिप्पण्यां द्रष्टव्यौ।
३. ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्वि सीमतस्सुरुचो वेन आवः। स बुध्निया उपमा अस्य विष्ठास्सत्तश्च योनिमसत्तश्च विवः (तै. सं. ४. २. ८. २.) ॥

अष्टादशः खण्डः] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः २९५

अनु०—भैक्षचर्या से लौटकर भिक्षा को पवित्र स्थान पर रखकर हाथ पैरों को धोए और प्राप्त भिक्षान्न को 'उदुत्यं चित्रम्' आदि मन्त्र का उच्चारण करते हुए सूर्य को निवेदित करे तथा 'ब्रह्मजज्ञानम्' आदि मन्त्र का उच्चारण करते हुए ब्रह्मन् को निवेदित करे ॥ ७ ॥

टि०—ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्वि सीमतस्सुरुचो वेन आवः । स बुध्निया उपमा अस्य विष्ठा स्सतश्च योनिमसतश्च विवः । तै० सं० ४. २. ८. २

पृथगेतौ ^१पिटकस्थौ शुचौ देशे निधाय ॥ ७ ॥
अथाऽस्य प्राणाहुतय एवाऽग्निकार्ये इत्यस्मिन्नर्थे श्रुतिं दर्शयति—
विज्ञायते—आधानप्रभृति यजमान एवाऽग्नयो भवन्ति तस्य प्राणो गार्हपत्योऽपानोऽन्वाहार्यपचनो^३ व्यान आहवनीय उदानसमानौ सभ्यावसथ्यौ ॥ ८ ॥

अनु०—वेद से यह ज्ञात होता है कि ब्रह्माधान के समय से यजमान में ही सभी यज्ञाग्नि आहित होते हैं । यजमान के प्राण गार्हपत्य अग्नि हैं, अपान वायु अन्वाहायपचन है, व्यान आहवनीय अग्नि है, उदान और समान सभ्य तथा आवसथ्य अग्नि हैं ॥ ८ ॥

आधीयन्तेऽग्नय आत्मनीत्यात्मसमारोपणमाधानं तत्प्रभृतीत्यर्थः ॥ ८ ॥

पञ्च वा एतेऽग्नय आत्मस्थाः ॥ ९ ॥

अनु०—ये पाँच अग्नि आत्मा में स्थित हैं ॥ ९ ॥
उक्तानुवादोऽयम् । पञ्चसंख्या सभ्यावसथ्यकरणपक्षमाश्रित्य । अकरणपक्षेऽपि तत्सङ्कल्पोऽस्त्येव; 'आहवनीये सभ्यावसथ्ययोस्सङ्कल्पः' इत्याधानपरिभाषावचनात् ॥ ९ ॥
यस्मादेवं तस्मात्—
आत्मन्येव जुहोति ॥ १० ॥

अनु०—इस प्रकार यजमान आत्मा ही हवन करता है ॥ १० ॥
एवशब्दः 'यस्याऽग्नौ न क्रियते यस्य चाऽन्नं न दीयते न तद्भोक्तव्यम्, इत्येवमाशङ्कानिवृत्त्यर्थः ॥ १० ॥


१. पृथगेतौ पिण्डौ, इति. घ. पु २. इतः प्रभृति सूत्रत्रयमेकसूत्रतया परिगणितं इ. पु.
३. अन्वाहार्यं नाम दर्शपूर्णमासयोर्दक्षिणात्वेन देय ओदनः, स यत्र पच्यतेऽग्नौ स दक्षिणाग्निरन्वाहार्यपचनः ॥

२९६बौधायन-धर्मसूत्रम्[ संन्यासिनियमाः

स एष आत्मयज्ञ आत्मनिष्ठ आत्मप्रतिष्ठ आत्मानं क्षेमं नयतीति विज्ञायते ॥ ११ ॥

अनु०—यह यज्ञ आत्मयज्ञ है, यह आत्मा में निहित है, आत्मा में प्रतिष्ठित है और आत्मा को कल्याण देने वाला है, ऐसा वेद से ज्ञात होता है ॥ ११ ॥

एवं सत्यात्मयज्ञता भवति आत्मनिष्ठः यथाविध्यात्मोपासकः आत्मसुखप्राप्त्यर्था यस्यकरूपा बुद्धिः आसावात्मप्रतिष्ठः । सैषा पूर्वोक्तोपासनायाः प्रशंसा ॥ ११ ॥

भूतेभ्यो दयापूर्वं संविभज्य शेषमद्भिरुपस्पृश्यौषधवत् प्राश्नीयात् ॥ १२ ॥

अनु०—दयापूर्वक प्राणियों को अपने भोजन का अंश देकर, अवशिष्ट अन्न पर जल छिड़क कर औषधि के समान उसका भक्षण करे ॥१२॥

भूतानि पक्षिसरीसृपादानि । दया अनुकम्पा । तत्पूर्वं संविभज्य प्रदायाऽद्भिरुपस्पृश्य शुक्लान्नं दृष्टार्थमेतत् । औषधवदिति विरसं विवक्षितम् । तथा सति रसोपलब्धिनं भवतीत्यभिप्रायः ॥ १२ ॥

प्राश्याऽप आचम्य १ 'वाङ्म आसन्नसोः प्राण' इति जपित्वा ज्योतिष्मत्याऽऽदित्यमुपतिष्ठते २'उद्वयं तमसस्परि'ति ॥ १३ ॥

अनु०—भोजन और आचमन करने के बाद 'वाङ्म आसन्नसोः प्राण' (तैत्तिरीय संहिता ५. ५. ९. २) का जप करे और ज्योतिष्मती मन्त्र से सूर्य की प्रार्थना करे ॥ १३ ॥

टि०—वाङ्म आसन्नसोः प्राणोऽक्ष्योध्श्चक्षुः कर्णयोः श्रोत्रं बा वोर्बलं मूरुषोरोजोऽरिष्टा विश्वाम्यङ्गानि तनूस्तनुवा मे सह नमस्ते अस्तु मा मा हिं सीः ॥ तै० सं० ५. ५-९-२
भैक्षभोजनादन्यत्राऽप्येतद्वेदितव्यम् ॥ १३ ॥

अथ भिक्षाप्रकारः—
अयाचितमसंकॢप्तमुपपन्नं यदृच्छया ।
आहारमात्रं भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकमिति ॥ १४ ॥


१. वाङ्म आसन्नसोः प्राणोऽक्ष्योश्चक्षुः कर्णयोःश्रोत्रं बाहुवोर्बलमूरुषोरोजोऽरिष्टा विश्वाम्यङ्गानि तनूस्तनुवा मे सह नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीतः ॥ तै. सं. ५.५.९.२.
२. 'उद्वयं तमसस्परि' इतीयमेव ज्योतिष्मती, ज्योतिःपदवत्त्वात् ॥

अष्टादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः २९७

अन०-जो अन्न बिना मांगे मिला हो, जिसके विषय में पहले से निश्चय न किया गया हो, जो संयोगवश अपने आप ही उसे मिल गया हो उस अन्न से केवल उतना ही भोजन करे जितने से जीवन यात्रा चल सके ॥ १४ ॥

अयाचितमप्रार्थितम् । असंक्लृप्तमनवधृतं मनसाऽपि । यदृच्छयोपपन्नं नाम केनचित् प्रयोजनान्तरवशादानीतम् आहारमात्रं सूपोपदेशादिविस्ताररहितम् । प्राणयात्रिकं यथा प्राणो नाऽपगच्छति ॥ १४ ॥

अथाप्युदाहरन्ति- अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्ष्याः षोडशारण्यवासिनः । द्वात्रिंशतं गृहस्थस्याऽपरिमितं ब्रह्मचारिणः ॥१५॥

अनु०-इस विषय में निम्नलिखित उद्धृत करते हैं- संन्यासी का भोजन आठ ग्रास का होता है-ओर वानप्रस्थ का भोजन सोलह ग्रास का। गृहस्थ का भोजन बत्तीस ग्रास का होता है, किन्तु ब्रह्मचारी का भोजन अपरिमित होता है ॥ १५ ॥

अल्पाभ्यवहारार्थोऽयं नियमः ॥ १५ ॥ भैक्षं वा सर्ववर्णेभ्य एकान्नं वा द्विजातिषु । अपि वा सर्ववर्णेभ्यो न चैकान्नं द्विजातिष्विति ॥ १६ ॥

अनु०-द्विजातियों में सभी तीन वर्ण के व्यक्तियों के यहाँ से भिक्षान्न लिया जा सकता है अथवा उनमें एक ब्राह्मण का ही अन्न भिक्षा में प्राप्त कर भक्षण करे। अथवा सभी वर्णों से प्राप्त अन्न का भक्षण करे, द्विजातियों में केवल ब्राह्मण से प्राप्त भिक्षान्न को न खाये ॥ १६ ॥

सर्ववर्णग्रहणात् शूद्रान्नमध्येवाभ्युपगतम् । अतश्चैकान्नपक्षेऽपि द्विजातिग्रहण मुख्यस्यैव' ॥ १६ ॥

अथ यत्रोपनिषदमाचार्या ब्रुवते तत्रोदाहरिन्त- स्थानमौनवीरासनसवनोपस्पर्शनचतुर्थषष्ठाष्टमकालव्रतयुक्तस्य ॥१७॥

अनु०-इस संबन्ध में आचार्य उपनिषद् का विवेचन करते हैं और निम्नलिखित विशेष नियम उद्धृत करते हैं। दिन में खड़ा रहे, वाणी का संयम करे, (रात्रि में) एक ही आसन में बैठे, (प्रातः, सायंकाल और मध्याह्न) तीनों सवनों के समय स्नान करे, केवल चौथे, छठे या आठवें भोजन की वेला में भोजन करे ॥ १७॥

यत्र ग्रहणं चित्तप्रणिधानार्थं तत्रोपनिषद्रहस्यं कर्तव्यतयाऽऽचार्या ब्रुवते ।

२९८बौधायन-धर्मसूत्रम्[संन्यासिनियमाः

तत्र तद्विशेषमन्यमुपदिशन्ति स्म। स्थानं हिमोत्सङ्गः। मौनं वाक्संयमः स्वाध्यायोडपि। वीरासनमेकरूपेणाऽऽसनम्। रात्राविति शेषः। चतुर्थषष्ठाष्टमकालता एकाद्वयहत्र्यहातिक्रमः व्रतमनशनं त्रिभिस्सम्बध्यते ॥ १७ ॥

कणपिण्याकयावकदधिपयोव्रतत्वं चेति ॥१८॥

अनु०— चावल के कण तिल का बना पिण्याक, जो से बने हुए भोजन दही और दूध का ही भक्षण करे ॥ १८ ॥

कणास्तण्डुलावयवाः। पिण्याकं तिलपिष्टम्। यवतण्डुलपक्वौदनः यवागूर्वा यावकम्। सममन्यत् ॥ १८ ॥

तत्र मौने युक्तस्त्रैविद्यवृद्धैराचार्यैर्मुनिभि १रन्यैर्वाऽऽश्रमिभिर्बहुश्रुतैर्दन्तान् सन्धायाऽन्तर्मुख एव यावदर्थं सम्भाषीत न यत्र लोपो भवतीति विज्ञायते ॥ १९ ॥

अनु०— इस समय मौन व्रत का पालन करते हुए भी तीनों वेदों के गम्भीर विद्वानों, आचार्यों, मुनियों, अत्यन्त विद्वान् नैष्ठिक ब्रह्मचारियों या तपस्वियों के साथ दाँतों को दबाए हुए ही, मुख के भीतर ही जितना आवश्यक हो उतना ही बोले, इस प्रकार व्रत का लोप नही होता, ऐसा वेद के अनुसार ज्ञात है ॥ १९ ॥

त्रयी ग्रन्थतोऽर्थतश्च यैस्समधिगता, ते त्रैविद्यवृद्धाः अत्रैविद्यवृद्धा अप्याचार्याः। मुनयः परिव्राजकाः। अन्याश्रमग्रहणान्नैष्ठिकतापसयोर्ग्रहण्म्। दन्तैर्दन्तानिति; सम्भाष्यादन्यो यथा न शृणुयादित्यर्थः ॥ १९ ॥

सर्वत्राऽशक्तावाह—

स्थानमौनवीरासनानामन्यतमेन सम्प्रयोगो न त्रयं सन्निपातयेत् ॥२०॥

अनु०— दिन में खड़ा रहना, मौन रहना, रात्रि में एक प्रकार से बैठे रहना इनमें से किसी एक व्रत का पालन करे, तीनों व्रतों का एक साथ पालन न करे ॥२०॥

वक्ष्यमाणं यत्तदपेक्षणीयम् ॥ २० ॥

अथ व्रतविषय एव किंचिदुच्यते —

यत्र गतश्च यावन्मात्रमनुव्रतयेदापत्सु न यत्र लोपो भवतीति विज्ञायते ॥ २१ ॥

अनु०— जहां गया हो वहाँ मात्रा के अनुसार भक्षण करे। प्राणसंकट होने पर


१. आरण्यैः इति, क. पु.

अष्टादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः । २९९

अन्य प्रकार का अन्न खाकर बाद में न खाये तो व्रत का लोप नहीं होता ऐसा वेद में कहा गया है ॥ २१ ॥

आपत्सु यथेष्टमंशित्वा कणादीनामप्यन्यतमं पश्चान्नाश्नोयादित्यर्थः ॥ २१ ॥

स्थानमौवीरासनसवनोपस्पर्शनचतुर्थषष्ठाष्टमकालव्रतयुक्तस्य । अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं घृतं पयः । हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधमिति ॥ २२ ॥

अनु०--दिन में खड़े रहना, कठोर मौन व्रत का पालन करना, रात्रि में बैठे रहना, तीनों सवन कालों में स्नान करना, चौथे छठे या आठवें भोजन काल के समय भोजन करना इन व्रतों का पालन करनेवाले के व्रत को ये आठ वस्तुएं भंग नहीं कर पातीं—जल, मूल, घृत, दूध, यज्ञ की हवि, ब्राह्मण की प्रार्थना गुरु का वचन और औषध ॥ २२ ॥

हविः क्षारलवणवर्जम् । ब्राह्मणकाम्या ब्राह्मणाभ्यर्थना । एवमहविष्यमपि गुरोर्वचनात् । औषधार्थञ्चाऽहविष्यमपि ॥ २२ ॥

सायं प्रातरग्निहोत्रमन्त्रान् जपेत् ॥ २३ ॥

अनु०—सायंकाल तथा प्रातः काल अग्निहोत्र के मन्त्रों का जप करे ॥ २३ ॥

यदग्निहोत्रेऽधीयते तंदाहिताग्नेस्सतो भिक्षुकस्य ॥ २३ ॥

वारुणोभिस्सायं सन्ध्यामुपतिष्ठते मैत्रीभिः प्रातः ॥ २४ ॥

अनु०—सायंकालीन सन्ध्या करने पर वरुण के मन्त्रों से प्रार्थना करे और प्रातः कालीन सन्ध्या करने पर मित्र देवता के मन्त्रों से प्रार्थना करे ॥ २४ ॥

टि०—‘प्र स मित्र मर्तो अस्तु प्रयस्वान् यस्तं आदित्य शिक्षति व्रतेन । न हन्यते न जीयते त्वोतो नैनम हो अश्नोत्यन्तितो न दूरात् ।’

द्वयोर्द्वयोः प्राप्तयोः बह्नीनां विधानमेतत् । तत्र वारुण्या ‘यच्चिद्धि ते’ इति तिस्रः । मैत्र्यः पुनः ‘प्रतिदुग्धे द्वे’ ‘प्र स मित्र’ इत्येषा च ॥ २४ ॥

अनग्निरनिकेतस्स्यादशर्माऽशरणो मुनिः ॥ २५ ॥

अनु०—संन्यासी अग्नि न रखे, गृहहीन होवे, कुछ ग्रहण न करे तथा किसी को शरण में न रहे ॥ २५ ॥


१. ऋकत्रयमिदं १५७. पृष्ठे टिप्पण्यां द्रष्टव्यम् ।
२. ऋग्द्वयमिदं १६०. पृष्ठे टिप्पण्यां द्रष्टव्यम् ॥
३. प्र स मित्र मर्तो अस्तु प्रयस्वान् यस्त आदित्य शिक्षति व्रतेन ।
न हन्यते न जीयते त्वोतो नैवमंऽहो अश्नोत्यन्तितो न दूरात् ॥

३००बौधायन-धर्मसूत्रम्[ संन्यासिनियमः

शपं ग्रहणम् । शरणं परानुग्रहः । उक्तं च 'हिंसाऽनुग्रहयोरनारम्भी' इति । इतिशब्द एवंप्रकाराणां ग्रहणार्थः । कथंप्रकाराणाम् ?

न शब्दशास्त्राभिरतस्य मुक्तिर्न लोकचित्तग्रहणे रतस्य ।
न भोजनाच्छादनतत्परस्य न चैव रम्यावसथप्रियस्य ॥

इत्यादीनाम् ॥ २५ ॥

भैक्षार्थी ग्राममन्विच्छेत् ॥ २६ ॥

अनु०—भिक्षा के लिए ही गाँव में प्रवेश करे ॥ २६ ॥
भैक्षशब्दो जलपवित्रादेरपि प्रदर्शनार्थः ॥ २६ ॥

स्वाध्याये वाचमुत्सृजदिति ॥ २७ ॥

अनु०—वेद के स्वाध्याय के समय ही बोले ॥ २७ ॥
स्वाध्यायः प्रणवः समस्तवेदो वा ॥ २७ ॥

विज्ञायते च—परिमिता वा ऋचः परिमितानि सामानि परिमितानि यजूंष्यथैतस्यैवान्तो नाऽस्ति यद्ब्रह्म तत्प्रतिगृणत आचक्षीत स प्रतिगर इति ॥ २८ ॥

अनु०—वेद से यह ज्ञात होता है कि ऋचाओं की संख्या सीमित है, सामों की संख्या परिमित है, यजुस् की संख्या परिमित है किन्तु उसका अन्त नहीं है जिसे ब्रह्म कहते हैं, उसी के संबन्ध में अध्वर्यु कहते हैं और वही प्रतिगर है ॥ २८ ॥

टि०—इस सूत्र का मन्तव्य कुछ अस्पष्ट है । गोविन्द स्वामी की व्याख्या के अनुसार भाव यह है कि ऋक् आदि मन्त्र परिमित हैं किन्तु चतुर्होत्र नाम के ब्रह्म का अन्त नहीं है । अतएव अध्वर्यु उसी का विवेचन करते हैं, जिस प्रकार मानस का प्रणव प्रतिगर है उसी प्रकार मौन रहने वाले संन्यासी के लिए प्रणव हीं स्वाध्याय है । संन्यासी के लिए स्वाध्याय प्रणव तक भी सीमित हो सकता है । अध्वर्यु का प्रतिगर है 'ओं होत:' । यह अंश तैत्तिरीय ब्राह्मण २.२.१.४ तथा १.१२.५.१ की ओर निर्देश करता है ।

'अस्ति द्वादशाहे दशमेऽहनि मानसे ग्रहे चातुर्होत्रविधानं 'अथ ब्रह्म


१. अयमत्र सारः—
अस्ति द्वादशाहो नाम द्वादशसुत्याकषट्त्रिंशद्दिनसाध्यस्तोमयागः । तत्र दशमे ( सुत्या ) दिवसे प्रजापतिदेवताको मन्त्रोच्चारणं विना मनसैव सर्वमुक्तवाऽनुष्ठेयो मानसो नाम ग्रहविशेषः । तत्र चतुर्होतृमन्त्रस्यापि विधानमस्ति । ( पृथिवी होता ।

अष्टादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः ३०१

वदन्ति' इति । ब्रह्म चतुर्होतारः, 'ब्रह्म वै चतुर्होतारः' इति दर्शनात् । तस्य वाक्यशेषः परिमिता वा इत्यादि । अयमर्थः—ऋगादयो मन्त्राः परिमिताः । एतस्य पुनश्चतुर्होत्राख्यस्य ब्रह्मणोऽन्तो नाऽस्ति । तस्मात्तदेव प्रतिगृणते अध्वर्यव आचक्षत एताः । एवं कृते ब्रह्मणो ब्रह्मैव प्रतिगरस्सम्पद्यते । एवं हि तत्राऽध्वर्युः प्रतिगृणाति 'ओं होत:' इति । गृणातिश्शब्दकर्मा भाषणकरणमित्यर्थः । किमुक्तं भवति ? यथा—मानसस्य प्रणवः प्रतिगरः एवं मौनिनोऽपि प्रणव एव स्वाध्याय इति ॥ २८ ॥

एवमेवैष आशरीरविमोक्षणाद् वृक्षमूलिको वेद 'संन्यासिकः ॥२९॥

अनु०—इस प्रकार संन्यासी शरीर की मुक्ति के समय तक वृक्षमूलिक वेद संन्यासी रहे ॥ २९ ॥

वेदसंन्यासिरो गृहस्थः एव कृतकरणीयोऽभिधीयते । न हि वेदसंन्यासोऽस्ति शास्त्रविरोधात् । अतस्तदर्थानुष्ठानाय प्रतिग्रहादीनां वृत्तिकर्मणां संन्यासो यस्येत्यर्थः । अवसन्नशरीरो जरसा कृतसम्प्रतिविधानो वा पुत्रोपहृतवृत्तिस्तस्याऽयमुपदेशः आशरीरविमोक्षणात् वृक्षमूलिक इति । अथ यस्तावत्समर्थो गृहात् प्रव्रज्यायाः तस्य यथाशास्त्रं सैव भवति । असमर्थस्य पुनरुत्सृष्टाग्नेश्शास्त्राङ्गा इयमेव व्यवस्थोच्यते । प्रव्रज्या च वैकल्पिकी । एवं प्रव्रज्यानन्तरमुपदेशो युज्यत इति । आह च—

वेदसंन्यासिकानां तु कर्मयोगं निबोधत । इत्यभिप्रायः कृतविधानो वा आसीताऽऽमृतदर्शनादिति (?) एवमिति वक्ष्यमाणं प्रणवध्यानं परामृश्यते । एतदुक्तं भवति—परमसंयमवान् परमात्मध्यानेकावलम्बनः पुत्रैश्वर्ये सुखमासीतेति ॥ २९ ॥

वृक्षमूलिक इत्युक्तम्, तत्राऽऽह—

वेदो वृक्षः तस्य मूलं प्रणवः ॥ ३० ॥

अनु०—वेद वृक्ष है और उसक मूल प्रणव है ॥ ३० ॥

वृक्षो व्रश्चनात् पापस्य । प्रणवपूर्वकत्वाद्देदारम्भस्य मूलव्यपदेशः ॥ ३० ॥

प्रणवात्मको वेदः ॥ ३१ ॥

अनु०—वेद की आत्मा प्रणव है ॥ ३१ ॥


द्योरध्वर्युः इत्यादिश्चतुर्होता इत्युक्तम् ) स च होत्रा पठनीयः । तेन तस्मिन् पठिते अध्वर्युः तं 'ओं होत:' इति प्रतिगृणाति । ब्रह्म चतुर्होतृमन्त्रोऽपि । अतश्च ब्रह्मणो ब्रह्मैव प्रतिगर इति ॥

१. संन्यासी इति. घ. पु.

३०२बौधायन-धर्मसूत्रम्[ संन्यासनियमाः

आत्मा सारः प्रणवसारो वेदः । तथा च श्रुतिः—तेभ्योऽभितप्तेभ्य ओंकारः सम्प्रसुस्राव' इति । आह च—

अकारं चाऽप्युकारं च मकारं च प्रजापतिः ।
वेदत्रयान्निरदुहत् भूर्भुवस्स्वरितीति च ॥ ३१ ॥

प्रणवो ब्रह्म प्रणवं ध्यायेत् ॥ ३२ ॥

**अनु०—**प्रणव ही ब्रह्म है, प्रणव का ही ध्यान करे ॥ ३२ ॥

उक्तार्थमेतत् 'स प्रतिगरः' इत्यत्र । परमात्मतादात्म्यध्यानमनेनाभिप्रेतम् ॥ ३२ ॥

'प्रणवो ब्रह्मभूयाय कल्पत इति होवाच प्रजापतिः ॥३३॥

**अनु०—**प्रणव ही ब्रह्म के साथ एक बनाता है ऐसा प्रजापति का कथन है ॥३३॥

ब्रह्मभूयाय ब्रह्मभावाय । अमोघं हि प्रजापतेर्वाक्यम् ॥ ३३ ॥

सप्तव्याहृतिभिर्ब्रह्मभाजनं प्रक्षालयेदिति प्रक्षालयेदिति ॥ ३४ ॥
अथ शालोन ॥
इति द्वितीयप्रश्नेऽष्टादशः खण्डः ॥

**अनु०—**ब्रह्म के पात्र ( शरीर ) को सात व्याहृतियो से धोए ॥ ३४ ॥

**टि०—**ब्रह्मभाजन से दोनों ही अर्थ लिया जा सकता है । ब्रह्म का पात्र या स्थान अर्थात् शरीर और दूसरा भिक्षा पात्र । क्योंकि अन्न को भी ब्रह्म कहा गया है 'अन्नं ब्रह्म' ।

सप्तव्याहृतयो भूराद्यास्सत्यान्ताः । ब्रह्मभाजनं भिक्षापात्रं 'अन्नं ब्रह्म' इति श्रुतेः । यद्वा-ब्रह्मभाजनं शरीरे तद्भुक्त्वा प्रक्षालयेदिति ॥ ३४ ॥

इति श्रीगोविन्दस्वामिकृते बौधायनधर्मविवरणे द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः ।


$^२$एकदण्डी त्रिदण्डी वा ॥ १८ ॥ अथाऽतस्संन्यासविधिम् ॥ १७ ॥ प्रजाकामस्योपदेशः ॥ १६ ॥ अथ वै भवति । अग्नौ करण-


१. एवंव्रत इत्येव व्याख्यानपुस्तकेषु ।
२. इमानि तत्तत्प्रश्नगततत्तत्खण्डादिमसूत्रप्रतीकग्रहणानि तत्तत्प्रश्नान्ते प्रातिलोम्येन पठ्यन्तेऽध्ययनपरम्परायाम् ।

प्रथमः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः ३०३

प्रथमः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः ३०३

शेषेणं ॥ १५ ॥ पित्र्यमायुष्यम् ॥ १४ ॥ यथ अथ शालीनयायावराणाम् ॥ १२ ॥ अथैते पञ्च महायज्ञाः ॥ ११ ॥ अथ प्राचीनावीती ॥ १० ॥ अग्निः प्रजापतिः ॥ ९ ॥ अथ हस्तौ प्रक्षाल्य ॥ ८ ॥ अथाऽतस्सन्ध्द्योपासनविधिं व्याख्यास्यामः ॥ ७ ॥ न पिण्डशेषम् ॥ ६ ॥ तपस्यमवगाहनम् ॥ ५ ॥ अब्राह्मणस्य शारीरो दण्डः ॥ ४ ॥ नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती ॥ ३ ॥ अथ पतनीयानि ॥ २ ॥ अथाऽतः प्रायश्चित्तानि ॥ १ ॥

इति बौधायनीय धर्मसूत्रे द्वितीयः (गृह्यसूत्रे पञ्चदशः) प्रश्नस्समाप्तः ।


अथ तृतीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः

प्रथमः खण्डः

यजनदण्डकृषिवाणिज्यादयो वर्णविशेषव्यवस्थयाऽभिहिताः। अथेदानीं-माश्रमविशेषव्यवस्थया वृत्त्युपाया वक्तव्या इत्यत आह—

अथ शालीनयायावरचक्रचरधर्मकाङ्क्षिणां नवभिर्वृत्तिभिर्वर्तमानानाम् ॥ १ ॥

अनु०—अब हम शालीन, यायावर, चक्रचर के कर्तव्यों का पालन करने के इच्छुक तथा नौ प्रकार की वृत्तियों से जीविकानिर्वाह करने वाले व्यक्तियों के लिए नियमों का विवेचन करेंगे ॥ १ ॥

वृत्त्युपाया वक्ष्यन्त इति शेषः । गृहस्थविशेषाः केचिच्छालीनयायावराः । शालीनयायावरशब्दौ स्वयमेव व्युत्पादयति—'शालाश्रयत्वाच्छालीनत्वम्' (३-१. ३.) इत्यादि । सर्वेषामप्याश्रमिणां स्वकीयधर्मकांक्षितवे सति विशेषोपादानमेतदर्थम् । तच्च क्षिप्रं पुरुषार्थप्रापणम् ॥ १ ॥

याभिश्चशरीरयात्रा वर्तते ता वृत्तयः काश्चन भवन्ति । तत्राऽऽह—

तेषां तद्वर्तनाद् वृत्तिरित्युच्यते ॥ २ ॥

अनु०—वृत्ति शब्द इस लिए कहा गया है कि वे उसके द्वारा जीविका निर्वाह करते हैं ॥ २ ॥

३०४बौधायन-धर्मसूत्रम्[ वृत्त्युपायाः

अनेन वृत्तिशब्दो व्युत्पाद्यते। तेषां शालीनयायावराणां तद्वर्तनात् तस्य शरोरस्य वर्तनात् दर्शितमेतदस्माभिः पूर्वसूत्रे ॥ २ ॥

शालाश्रयत्वाच्छालीनत्वम्। वृत्त्या वरया यातीति यायावरत्वम्। 'अनुक्रमचरणाच्चक्रचरत्वम् ॥ ३ ॥

**अनु०—**घर में निवास करने के कारण शालीन कहा जाता है। श्रेष्ठ वृत्ति द्वारा जीवन निर्वाह करने से यायावर कहलाते हैं। (वर्ण के) क्रम के अनुसार ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य के घर वृत्ति के लिए जाने वाला चक्रचर कहलाता है ॥ ३ ॥

**टि०—**गोविन्द के अनुसार चक्रचर यायावर का ही नाम है। यायावर ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य के घर अनुक्रम से जाता है अर्थात् ब्राह्मण के यहाँ जाने पर वृत्ति न मिले तो क्षत्रिय के यहाँ जाता है, वहाँ भी वृत्ति न उपलब्ध होने पर वैश्य के यहाँ जाता है।

अन्वर्थसंज्ञा एताः। विस्तीर्णाभिः शालाभिर्युक्ताश्शालीनाः। यथा 'जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी बहुपाकय आस। सह सर्वत आवसथान् मापायंचक्रे सर्वत एव मेऽन्नमत्स्यन्तीति'। तद्वदेतेऽपीति। खप्रत्ययो मत्वर्थीयः। अनुक्रमेण चरणमनुक्रमचरणम्। यायावारामेवैषा संज्ञा। अनुक्रमचरणं नाम विप्रक्षत्रियविशां गेहेषु पूर्वस्य पूर्वस्याऽभावे उत्तरोत्तरचरणम्। वृत्त्या वरया उत्कृष्टया यापयत्यात्मानमिति। णिचो लोपोऽत्र द्रष्टव्यः ॥ ३ ॥

ता अनुव्याख्यास्यामः ॥ ४ ॥

**अनु०—**हम उन वृत्तियों की क्रमशः व्याख्या करेंगे ॥ ४ ॥

क्रमेण ता वृत्तीः विविच्य व्याख्यास्यामः ॥ ४ ॥

षन्णिवर्तनी कौद्दाली ध्रुवा सम्प्रक्षालनी समूहा पालिनी सिलोञ्छा कापोता सिद्धेच्छेति नवैताः ॥ ५ ॥

**अनु०—**ये वृत्तियाँ नौ हैं—षन्णिवर्तनी, कौद्दाली, ध्रुवा, सम्प्रक्षालनी समूहा, पालिनी, सिलोञ्छा, कापोता, सिद्धेच्छा ॥ ५ ॥

एता अप्यन्वर्थसंज्ञा एव। एतासामेव रूपमुपरितनेऽध्याये स्वयमेव निपुणतरं विवरिष्यते ॥ ५ ॥

तासामेव वान्याऽपि दशमी वृद्धिर्भवति ॥ ६ ॥


१. अनुक्रमेण चरणात् इति आ. पु.

प्रथमः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः ३०५

प्रथमः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः ३०५

अनु०—इनके अतिरिक्त वन में निवास कर जीविका निर्वाह करना दसवीं वृत्ति होती है ॥ ६ ॥

टि०—वान्या वृत्ति में जंगली फल-मूलों के आहार से ही जीविका-निर्वाह का विधान है।

वान्या वनसम्बन्धिनी वन्यधान्यमूलफलाहारेण वृत्तिः, यामेनां दशमीमित्याचक्षते साऽपि तासामेवान्यतमेत्याचार्याभिप्रायः । वान्यायाः पृथगुपादानमितराभ्यः प्राशस्त्यप्रतिपादनार्थम् ॥ ६ ॥

आ नववृत्तेः ॥ ७ ॥

अनु०—नौ वृत्तियों के अन्तर्गत किसी को ग्रहण करने की विधि इस प्रकार है॥७॥

नव वृत्तयो यस्य तस्याऽनुष्ठानं वक्ष्यत इति शेषः। आङत्राभिविधौ । अतश्च दशमीमाश्रितवतो वक्ष्यमाणो विधिर्न भवति ॥ ७ ॥

केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वोपकल्पयते—कृष्णाजिनं कमण्डलुं यष्टिं वीवधं १कुथहारिमिति ॥ ८ ॥

अनु०—केश, दाढ़ी-मूंछ, शरीर के रोम और नखों को कटाकर इन वस्तुओं को तैयार करे—काला मृगचर्म, कमण्डलु, वीवध (बोझ उठाने का डण्डा या बहंगी) और कुथहारि या हंसिया ॥ ८ ॥

टि०—गोविन्दस्वामी ने 'कुथहारि' का अर्थ 'वासवशासनदात्रम्' किया है जो संभवतः एक विशेष प्रकार का हँसिया है, इसी प्रकार इति शब्द से कुद्दाल आदि अन्य आवश्यक वस्तुओं का ग्रहण भी किया जाना चाहिए।

उकल्पनमार्जनम्। वीबधो दृढदारुभयतशिशक्यम्। कुथहारिः वासवशासनदात्रम् (?)। इतिशब्दः कुद्दालादेर्वक्ष्यमाणस्योपलक्षणार्थः। एतानि नवानि भवेयुः ॥ ८ ॥

त्रैधातवीयेनेष्ट्वा प्रस्थास्यति वैश्वानर्या वा ॥ ९ ॥

अनु०—त्रैधातवीय या वैश्वानरी इष्टि कर घर से निकलने का विचार करे॥९॥

प्रस्थास्यति निर्गच्छति। आहिताग्नेर्गृहस्थस्य विधिः। इतरस्याऽपि तद्देवत्यश्चरुरिष्यते। एतत्पूर्वेद्युरेव कार्यम् ॥ ९ ॥

अथाऽन्येद्युः—

प्रातरुदित आदित्ये यथासूत्रमग्नीन् प्रज्वाल्य गार्हपत्य आज्यं


१. कुतपहारिमिति इ. ई. पुस्त.
२३ बौ०गृ०

३०६बौधायन-धर्मसूत्रम्[वृत्त्युपायाः

विलाप्योत्पूय स्रुक्स्रुवं निष्टप्य सम्मृज्य स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाऽऽहवनीये वास्तोष्पतीयं जुहोति ॥ १० ॥

अनु०— दूसरे दिन प्रातः काल सूर्य के उगने पर अपने सूत्र के अनुसार अग्नि को प्रज्वलित करे, गार्हपत्य अग्नि पर घृत पिघलाए, कुश से उसे स्वच्छ करे, स्रुक् और स्रुवा को अग्नि पर तपाए, उन्हें पोंछ कर स्रुक् में चार बार घृत लेकर आहवनीय अग्नि में वास्तोष्पतीय हवन करे ॥ १० ॥

"१वास्तोष्पते प्रतिजानीह्यस्मा" निति पुरोनुवाक्यामनूच्य "२वास्तोष्पते शग्मया सꣳसदा ते" इति याज्यया जुहोति ॥ ११ ॥

अनु०— 'वास्तोष्पते प्रतिजानीह्यस्मान् स्वावेशो अनमीवो भवानः । यत्त्वे महे प्रतितन्नो जुषस्व शन्न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे' । इस पुरोनुवाक्या का उच्चारण करने के बाद 'वास्तोष्पते शग्मया संसदा ते सक्षीमहि रण्वया गातुमत्या । आवः क्षेम उत योगे वरं नो यूयं पात स्वस्तिभिस्सदा नः' (तैत्तिरीय संहिता ३.४.१०) याज्या मन्त्र से अपने सूत्र के नियम के अनुसार हवन करे ॥ ११ ॥

यथासूत्रं आत्मीयशास्त्रानुसारेण वास्तोष्पतीयहोमो यागानुष्ठानम् । ऋज्वन्यत् ॥ ११ ॥

सर्व एवाऽऽहिताग्निरित्येके ॥ १२ ॥

अनु०— कुछ आचार्यों का मत है कि अग्नि का आधान करने वाले सभी व्यक्तियों के लिए यह होम है ॥ १२ ॥

अधिकारिनिर्देशः। त्रैधातवीयादेरविशेषेण सर्वस्याऽप्याहिताग्नेः प्रयाणे निमित्त एतदित्येकीयं मतम् ॥ १२ ॥

यायावर इत्येके ॥ १३ ॥

अनु०— अन्य आचार्यों का मत है कि यह होम कर्म केवल यायावर के लिए है ॥ १३ ॥

यायावरस्याऽऽहिताग्नेश्चेत्यपरम् ॥ १४ ॥


१. वास्तोष्पते प्रतिजानीह्यस्मान् स्वावेशो अनमीवो भवानः । यत्त्वे महे प्रतितन्नो जुषस्व शन्न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे ॥
२. वास्तोष्पते शग्मया संसदा ते सक्षीमहि रण्वया गातुमत्या । आवः क्षेम उत योगे वरं नो यूयं पात स्वस्तिभिस्सदा नः ३॥ (तै. सं. ३.४.१०.)

प्रथमः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः ३०७

प्रथमः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः ३०७

निर्गत्य ग्रामान्ते ग्रामसीमान्ते वाऽवतिष्ठते तत्र कुटीं मठं वा करोति कृतं वा प्रविशति ॥ १४ ॥

अनु०— घर से निकल कर ग्राम के छोर पर एक किनारे या गाँव की सीमा के अन्त स्थान पर रहे, वहीं कुटी या मठ बनावे अथवा यदि पहले से कुटी या मठ बना हो तो उसमें प्रवेश करे ॥ १४ ॥

ग्रामान्तो वास्तुसीमा । इतरा क्षेत्रसीमा । कुटी एकस्थूणमस्थूणं वा वेश्म । मठो बहुस्थूणः ॥ १४ ॥

कृष्णाजिनादीनामुपकॢप्तानां यास्मिन् यस्मिन्नर्थे येन येन यत्प्रयोजनं तेन तेन तत्कुर्यात् । प्रसिद्धमग्नीनां परिचरणम् । प्रसिद्धं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजनम् । प्रसिद्धः पञ्चानां ¹महतां यज्ञानामनुप्रयोगः । उत्पन्नानामोषधीनां निर्वापणं दृष्टं भवति ॥ १५ ॥

अनु०— कृष्ण मृगचर्म आदि उपकरणों को जिस-जिस कार्य के प्रयोजन से रखा गया या उस-उस कार्य में प्रयुक्त करे । अग्नि की रक्षा का नियम सुज्ञात ही है, दर्श पूर्णमास नाम के यज्ञों के अनुष्ठान का नियम भी प्रसिद्ध है, पाँच महायज्ञों के प्रयोग का नियम भी ज्ञात है । उत्पन्न ओषधियों का निर्वापण भी देखा गया है।१५।

उत्पन्नानां तस्मिन् काले । अभिनवानामहन्यह्न्यार्जितानां वा ॥ १५ ॥

"विश्वेभ्यो देवेभ्यो जुष्टं निर्वपामी"ति वा तूष्णीं वा ताः संस्कृत्य साधयति ॥ १६ ॥

अनु०— "विश्वेभ्यो देवेभ्यो जुष्टं निर्वपामि" कहते हुए उन ओषधियों को पवित्र करे अथवा चुपचाप ही उनको शुद्ध कर पकाए ॥ १६ ॥

ओषधीनां संस्कारोऽवहननादिः । साधनं पाकः । एवंभूतमोदन²मग्नौ कृत्वा तच्छेषं स्वयं वाग्यतो भुञ्जीतेत्यभिप्रायः ॥ १६ ॥

तस्याऽध्यापनयाजनप्रतिग्रहा निवर्तन्ते ॥ १७ ॥

अनु०— उसके लिए अध्यापन, यज्ञ कराने और दान लेने का कर्म समाप्त हो जाता है ॥ १७ ॥

द्रव्यार्जनस्योपायान्तरविधानादध्यापनादीनां निवृत्तिरुक्ता ॥ १७ ॥


१. पञ्चमहायज्ञाः प्राग् विवृताः ॥
२. अन्नाऽग्नौ करणं नाम होमः ॥

३०८ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ वृत्त्युपायाः

अन्ये च यज्ञक्रतव इति ॥ १८ ॥

अनु०—दूसरे प्रकार के यज्ञ करने का कर्त्तव्य भी समाप्त हो जाता है ॥ १८ ॥
अन्यत्वं दर्शपूर्णमासान्यपेक्षम् । एतेऽपि निवर्त्तन्ते । इतिकरणात् 'पूर्त्तादयोऽपि निवर्त्तन्ते ॥ १८ ॥

हविष्यं च व्रतोपायनीयं दृष्टं भवति ॥ १९ ॥

अनु०—व्रत पालन के समय यज्ञिय हवि भक्षण के योग्य समझा जाता है ॥ १९ ॥
व्रतोपायनीयं भोज्यम् ॥ १९ ॥

तदाह—
सर्पिर्मिश्रं दधिमिश्रमक्षारलवणमपिशितमपर्युषितम् ॥ २० ॥

अनु०—उसका भोजन, घृत से मिश्रित हो या दधि से मिश्रित हो क्षार किन्तु लवण से युक्त न हो, मांस न हो तथा बासी न हो ॥ २० ॥

क्षाररसः हिङ्ग्वादि । पिशितं पक्वं मांसम् । पर्युषितं पकमोदनमुषोऽन्तरितमतीतं च ॥ २० ॥

ब्रह्मचर्यमृतौ वा गच्छति ॥ २१ ॥

अनु०—ब्रह्मचर्य का पालन करे अथवा ऋतुकाल में ही पत्नी से सम्पर्क करे। २१¹
ब्रह्मचर्यं रेतस उत्सर्गाभावः । ऋतौ वा गच्छति कृतार्थीकृतार्थापेक्षा विकल्पः ॥ २१ ॥

पर्वणि पर्वणि केशश्मश्रुलोमनखवापनं शौचविधिश्च ॥ २२ ॥

अनु०—प्रत्येक पर्व पर सिर के केशों, दाढ़ी-मूँछ, शरीर के रोम तथा नखों के कटवाने का तथा शुद्धि के नियम का पालन करे ॥ २२ ॥

शौचस्य बाह्यस्याऽऽभ्यन्तरस्य च विधिश्चौचाधिष्ठानाध्याय एवोक्तः । तथाऽप्युक्तं स्मारयितुमाह—

अथाप्युदाहरन्ति—

श्रूयते द्विविधं शौचं यच्छिष्टैः पर्युपासितम् ।
बाह्यं निर्लेपनिर्गन्धमन्तःशौचमहिंसनम् ॥ २३ ॥

अनु०—इस संबन्ध में निम्नलिखित उद्धृत करते हैं—


१. पूर्तमारामकरणादि ।

द्वितीयः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ३०९

द्वितीयः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ३०९

शिष्टों ने जिसका आचरण किया है वह शौच दो प्रकार का बताया गया है। दुर्गन्ध तथा अपवित्र वस्तुओं के लेप को दूर करना बाह्य शौच है तथा किसी प्राणी को कष्ट न पहुँचाना अन्तः शौच है ॥ २३ ॥

द्विविधस्याऽप्युदाहरणमाह—
'अद्भिश्शुद्ध्यन्ति गात्राणि बुद्धिर्ज्ञानेन शुद्ध्यतीति ।
अहिंसया च भूतात्मा मनस्सत्येन शुद्ध्यतीति ॥ २४ ॥

इति तृतीयप्रश्ने प्रथमः खण्डः॥

**अनु०—**शरीर के अंगों की शुद्धि जल से होती है और बुद्धि की शुद्धि ज्ञान से होती है। अहिंसा से आत्मा की शुद्धि होती है और सत्य से मन शुद्ध होता है ॥२४॥
व्याख्यातश्लोकः । अन्तश्शौचमहिंसनमित्येतद्विधानपरोऽयं प्रपञ्चः ॥ २४ ॥

इति श्रीगोविन्दस्वामिकृते बौधायनधर्मविवरणे
तृतीयप्रश्नेऽप्रथमोऽध्यायः ।


तृतीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः

द्वितीयः खण्डः

अथोक्ता वृत्तीरानुपूर्व्येणाऽनुक्रमं विवृणोति—
यथो एतत् षण्णिवर्तनीति ॥ १ ॥

**अनु०—**षण्णिवर्तनी वृत्ति के नियम इस प्रकार होते हैं ॥ १ ॥

यथो एतदिति निपातः उक्तानुभाषणार्थः 'यथा एतद्हुतः प्रहुत आहुतः' इति । यथा वा 'यथो एतदेकस्य सतः' इति । नवानां वृत्तीनां षण्णिवर्तनेति या प्रथमं पठिता तां विवरिष्यामीत्यर्थः ॥ १ ॥

षडेव निवर्तनानि निरुपहतानि करोति स्वामिने भागमुत्सृजत्य-
नुज्ञातं वा गृह्णाति । प्राक्प्रातराशात्कर्षी स्यादास्यूतनासिकाभ्यां समु-
ष्काभ्यामतुदन्नारया मुहुर्मुहुरभ्युच्छन्दयन् । एतेन विधिना षण्णिवर्त-
नानि करोतीति षण्णिवर्तनी ॥ २ ॥


१. See मनु ५. १०९.

३१०बौधायन-धर्मसूत्रम्[ वृत्त्युपायाः

**अनु०—**बिना जोती हुई छः निवर्तनं भूमि में खेती करे। भूमि के स्वामी को भाग देकर अपना अंश ग्रहण करे अथवा खेत के स्वामी की आज्ञा होने पर सम्पूर्ण अंश स्वयं ग्रहण करे। प्रातःकालीन भोजन की वेला से पहले ही ऐसे बैलों से जिनकी नाक में छेदकर रस्सी न पिन्हाई गयी हो और जिन्हें बधिया न किया गया हो, कोड़े या डण्डे का प्रयोग किये बिना, बार-बार पुचकारते-दुलारते हुए जुताई करे। इस विधि से छः निवर्तनं भूमि में कृषि कर्म करने वाला षण्णिवर्तनी कहलाता है॥ २॥

निवर्तनं नाम भूम्याः कर्षणं कृषीबलानां प्रसिद्धम्-इयदेकं निवर्तनमिति। निरुपहतं अकृष्टक्षेत्रं षट्संख्याविशिष्टानि निवर्तनान्यकृष्टक्षेत्राणि समापाद-यन्तीत्यर्थः। तत्र निष्पन्नौषधेरयं विशेषः—स्वामिने भागमित्यादि। भूस्वा-मिने भागोंऽशः परक्षेत्रविषयमेतत्। सामर्थ्यात् स चेदनुजानीयात्सर्वं स्वयमेव गृह्णीयात्। स्वक्षेत्रेषु नाऽयं विधिः स्वक्षेत्रत्वात्। आपदुपायोऽयम्। प्राक्प्रातरित्यादि व्याख्यातम्। एतेन विधानेन षण्णिवर्तनीशब्दं व्युत्पाद-यन्नुपसंहरति॥ २॥

कथं कौद्दालीत्याह—

कौद्दालीति जलाभ्याशे कुद्दालेन वा फालेन वा तीक्ष्णकाष्ठेन वा खनति बीजान्यावपति कन्दमूलफलशाकौषधीर्निष्पादयति। कुद्दा-लेन करोतीति कौद्दाली ॥ ३ ॥

**अनु०—**कौद्दाली वृत्ति का अनुसरण करने वाला किसी जलाशय के समीप कुदाल से, फाल से या नुकीले लकड़ी के टुकड़े से भूमि को खोदे और उसमें बीज बोकर कन्द, मूल, फल, शाक, ओषधि उत्पन्न करे। इस प्रकार कुद्दाल से भूमि खोद कर उससे उत्पन्न वस्तुओं से जीविका-निर्वाह करने वाला कौद्दाली होता है॥ ३॥

अभ्याशे समीपे अपरिग्रहे। कुद्दालमयौमुखं काष्ठम्। फालमायस्यं खनित्र-मिति यावत्। तीक्ष्णाग्रं काष्ठं प्रसिद्धम्। एतेषां सम्भवापेक्षो विकल्पः खनति विखनति। ततो बीजान्यावपति कन्दादीनाम्। कन्दमामोपयोग्यम्। मूलं पक्कोपयोग्यम्। अन्यत्प्रसिद्धम्॥ ३॥

तृतीया वृत्तिः ध्रुवा। तामाह—

ध्रुवायां वर्तमानश्शुकलेन वाससा शिरो वेष्टयति—"भूत्यै त्वा शिरो वेष्टयामी" ति ॥ ४ ॥

**अनु०—**ध्रुवा वृत्ति से जीविका निर्वाह करने वाला श्वेत वस्त्र से शिर को

द्वितीयः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ३११

द्वितीयः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ३११

“भूत्यै त्वा शिरो वेष्टामि” । ( समृद्धि के लिए मैं तुम्हें अपने सिर पर बाँधता हूँ ) कहकर आच्छादित करे ॥ ४ ॥

प्रत्यारम्भं इति केचित् । अहरहरित्यन्ये । एवं कृष्णाजिनादानेष्वपि द्रष्टव्यम् ॥ ४ ॥

“ब्रह्मवर्चसमसि ब्रह्मवर्चसाय त्वे”ति कृष्णाजिनमादत्ते । अब्ब्लिङ्गाभिः पवित्रम् । “बलमसि बलाय त्वे”ति कमण्डलुम् ॥ ५ ॥

अनु०—"ब्रह्मवर्चसमसि ब्रह्मवर्चसाय त्वा” ( तुम ब्रह्म के तेज हो, ब्रह्म के तेज के लिए मैं तुम्हें धारण करता हूँ ) कहकर कृष्ण मृगचर्म ग्रहण करे । जल देवता के मन्त्रों से पवित्र को ग्रहण करे । 'बलमसि बलाय त्वा' ( तुम बल हो, तुम्हें बल के लिए ग्रहण करता हूँ ) कहकर कमण्डलु ग्रहण कर ॥ ५ ॥

आदत्त इत्यनुवर्तते ॥ ५ ॥

“धान्यमसि पुष्ट्यै त्वे”ति वीवधम् ॥ “सखा मा गोपाये”ति दण्डम् । अथोपनिष्क्रम्य व्याहृतीर्जपित्वा दिशामनुमन्त्रणं जपति—“पृथिवी चान्तरिक्षं च द्यौश्च नक्षत्राणि च या दिशः । अग्निवायुश्च सूर्यश्च पान्तु मां पथि देवता” इति । १मानस्तोकीयं जपित्वा ग्रामं प्रविश्य गृहद्वारे गृहद्वार आत्मानं वीवधेन सह दर्शनात् संदर्शनीत्याचक्षते ॥६॥

“धान्यमसि पुष्ट्यै त्वा” ( तुम अन्न हो, मैं तुम्हें पुष्टि के लिए ग्रहण करता हूँ ) कहकर वीवध को ग्रहण करे । "सखा मा गोपाय” ( तुम मित्र हो, मेरी रक्षा करो ) कहकर दण्ड ग्रहण करे । अपनी कुटी से निकलकर व्याहृतियों का जप करें और दिशामों के अनुमन्त्रण के लिए यह मन्त्र जपे—"पृथिवी चान्तरिक्षं च द्यौश्च नक्षत्राणि च या दिशः । अग्निवायुश्च सूर्यश्च पान्तु मां पथि देवता । ( पृथिवी, अन्तरिक्ष, द्युलोक, नक्षत्र और दिशाएं, अग्नि, वायु और सूर्य देवता मार्ग में मेरी रक्षा करें ) । मानस्तोकीय ( तैत्तिरीय संहिता ३. ४. ११.२ के 'मा नस्तोके' आदि से आरम्भ होने वाला अंश ) का पाठ करते हुए गाँव में प्रवेश करे और प्रत्येक घर के द्वार पर वीवध के साथ उपस्थित होकर अपने को दिखाए, इसे ही संदर्शनी कहते हैं ॥ ६ ॥

ध्रुवा हि वृत्तिर्भिक्षाटनप्राधान्यात् । भैक्षभाजनं च वीवधः । तन्न तत्र प्रतिगृह्योपनिष्क्रम्य व्याहृतीर्जपति । दिशामनुमन्त्रणम्—'पृथिवी च' इति मन्त्रः । 'मा नस्तोके' इति गृहद्वारे । आत्मानं वीवधेन गृहद्वारिभ्यस्संदर्श-


१. मानस्तोकीयो व्याख्यास्यते ।

३१२ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ वृत्त्युपायाः

यित्वा (?) तूष्णीमेव गोदोहनकालमात्र तिष्ठेत् । एतस्मादेव लिङ्गादेतस्या वृत्तेरसन्दर्शनोति संज्ञान्तरमाचक्षते ॥ ६ ॥

वृत्तेर्वृत्तरवार्तायां तयव तस्य ध्रुवं वर्तनाद् ध्रुवेति परिकीर्तिता ॥ ७ ॥

**अनु०—**भिन्न-भिन्न दूसरी वृत्तियों से यदि जीविका निर्वाह न हो तो उसी एक (भिक्षा) वृत्ति से निरन्तर जीवन निर्वाह करने के कारण उसे ध्रुवा वृत्ति कहते हैं ॥ ७ ॥

वृत्तेर्वृत्तेरिति वीप्सादर्शनात् अवार्त्तायामित्यध्याहार्यम् । वृत्त्यवार्ताशब्दौ द्रव्यलाभालाभबवचनौ । प्रथमो वृत्तिशब्दः प्राणयात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थद्रव्यार्जन-वचनः । तयैव भिक्षया वर्तेत । ध्रुवमित्याद्युपसंहारः । ध्रुवं निश्चयेन ॥ ७ ॥

किंलक्षणा सम्प्रक्षालनोत्यत आह—

सम्प्रक्षालनीति । उत्पन्नानामोषधीनां प्रक्षेपणं निक्षेपणं नास्ति निचयो वा भाजनानि सम्प्रक्षालय न्युब्जतीति सम्प्रक्षालनी ॥ ८ ॥

**अनु०—**संप्रक्षालनी नाम की वृत्ति इस प्रकार होती है। उत्पन्न होने योग्य व्रीहि इत्यादि बीजों के बोने का कार्य, या प्राप्त ओषधियों अन्नादि के नष्ट करने के प्रयोजन से फेंकने अथवा संचय करने का कार्य जिस वृत्ति में नहीं होता और जिस वृत्ति में बरतनों को धोकर उलटा रख दिया जाता है उसे सम्प्रक्षालनी वृत्ति कहते हैं ॥ ८ ॥

उपपन्नानामुत्पादयितुमङ्कुरीकर्तुं योग्यानां बीजानामित्यर्थः । ओषधीनां व्रीह्यादिबीजानां प्रक्षेपणं बीजावापनम् । यद्वा पूर्वमेवोत्पन्नानां यात्रामात्रप्र-सिद्ध्यर्थमर्जितानामित्यर्थः । नास्तीत्येतत्काकाक्षिवत् प्रक्षेपणनिक्षेपणनिचयेषु सम्बध्यते । निक्षेपणं निक्षेपः । पात्र्यां भोजनवेलायाम् , निचयस्सञ्चयः; आमे पक्वे च सञ्चयो न कर्तव्य इत्यर्थः । किं तर्हि कुर्यात् ? अहरेव भाज-नानि सम्प्रक्षाल्य न्युब्जति न्यञ्चं करोति सैषा सम्प्रक्षालनी वृत्तिः ॥ ८ ॥

समूहा नाम पञ्चमी । सा कीदृशोत्याह—

समूहेति । अवारितस्थानेषु पथिषु वा क्षेत्रेषु वाऽप्रहितावकाशेषु वा यत्र यत्रौषधयो विद्यन्ते तत्र तत्र समूहन्या समूह्य ताभिर्वर्तयतीति समूहा ॥ ९ ॥

**अनु०—**समूहा नाम की वृत्ति इस प्रकार होती है । जिन स्थानों पर जाना निषिद्ध नहीं है, मार्ग में या खेत में जहां प्रवेश का मार्ग घिरा न हो जहां ओषधियां वृक्षादि हों उन स्थानों पर झाडू से बुहार कर जो अन्नादि उपलब्ध हों उन्हीं से जीविका निर्वाह करना समूहा वृत्ति है ॥ ९ ॥