भारतकोश
संग्रह पर लौटें

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

द्वादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः २६१

द्वादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः २६१

मृतं जुहोमि शिवो माऽऽविशाऽप्रदाहाय प्राणाय स्वाहा" ( मैं प्राण के लिए अमृत की आहुति करता हूँ, तुम मुझमें कल्याण के लिए प्रवेश करो, प्राण को स्वाहा ) ॥३॥

न्यस्त भाजने प्रक्षिप्तमन्नं महाव्याहृतिभिः 'भूरग्नये च पृथिव्यै चे' त्यादिभिः प्रदक्षिणमुदकं परिषिच्य, सव्येन पाणिना भोजनपात्रं अविमुञ्चन् अविस्सृजन् 'अमृतोपस्तरणमसी' त्यपः पिबेत् । पुरस्ताद् ग्रहणात् परिधानमे- तदन्नस्येति ज्ञापयति, तथोपरिष्टादिति । इतरथाऽन्यदन्नं भवेत्। 'अन्नममृतं च' इति श्रुतिः। अमृतमन्नं तस्योपस्तरणमुदकं तदेवाऽपिधानं तत्त्वमसोत्युदकमा- मन्त्रयते । 'अपोऽशान, कर्म कुरु' इति यदुक्तमुपनयनसमये तदिदम् । 'प्राणे निविष्टः' इत्यन्तेन जुहोतीति सम्बन्धः । प्राणे प्राणार्थमभिनिविष्टोऽहममृतमन्नं जुहोमि मय्येव । मां च शिवस्सुखहेतुः आविश अप्रदाहाय च भव । स्वाहेति प्रदानप्रतिपादकः । प्रयच्छामीति यावत् । एवमुत्तरेष्वपि यथासम्भवं योज- नीयम् ॥ ३ ॥

पञ्चान्नेन प्राणाहूतीर्हुत्वा तूष्णीं भूयो व्रतयेत्प्रजापतिं मनसा ध्यायन् ॥ ४ ॥

अनु०— प्राणों के लिए पाँच आहुतियाँ करने के बाद चुपचाप रहकर मन से प्रजापति का ध्यान करते हुए भोजन करे ॥ ४ ॥

अन्नेन पञ्चप्राणाहूत्यनन्तरं यथेष्टं व्रतयेद् भुञ्जीत । तूष्णींग्रहणेन वाग्यम- निवृत्तिः मन्त्रनिवृत्तिर्वा गृह्यते । ध्यायेदिति शेषः । तेषामपाठः । तथा भूय- श्शब्दात् षष्ठो ग्रासो गृह्यते ॥ ४ ॥

नान्तरा वाचं विसृजेद्यदन्तरा वाचं विसृजेद्भूर्भुवस्सुवरोमिति जपित्वा पुनरेव भुञ्जीत ॥ ५ ॥

अनु०— भोजन करते समय बोलना नहीं चाहिए, यदि बीच में बोले तो फिर भूः, भुवः स्वः ओम् का जपकर पुनः भोजन करे ॥ ५ ॥

ऋञ्जेतत् ॥ ५ ॥

त्वक्केशनखकीटाखुपुरीषाणि दृष्ट्वा तं देशं पिण्डमुद्धृत्याऽद्भिर- भ्युक्ष्य भस्माऽवकीर्य पुनरद्भिः प्रोक्ष्य वाचा च प्रशस्तमुपयुञ्जीत ॥६॥

अनु०— यदि भोजन में चमड़े का टुकड़ा, केश, नख, कीड़ा चूहे का मल दिखायी पड़े तो उस स्थान से भोजन का पिण्ड निकाल कर उस पर जल छिड़के, भस्म बिखेरे, पुनः जल से प्रोक्षण कर और शेष भोजन को खाने योग्य विहित किये जाने पर भोजन करे ॥ ६ ॥

२६२ बौधायनधर्मसूत्रम् [ भोजनविधिः

केशग्रहणं लोमनखादीनामपि प्रदर्शनार्थम् । कीटः बृहतीफलादिप्रभवो घुणः । तद्ग्रहणं चाऽजीवन्मक्षिकापिपीलिकादीनामपि प्रदर्शनार्थम् । जीवता- मपवादश्रवणात् 'मशकैर्मक्षिकाभिश्च निलीनं नोपहन्यते' इति । आखुपुरीषं गुदादिपुरीषग्रहणार्थं विड्वराहश्लोकसंगृहीतपरिग्रहार्थं च । यो देशः कीटादि- संयुक्तः तं देशम् । वाचा प्रशस्तस्योपयोगः प्रशस्तमित्युच्चरिते उपयोगः । उच्चा- रयिता च स्वयं वाऽन्यो वा यस्तदा प्रयतो भवति ॥ ६ ॥

अथाऽप्युदाहरन्ति— आसीनः प्राङ्मुखोऽश्नीयाद्वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन् । अस्कन्दयंस्तन्मनाश्च भुक्त्वा चाऽग्निमुपस्पृशेदिति ॥ ७ ॥

अनु०—इस विषय में निम्नलिखित पद्य उद्धृत करते हैं—"पूर्व की ओर मुख कर चुप रहकर, भोजन की निन्दा न करते हुए, पृथ्वी पर भोजन का अंश न गिराते हुए, भोजन पर ही ध्यान देते हुए भोजन करे तथा भोजन करने के बाद अग्नि का स्पर्श करे ॥ ७ ॥"

आसनप्राङ्मुखत्वयोः पुनरुपादानं पञ्चप्राणाहुत्यन्ते तयोः पर्यवसानं मा भूदिति । वाग्यतोऽन्नं व्रतयेत् । तूष्णींग्रहणेनैव सिद्धत्वादनुवादः । अकुत्सयन् अगर्हयन् अपकतुषपर्णपातादिदोषैः । अस्कन्दयम् भूमावनवकिरन् तन्मनाः अन्नमेव चिन्तयन् भुक्त्वा चाऽऽचान्तश्चाऽग्निमुपस्पृशेदिति योजना ॥ ७ ॥

सर्वभक्ष्यापूपकन्दमूलफलमांसादीनि दन्तैर्नाऽवद्येत् ॥ ८ ॥

अनु०—अपूप, कन्द, मूल, फल, मांस आदि जो बिना काटे ही खाये जा सकते हों उन्हें दाँतों से काट कर न खाए ॥ ८ ॥

सर्वभक्ष्योदाहरणत्वेनाऽपूपादिग्रहणम् । एतानि दन्तैर्नाऽवद्येत् न खण्डयेत् दन्तखण्डितावशिष्टं पुनर्भक्षणाय नाऽऽदद्यादित्यर्थः ॥ ८ ॥

नाऽतिसुहितः ॥ ९ ॥

अनु०—अधिक भोजन न करे ॥ ९ ॥

अत्यशनं वर्जयेत् । उक्तं च— 'न भुञ्जीतोध्दृतस्नेहं नातिसौहित्यमाचरेत्' इति । अतो मिताशनमिति ॥ ९ ॥

'अमृतापिधानमसि' इत्युपरिष्टादपः पीत्वाऽऽचान्तो हृदयदेशम-

द्वादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः २६३

द्वादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः २६३

मिमृशति—"प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रो मा विशान्तकस्तेनाऽन्नेनाऽऽ- प्यायस्वे"ति ॥ १० ॥

अनु०—उसके बाद "अमृतापिधानमसि" कहकर जल पिए, आचमन कर "प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रो मा विशान्तकस्तेनाऽन्नेन आप्यायस्व" (तुम प्राणों को जोड़ने वाला ग्रन्थि हो, तुम रुद्र हो, अन्त करने वाले मृत्यु बनकर मुझमें प्रवेश न करो। इस अन्न द्वारा वृद्धि प्राप्त करो ) कहकर हृदय प्रदेश का स्पर्श करे ॥ १० ॥

अमृतस्याऽपिधानमुपरि प्रच्छादनं उदकं तत्त्वमसीति मन्त्रार्थः। अभिम- र्शनमन्त्रस्य वामदेव ऋषिः काण्डर्षिर्वा। निचृद्गायत्री छन्दः जीवो देवता। हृदयं जीवायतनं तत्रस्थो जीव आमन्त्र्यते। ग्रन्थिः बन्धनं प्राणायतनं असि रुद्रः अन्तकः अन्तकरस्सन् मा अन्तःविश अन्तको मा भूरित्यर्थः। यज्जीवितं मम तेनाऽन्नेन मां आप्यायस्व वर्धय ॥ १० ॥

पुनराचम्य दक्षिणे पादाङ्गुष्ठे पाणी निस्रावयति"अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽङ्गुष्ठं च समाश्रितः। ईशस्सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्व- भुगि"ति ॥ ११ ॥

अनु०—पुनः दूसरी बार आचमन कर, दाहिने पैर के अँगूठे पर अपने हाथ से जल की बूंदें यह कहते हुए गिराए—"अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽङ्गुष्ठं च समाश्रितः। ईशस्सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुक्" ( अङ्गुष्ठ के आकार का पुरुष जो अंगु- ष्ठ मात्र आकाश का आश्रय लेता है, सम्पूर्ण संसार का स्वामी है, विश्व का भोक्ता है, प्रसन्न होवे ) ॥ ११ ॥

पाणिभ्यामिति द्विवचनात् द्वाभ्यां हस्ताभ्यामुदकं निस्रावयेत्। अङ्गुष्ठमात्र इत्यृचः वामदेव ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः आत्मा देवता। मात्रच्प्रत्ययः। अद्य परमात्मा स्मृतः पुरुषः पुरि शेत इति व्युत्पत्त्या। आह च कृष्णद्वैपायनस्सा- वित्र्युपाख्याने— अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं विचकर्ष यमो बलात् ॥ इति ॥ तत्परिमाणश्च तदाश्रयश्चाऽसावीश्वरः जगतो जङ्गमस्य सर्वशब्दात्स्थावर- स्य प्रभुः प्रभूतं प्रियतमं विश्वं भुनक्ति भुङ्क्त इति वा विश्वभुक् ॥ ११ ॥

हुतानुमन्त्रणमूर्ध्वहस्तस्समाचरेत्—"श्रद्धायां प्राणे निविश्या- ऽमृतं हुतम्। प्राणमन्नेनाऽऽप्यायस्वे"ति पञ्च ॥ १२ ॥

अनु०—हाथ ऊपर उठाकर हुत अन्न का "श्रद्धायां प्राणे निविश्यामृतं हुतम्। प्राणमन्नेनाप्यायस्व।" आदि पाँच मन्त्रों से अनुमन्त्रण करे ॥ १२ ॥

२६४ | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ भोजनविधिः

पञ्चैते मन्त्राः हुतानुमन्त्रणं तत्साधनं हुतस्य भुक्तस्याऽनुमन्त्रणमन्वीक्ष्य वदनं तदूर्ध्वहस्तस्समाचरेत् ॥ १२ ॥

"ब्रह्मणि म आत्माऽमृतत्वाय" त्यात्मानम् ॥ १३ ॥

अनु०--- "ब्रह्मणि म आत्माऽमृतत्वाय" (मेरा आत्मा ब्रह्म में अमृतत्व प्राप्त करे) कहते हुए अपना अनुमन्त्रण करे ॥ १३ ॥

स्वशरीरमनुमन्त्रयत इति शेषः । जीवपरमात्मानावेकीभावयेदिति मन्त्रार्थः ॥ १३ ॥

अक्षरेण चाऽऽत्मानं योजयेत् ॥ १४ ॥

अनु०— स्वयं अपने आत्मा को अक्षर ( ओम् ) के साथ अभिन्न कर उसका ध्यान करे ॥ १४ ॥

अक्षरं प्रणवः तेन आत्मानं प्रणवं क्षेत्रज्ञं वा एकीभूय ध्यायेदित्यर्थः ।

सर्वक्रतुयाजिनामात्मयाजी विशिष्यते ॥ १५ ॥

अनु०— जो आत्मा के लिए यज्ञ करता है वह सभी यज्ञ करने वाले से श्रेष्ठ होता है।

विदुषः प्रशंसैषा । यथा च श्रुतिः—'स य इदमविद्वानग्निहोत्रं जुहोति यथाऽङ्गारानपोह्य भस्मनि जुहुयात्तादृक्तत् स्यात्' इति ॥ १५ ॥

अथाऽप्युदाहरन्ति ॥ १६ ॥

यथा हि तूलमैषीकम् ॥

इति बौधायनीये धर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने द्वादशः खण्डः ॥ १२ ॥


त्रयोदशः खण्डः

यथा हि तूलमैषीकमग्नौ प्रोतं प्रदीप्यते ।
तद्वत्सर्वाणि पापानि दह्यन्ते ह्यात्मयाजिनः ॥ १ ॥

अनु०— इस विषय में निम्नलिखित पद्य उद्धृत किया जाता है—जिस प्रकार रूई और इषीक ( सूखे हुए सरपत आदि जैसे घास-फूस ) अग्नि में डालने पर जल उठते हैं उसी प्रकार आत्मयाजी के सभी पाप नष्ट हो जाते हैं ॥ १ ॥

इषीकं तृणविशेषः । तूलमग्रं प्रणवं शुष्कमिति शेषः । आत्मयाजी यथाविधि भुञ्जानः सर्वाणि इह जन्मनि जन्मान्तरे च कृतानि । श्रुतिरपि 'तद्यथे-

त्रयोदशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः २६५

षीकतूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति' इति ॥ १ ॥ 'केवलाघो भवति केवलादी । मोघमन्नं विन्दते इति ॥ २ ॥

अनु० — जो व्यक्ति केवल आहार मात्र करता है वह केवल पाप ही एकत्र करता है । वह व्यर्थ ही अन्न खाता है ॥ २ ॥

एवमविदुषो निन्दया विदुषः प्रशंसा । अघं पापं इतरथा केवलाघो भवेत् कोऽसौ ? केवलादी केवलआहारीत्यर्थः । स एव मोघमन्नं विन्दत इति अनया ऋचा निन्यत इति शेषः । अस्य ऋषिर्भिक्षुः त्रिष्टुप्छन्दः । अन्नदानप्रशंसा । मोघं वृथा अन्नमदनीयं विन्दते भुङ्क्ते अप्रचेताः अविद्वानित्येतत् । अहं सत्यमेव ब्रवीमि न मृषा । वधो हिंसा इत् इत्यवधारणे स इति केवलाशन उच्यते : तस्य केवलाशनं वध एवेत्यर्थः । अथ वा—एतद्भिक्षोर्वाक्यम् , तस्य वध इत्युक्तम् , तमावेष्टयति नाऽर्यमणं पुष्यति देवतार्थं न प्रयच्छतीति नो सखायं चाऽप्यभ्यागतं पूजयति स एव केवलाघो भवति केवलादित्वात् । गतश्लोकदर्शितविस्तरः ॥ २ ॥

स एवमेवाऽहरहस्सायम्प्रातर्जुहुयात् ॥ ३ ॥

अनु०—इसी प्रकार प्रतिदिन सायंकाल तथा प्रातःकाल हवन करे ॥ ३ ॥

अत एतद्गम्यते—'सर्वावश्यकामवसाने' इत्यस्य दिवसे कर्तव्यानामन्ते दिवाभोजिन एवमेव रात्रावित्ययमर्थ इति ॥ ३ ॥

रात्रौ भोजनद्रव्याभावे कथम् ?

अद्भिर्वा सायम् ॥ ४ ॥

अनु०—अथवा सायकाल जल अर्पित करे ।

भोजनीयम् , आचमनभोजनसामान्यात् ॥ ४ ॥

मनुष्याणां पौर्वापर्यमाह —

अथाऽप्युदाहरन्ति—

अग्रे भोजयेदतिथीनन्तर्वत्नीरनन्तरम् ।
बालवृद्धांस्तथा दीनान् व्याधितांश्च विशेषतः ॥ ५ ॥

अनु० — इस विषय में निम्नलिखित पद्य उद्धृत करते हैं-सबसे पहले अतिथियों


१. श्रुतेरनुवादोऽयम् See तै. ब्रा. २. ८. ८. १.

२६६बौधायन-धर्मसूत्रम्[ भोजनविधिः

को भोजन कराये, फिर गर्भिणी स्त्रियों की, उसके बाद बालकों और वृद्धों को भोजन कराये फिर दुःखी व्यक्तियों को और विशेषतः रोगी व्यक्ति को भोजन कराए ॥ ५ ॥

अन्तर्वत्नी गर्भिणी। ऋज्वन्यत् ॥ ५ ॥

अन्यथाकरणनिन्दा—

अदत्वा तु य एतेभ्यः पूर्वं भुङ्क्ते यथाविधि ।
भुज्यमानो न जानाति न स भुङ्क्ते स भुज्यते ॥ ६ ॥

**अनु०—**किन्तु जो व्यक्ति पहले उपर्युक्त व्यक्तियों को नियमपूर्वक भोजन न कराकर स्वयं ही भोजन कर लेता है, वह यह नहीं जानता कि स्वयं उसी का भक्षण होता है, वह खाता नहीं है, खाया जाता है ॥ ६ ॥

यथाविधीति आचमनभोजनसामान्यात् भुज्यमानः क्षीयमाणोऽपि न जानात्यात्मनो भुज्यमानताम्। न हि स भोजनकर्ता। किं तर्हि ? स भुज्यते कर्म भवति। यथा भुज्यमानं द्रव्यं क्षीयते एवं केवलादीत्यभिप्रायः ॥६॥

पितृदैवतभृत्यानां मातापित्रोर्गुरोस्तथा ।
वाग्यतो विघसमश्नीयादेवं धर्मो विधीयते इति ॥ ७ ॥

**अनु०—**पितरों, देवों, सेवकों, माता, पिता, तथा गुरुओं को खिलाने के बाद अवशिष्ट भोजन मौन होकर ग्रहण करे, यही धर्म बताया गया है ॥ ७ ॥

विघसः शेषः। तथा वसिष्ठोऽप्यतिथिपूजाप्रकरणे आह—'श्रेयांसं श्रेयांसमानुपूर्व्येण। स्वगृह्याणां कुमारीबालवृद्धतरुणप्रजाताः। ततोऽपरान् गृह्यांश्च। श्वचण्डालपतितवायसेभ्यो भूमौ निर्वपेत्। शूद्रायोच्छिष्टमनुच्छिष्टं वा दद्यात्। शेषं दम्पती भुञ्जीयाताम्' इति। वाग्यत इति पुनर्वचनमादरार्थम् ॥७॥

अथाऽप्युदाहरन्ति—

'अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्ष्याः षोडशारण्यवासिनः ।
द्वात्रिंशतं गृहस्थस्याऽपरिमितं ब्रह्मचारिणः ॥ ८ ॥

**अनु०—**इस संबन्ध में ही निम्नलिखित पद्य उद्धृत करते हैं संन्यासी का भोजन आठ ग्रास का होता है, वानप्रस्थ का भोजन सोलह ग्रास का तथा गृहस्थ का भोजन बत्तीस ग्रास का होता है, किन्तु ब्रह्मचारी के लिए भोजन के ग्रासों का कोई नियम नहीं है ॥ ८ ॥


१. cf. वा. ध. ६. १८.

त्रयोदशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः २६७

अपरिमितं ग्रासानां परिमाणसङ्ख्यानियमो नास्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥
'आहिताग्निरनड्वांश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः ।
अश्नन्त एव सिद्ध्यन्ति नैषां सिद्धिरनश्नतामिति ॥ ९ ॥

अनु०—अग्निहोत्री, बैल और ब्रह्मचारी-ये तीनों अपरिमित भोजन करने पर ही अपना कार्य सम्पादित कर पाते हैं; भोजन किये बिना वे अपने कार्य नहीं कर सकते ॥ ९ ॥

अनडुद्ग्रहणं दृष्टान्तार्थम् । नैतेषां परिमितमित्येतत्सिद्ध्यति । कर्मकर्तृत्वेनाऽनश्नतामेषां न सिद्धिः कर्मणः । उपवासप्रतिषेधो वाऽयम् । आहिताग्नेर्ब्रह्मचारिणश्चोपवासे सति शुश्रूषायाः कर्मणश्च लोपप्रसङ्गात् ॥ ९ ॥
किञ्च—
गृहस्थो ब्रह्मचारी वा योऽनश्नंस्तु तपश्चरेत् ।
प्राणाग्निहोत्रलोपेन ह्यवकीर्णी भवेत्तु सः ॥ १० ॥

अनु०—जो गृहस्थ वा ब्रह्मचारी उपवास करते हुए तपस्या करता है, वह प्राणाग्निहोत्र न करने से अवकीर्णी हो जाता है ॥ १० ॥

प्राणाग्निहोत्रलोपनिन्दैषा । नन्वेवं सति पञ्चाहुतिलोप एव दोषस्स्यात् , नेतरग्रासलोपे । यथाऽग्निहोत्रहोमे हुतशेषप्राशनाभावे दोषो नाऽस्ति तद्वदेतदपि । वक्तव्यो वा विशेषः उच्यते-स्यादेतदेवं यद्यनशननिन्दा न स्यात् , अस्ति तु । तस्मादनशननिन्दैषा ॥ १० ॥

किमेष एवोत्सर्गः ? सर्वदाऽशितव्यमेव ? नेत्याह—
अन्यत्र प्रायश्चित्तात्प्रायश्चित्ते तदेव विधानम् ॥ ११ ॥

अनु—प्रायश्चित्त की तपस्या के अतिरिक्त अन्य प्रायश्चित्त में उपवास ही नियम है ॥ ११ ॥

उपवास एव साधीयानित्यर्थः ॥ ११ ॥
अथाऽप्युदाहरन्ति
अन्तरा प्रातराशं च सायमाशं तथैव च ।
सदोपवासी भवति यो न भुङ्क्ते कदाचनेति ॥ १२ ॥

अनु० —इस विषय में निम्नलिखित उद्धृत करते हैं—जो प्रातः कालीन और


१. cf. वा. ध. ६. १९.

२६८बौधायन-धर्मसूत्रम्[ श्राद्धविधिः

सन्ध्याकालीन भोजन के बीच कभी भोजन नहीं करता वह सदा उपवास करने वाले के समान ही होता है ॥ १२ ॥

कालयोरन्तराऽनशनं तदुपवासफलं भवेत् । अतश्च नाऽन्तरा भोजनं कर्तव्यम् ॥ १२ ॥

प्राणाग्निहोत्रमन्त्रांस्तु निरुद्धे भोजने जपेत् ।
त्रेताग्निहोत्रमन्त्रांस्तु द्रव्यालाभे यथा जपेदिति ॥ १३ ॥

**अनु०—**जिस प्रकार यज्ञ की वस्तुओं के अभाव में तीनों अग्नियों से संबद्ध अग्निहोत्र के मन्त्रों का जप किया जाता है, उसी प्रकार भोजन न उपलब्ध होने पर प्राणाग्नि होत्र के मन्त्रों का जप करना चाहिए ॥ १३ ॥

निरुद्धे भोजने व्याध्यादिना द्रव्यासमम्भवेन वा तदानीं 'भूर्भुवस्स्वः' इत्यादीन् प्राणाहूतिमन्त्रान् वा जपेत् ॥ १३ ॥

¹एवमेवाऽऽचरन् ब्रह्मभूयाय कल्पते ब्रह्मभूयाय कल्पत इति ॥ १४ ॥
इति द्वितीयप्रश्ने त्रयोदशः खण्डः॥

**अनु०—**इस प्रकार आचरण करने वाला ब्रह्म के साथ तादात्म्य प्राप्त कर लेता है।

ब्राह्मणो ब्रह्म तद्भूयं तद्भावः ॥ १४ ॥

इति श्रीगोविन्दस्वामिकृते बौधायनधर्मविवरणे द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः।


द्वितीयप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः

चतुर्दशः खण्डः

येन विधिना स्वयं भुञ्जीत तत्प्रतिपादयितुमधुना परभोजनं कारयितुं काम्यस्य विधानमुच्यते । द्विविधं भवत्यतिथिभोजनं श्राद्धभोजनं च । तदिदानीं श्राद्धमुच्यते--

पित्र्यमायुष्यं स्वर्ग्यं प्रशस्यं पुष्टिकर्म च ॥ १ ॥

**अनु०—**पितृदेवताओं के लिए श्राद्ध कर्म दीर्घ आयु प्रदान करने वाला, स्वर्ग देने वाला, प्रशंसनीय तथा समृद्धि का कारण होता है ॥ १ ॥


१. "उत्तम एवमेव" इति ख. ग. घ. पुस्तकेषु सूत्रपाठः ।

चतुर्विंशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः २६५

पितृदेवत्यं पित्र्यं श्राद्धम् । तदेव आयुष्यमायुषे हितम् । स्वर्ग्यं स्वर्ग- साधनम् । प्रशस्यं प्रशंसनीयम् । पुष्टिकर्म सर्वसुखसम्पत्तिः । एवंलक्षणं श्राद्धं वक्ष्याम इति संग्रहः क्रियते ॥ १ ॥

कान् पुनश्श्राद्धे भोजयेदित्याह— 'त्रिमधुस्त्रिणाचिकेतस्त्रिसुपर्णः पञ्चाग्निष्षडङ्गविच्छीर्षको ज्येष्ठ- सामिकस्स्नातक इति पङ्क्तिपावनाः ॥ २ ॥

अनु०—त्रिमधु (मधु शब्द वाले तीन मन्त्रों का सम्यक् अभ्यास) करने वाला, तीन बार नाचिकेत व्रत किया हुआ, ('ब्रह्मामेतु माम्' आदि तीन अनुवाकों का ज्ञाता), त्रिसुपर्ण व्रत करने वाला, पञ्चाग्नि की तपस्या करने वाला, वेद के छः अंगों का ज्ञाता, शिरोव्रत किया हुआ, ज्येष्ठसाम का अध्येता तथा स्नातक—ये पंक्ति को पवित्र करते हैं ॥ २ ॥

टि०—मधुवाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नस्सन्त्वोषधीः । त्रयो मधुशब्दवन्तो मन्त्राः² 'मधु वाता ऋतायते' इत्यादयः । ते तेन बहु- शोऽभ्यस्ताः स त्रिमधुः । ³त्रिणाचिकेतो नामाऽथर्वणां व्रतम्, तच्चारी । अयं वाव यः पवते' इत्यनुवाकत्रयं वा, तद्विद्वान् । ⁴त्रिसुपर्णो नाम बह्वृचानां व्रतं तच्चारी । त्रिसुपर्णः 'ब्रह्म मेतु माम्' इत्यनुवाकत्रयं वा, तद्विद्वान् । ⁵पञ्चाग्निः


१. cf आप. ध. २. १७. २२. २. मधुवाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नस्सन्त्वोषधीः ॥ १ ॥ मधुनक्तमुतोषसि मधुमत्पार्थिवं रजः । मधुद्यौरस्तु नः पिता ॥ २ ॥ मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः ॥ ३ ॥ ( तै. सं. ४. २. ९ ) ३. नचिकेता नाम कश्चिदृषिरासीत्, तस्मै यमेनोपदिष्टश्चयनविशेषो नाचिकेत- शब्देनाऽभिधीयते इति प्रतिपादितं तैत्तिरीयब्राह्मणे ( काठके ३.८ ) विस्तरश उपा- ख्यानान्वाख्यानपुरस्सरं कठोपनिषदि च । तदर्थं यद्व्रतं, तन्नाचिकेतं नाम । यो नाचि- केताख्यं चयनं वारत्रयमचिनोत्, स त्रिणाचिकेतः तद्विज्ञाता तदध्येता तदनुष्ठानवान् वा इति कठोपनिषद्भाष्ये । ४. ब्रह्म मेतु माम्, ब्राह्मामेधया, ब्रह्ममेधवा इत्यनुवाकत्रयं त्रिसुपर्णः । ५. सावित्र, नचिकेत, चातुर्होत्रिय, वैश्वसृजा,रुणकेतुकाख्यः पञ्च चयनविशेषाः काठके ( का. १. २. ३ ) समन्त्रकास्समाम्नाताः, ते पञ्चाऽग्नयः तदध्येता, तच्चेता वा पञ्चाग्निः । छान्दोग्योपनिषदुक्तपञ्चाग्निविद्याध्येता इति मनुव्याख्याने ( ३. १८४ ) मेधातिथिः ।

२७० बौधायन-धर्मसूत्रम् [श्राद्धीयब्राह्मणाः

सभ्यावसथ्याभ्यां सह । षडङ्गवित् प्रसिद्धः । १ शीर्षकः शिरोव्रतिकः अथर्वणा- मेतच्छिरोव्रतं नाम । ज्येष्ठसाम 'मूर्धानं दिव' इत्यस्यामुत्पन्नं तयोऽधीते स ज्येष्ठसामिकः । एवमुक्तलक्षणः स्नातको वेदितव्यः । पंक्तिपावनाः पङ्क्ति- शोधकाः ॥ २ ॥

तदभावे रहस्यवित् ॥ ३ ॥

अनु०—इनके न होने पर रहस्य विद्या का ज्ञाता पंक्ति को पवित्र करता है ॥ ३ ॥

रहस्यमरण्ये पठितव्यो ग्रन्थः, यस्तमर्थतो ग्रन्थतश्च वेत्ति सोऽपि पंक्ति- पावनः श्राद्धार्हः । अत्र तदभावशब्दः पूर्वैस्सम्बन्धनीयः रहस्यविद्भावे त्रिम- ध्वादय इत्यर्थः ॥ ३ ॥

ऋचो यजूंषि सामानीति श्राद्धस्य महिमा । तस्मादेवंविदं सपिण्डमप्याशयेत् ॥ ४ ॥

अनु०—ऋचाओं, यजुस् मन्त्रों और साम से श्राद्ध का माहात्म्य बढ़ता है । अत एव सपिण्ड संबन्ध वाला व्यक्ति भी इनका ज्ञाता हो तो उसे भोजन कराये ॥ ४ ॥

महिमा सम्पत् । पंक्तिपावनाः ऋगादिशब्देन तद्विदो लक्ष्यन्ते । यस्मादेवं तस्मात् एवंविदं रहस्यविदं ब्रह्मज्ञम् । तस्मादत्यन्तगुणवानपि रहस्यवित्स- पिण्डो भोजयितव्यः । रहस्यविद्धि भूतानां श्रेष्ठो भवति । आह च—

भूतानां प्राणिनश्श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः ।
बुद्धिमत्सु नराश्श्रेष्ठाः नरेषु ब्राह्मणास्मृताः ॥
ब्राह्मणेषु च विद्वांसः विद्वत्सु कृतबुद्धयः ।
कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्मवादिनः ।
ब्रह्मविद्भवः परं भूतं न किञ्चिदिह विद्यते ॥ इति ॥

रक्षोघ्नानि च सामानि स्वधावन्ति यजूंषि च । मध्वृचोऽथ पवित्राणि श्रावयेदाशयञ्छनैः ॥ ५ ॥

अनु०—भोजन कराने वाला भोजन करने वाले ब्राह्मणों को रक्षोघ्न साम, ( 'सोमाय पितृपीताय स्वधानमः' आदि ) स्वधावत् यजुस् मन्त्र, ( 'मधु वाता:' इत्यादि तीन ) मधु नाम की ऋचाएं 'पवमानस्सुवर्जन' इत्यादि पवित्र करने वाले मन्त्र सुनवाये ॥ ५ ॥


१. इदमेव शिरोव्रतं मुण्डकोपनिषदि "शिरोव्रतं विधिवद्यैस्तु चीर्णम्' इत्यनुदितम् ।

चतुर्दशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः २७१

रक्षोधनानि सामानि १अग्ने रक्षाणो अंहसः, २अग्ने युक्ष्वाहि ये तव, ३ प्रत्यग्ने मिथुना दहं यातुधाना, ४प्रत्यग्ने हरसा हरः, ५ न तस्य मा यया च न, ६ श्रुष्ट्यग्ने नवस्य मे, ७ यद्वा उ विश्पतिः शितः, ८ अग्निं होतारम्' एतत्सूक्तोत्पन्नानि स्वधाषन्ति यजूंषि च 'सोमाय पितृपीताय स्वधा नमः' इत्यादीनि । मध्वृचः 'मधु वाताः' इत्यादीनि त्रीणि पवित्राणि 'पवमानस्सुवर्जनः' इत्यादीनि भुञ्जानान् ब्राह्मणान् श्रावयेत् ॥ ५ ॥

९चरणवतोऽनूचानान्योनिश्रोत्रमन्त्रासम्बन्धाञ्छुचीन्मन्त्रवतस्त्र्यवरान्युजः पूर्वेद्युः प्रातरेव वा निमन्त्र्य सदर्भोंपक्लृप्तेष्वासनेषु प्राङ्मुखानुपवेशयत्युदङ्मुखान्वा ॥ ६ ॥

अनु०— उत्तम आचरण वाले, वेदों के विद्वान्, पवित्र, मन्त्र के ज्ञाता श्रोत्रिय, त्रिमधु आदि जानने वाले, वेदाङ्ग के विद्वान् कम से कम तीन और सदैव विषम संख्या में ब्राह्मण को, जो विवाह, गोत्र, मन्त्र आदि द्वारा सम्बन्धी न हों, श्राद्ध के दिन से एक दिन पहले अथवा श्राद्ध के दिन ही प्रातःकाल निमन्त्रण देकर श्राद्ध कर्ता उन्हें दर्भ से ढके हुए आसनों पर पूर्व या उत्तर की ओर मुख कराकर बैठावें ॥ ६ ॥


१. अग्ने रक्षाणो बंहसः प्रति स्म देव रिषतः । तपिष्ठैरजरो दह । ( सा. सं. पूर्वार्चिके १ प्रपाठके १ अर्ध ३. दशतो ३ ऋक् ) २. अग्ने युक्ष्वा हि ये तवाऽश्वासो देव साधवः । अरं वहन्त्याशवः । ( सा. सं. पू, अर्ध १. द. ३. ऋ. ४. ) । ३. ऋ. सं. ८. ४. ९, ४. ४. प्रत्यग्ने हरसा हरः शृणाहि विश्वतस्परि । यातुधानस्य रक्षसो बलं न्युब्ज वीर्यम् । ( सा. सं. पू. प्र. १. अ. २. ५ द. ऋ. ५. ) ५. न तस्य मायया चन रिपुरीशीत मर्त्यः । यो अग्नये ददाश हव्यदातये । ( सा. सं. पू. प्र. २. अ. १. १. ऋ, ८, ) ६. श्रुष्ट्यग्ने नवस्य मे स्तोमस्य वीर विश्पते । नि मायिनस्तपसा रक्षसो दह । ( सा. सं. पू. २. १. १. १० ) ७. यद्वा उ विश्पतिश्शितस्सुप्रीतो मनुष्यो विशे । विश्वेदरिनः प्रति रक्षांसि सेधति । ( सा. सं. पू. २, १. २. ८. ) ८. अग्निं होतारं मन्ये दास्वंतं वसोस्सुनुं सहसो जातवेदसम् । विप्रं न जातवेदसम् । ( सा. सं. पू. ५. २. ३. ९. ) ९. cf आप. गृ. २. १६. ४.

२७२बौधायन-धर्मसूत्रम्[ श्राद्धविधिः

टि०—गौतम के अनुसार कम से कम नो ब्राह्मणों को भोजन कराने का नियम है “नवावरान्मोजयेदयुजः” २. ६. ७ पृ० १५९. किन्तु साथ ही यह भी कहा गया है कि अपनी सामर्थ्य के अनुसार नो से कम ब्राह्मणों को भी भोजन कराया जा सकता है । “यथोत्साहं वा”। युवक ब्राह्मण को दान देना अधिक उत्तम बताया गया है किन्तु जिसे श्राद्ध का भोजन करावे उससे मित्रता का प्रयोजन न सिद्ध करे “ न च तेन मित्रकर्मं कुर्यात्” गौतम० २. ६. १२ पृ० १६०

चरणमाचारः । यद्वा—गुरुपूर्वकमागतं शाखाध्ययनं तद्विहितोपनयनं च येषां ते चरणवन्तः । वेदाङ्गाध्यायिनोऽनूचानाः । योन्यसम्बन्धाः । गोत्रासम्बन्धाः असगोत्राः । मन्त्रासम्बन्धाः अशिक्षोपाध्यायाः । शुचयो बाह्याभ्यन्तरयोः । मन्त्रवन्तः श्रोत्रियाः । त्रिमध्वादीनामेतेषां च सम्भवापेक्षया व्यस्तसमस्तभावः कल्प्यः । निमन्त्रणं-श्वः करिष्यामि प्रसीदन्तु भवन्तो भोक्तुमित्येवमादि ॥ ६ ॥

अथैनांस्तिलमिश्रा अपः प्रतिग्राह्य गन्धैर्मात्यैश्चाऽलङ्कृत्याऽग्नौ करिष्यामीत्यनुज्ञातोऽग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्याऽऽग्निमुखात्कृत्वाऽऽज्यस्यैव तिस्र आहुतीर्जुहोति— “सोमाय पितृपीताय स्वधा नमस्सवाहा । यमायाऽङ्गिरस्वते पितृमते स्वधा नमस्सवाहा । अग्नये कव्यवाहनाय स्विष्टकृते स्वधा नमस्सवाहे”ति ॥ ७ ॥

इसके उपरान्त उनको तिल मिश्रित जल दे, उन्हें गन्ध और माला से अलंकृत करे और “अग्नौ करिष्यामि” ( मैं अग्नि में हवन करना चाहता हूँ) इस प्रकार उनकी अनुमति से अग्नि का उपसमाधान करे, उसके चारों ओर कुश बिछावे, अग्नि मुख तक की क्रियाएं कर इन मन्त्रों के साथ आज्य की तीन आहुतियां करे “सोमाय पितृपीताय स्वधानमस्सवाहा । अग्नये कव्यवाहनाय स्विष्टकृते स्वधा नमस्सवाहा” ॥ ७ ॥

अग्नौ करिष्यामीत्युक्ते कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञात इति शेषः । अन्यदतिरोहितम् । दार्विहोमिकतन्त्रप्राप्त्यर्थमग्निमुखादित्युकम् ॥ ७ ॥

तच्छेषेणाऽन्नमभिघार्याऽन्नस्यैता एव तिस्र आहुतीर्जुहुयात् ॥८॥

अनु०—अवशिष्ट आज्य अन्न में मिलाकर उस अन्न से ही तीन आहुतियां करे ॥ ८ ॥

तच्छेषेण आज्यशेषेण अन्नस्य अन्नेनेत्यर्थः । एता इत्याहुतिमन्त्रान् व्यपदिशति ॥ ८ ॥

वयसां पिण्डं दद्यात् ॥ ९ ॥

चतुर्दशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः २७३

अनु०—कौओं के लिए पिण्ड दे ॥ ९ ॥

वयश्शब्देनेह काका गृह्यन्ते ॥ ९ ॥

पितृभ्यो दातव्ये वयोभ्यः पिण्डदाने कारणमाह—

“वयसां हि पितरः प्रतिमया चरन्ती” ति विज्ञायते ॥ १० ॥

अनु०—क्योंकि वेद में कहा गया है कि पितृ लोग कौओं के रूप में विचरण करते हैं ॥ १० ॥

प्रतिमया आकारेण ॥ १० ॥

अथेतरत् साङ्गुष्ठेन पाणिनाऽभिमृशति ॥ ११ ॥

अनु०—शेष अन्न को हाथ और अंगूठे को स्पर्श करे ॥ ११ ॥

भोक्तृकामस्य ब्राह्मणस्य कराङ्गुष्ठेन अनखेन स्वपाणिना भोज्यद्रव्यमभि-मृशति । स्वपाणिर्व्यवहितकारणम् ॥ ११ ॥

तत्रैते मन्त्राः—

पृथिवीसमं तस्य तेऽग्निरुपद्रष्टर्चस्ते महिमा दत्तस्याऽप्रमादाय पृथिवी ते पात्रं द्यौरपिधानं ब्रह्मणस्त्वा मुखे जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा विद्यावतां प्राणापानयोर्जुहोम्यक्षितमसि मा पितॄणां क्षेष्ठा अमुत्राऽमुष्मिन् लोक इति । अन्तरिक्षसमं तस्य ते वायुरुपश्रोता यजूंषि ते महिमा दत्तस्याऽप्रमादाय, पृथिवी ते पात्रं द्यौरपिधानं ब्रह्मणस्त्वा मुखे जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा विद्यावतां प्राणापानयोर्जुहोम्यक्षितमसि मा पितामहानां क्षेष्ठा अमुत्राऽमुष्मिन् लोक इति । द्यौसमं तस्य त आदित्योऽनुख्याता सामानि ते महिमा दत्तस्याऽप्रमादाय पृथिवी ते पात्रं द्यौरपिधानं ब्रह्मणस्त्वा मुखे जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा विद्यावतां प्राणापानयोर्जुहोम्यक्षितमसि मा प्रपितामहानां क्षेष्ठा अमुत्राऽमुष्मिन् लोक इति ॥ १२ ॥

इति बौधायनीये धर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने चतुर्दशः खण्डः ।

अनु०—इसके बाद निम्नलिखित मन्त्रों का जप करे तुम पृथिवी के समान व्यापक हो, अग्नि तुमको देखता है, ऋचा तुम्हारी महिमा है, दिये गये दान के व्यर्थ न होने के लिए पृथिवी तुम्हारा पात्र है, आकाश आवरण है, मैं तुम्हें ब्रह्म के मुख में

२१ बौ० ध०

२७४ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ श्राद्धविधिः

हवन करता हूँ मैं तुम्हें विद्वान ब्राह्मणों के प्राण और अपान में हवन करता हूँ, तुम अविनश्वर हो, तुम उस लोक में पितरों के पास पहुंचने में कभी विफल नहीं होते । तुम अन्तरिक्ष के समान हो, वायु तुम्हें सुनता है, यजुस मन्त्र तुम्हारी महिमा हैं... तुम द्युलोक के समान हो, सूर्य हो, सूर्य तुम्हें प्रकट करता है, साम तुम्हारी महिमा है...॥ १२ ॥

एते त्रयो मन्त्राः पृथिव्यन्तरिक्षद्युक्रमाः । लोकानां तावन्महिमा एष वेदितव्यः । यदेतद्धीयतेऽन्नं तदामन्त्र्यते । पृथिव्या समं तस्यैवंविधस्य तव अग्निरुपद्रष्टा साक्षिभूतः एवमुपश्रोता अनुख्यातेति च । ऋचस्ते महिमा महत्त्वम् । एवमुपासनया दत्तास्याऽन्नस्याऽप्रमादो भवति । पृथिव्येव तव पात्रं आधारः द्यौरेवाऽपिधानं ब्रह्मणा ब्राह्मणस्य मुखे त्वा जुहोमि । ब्राह्मणानामित्यादि जुहोमीत्यन्तं प्रतिपत्तिमात्रम् । अक्षितमसि मा क्षेष्ठाः क्षयं मा गाः पित्रादीनां परस्मिन् लोके ॥ १२ ॥


पञ्चदशः खण्डः

अथवै भवति ॥ १ ॥

अग्नौ करणशेषेण तदन्नमभिघारयेत् ।
निरङ्गुष्ठं तु यद्दत्तं न तत्प्रीणाति वै पितॄन् ॥ २ ॥

**अनु०—**अथवा यह इस प्रकार भी किया जाता है । अग्नि में हवन के बाद अवशिष्ट उस अन्न को अंगूठे से फेंके । जो अन्न बिना अंगूठे से स्पर्श किए हुए दिया जाता है वह पितृजनों को प्रसन्न नहीं करता ॥ १-२ ॥

हस्ताङ्गुष्ठेनाऽभिमर्शनमुक्तम् । तदभावे निन्दैषा ॥ १,२ ॥

उभयोश्शाखयोर्मुक्तं पितृभ्योऽन्नं निवेदितम् ।
$^१$तदन्तरमुपासन्तेऽसुरा वै दुष्टचेतसः ॥ ३ ॥

**अनु०—**पितरों के लिए जो अन्न दोनों हाथों से नहीं दिया जाता उसे दुष्ट असुर बीच में ही खा लेते हैं ॥ ३ ॥

सव्येन पाणिना भोजनपात्रमुपस्पृश्यैव भुञ्जीतेत्येतदनेन विधीयते । शाखयोः हस्तयोः ॥ ३ ॥


१. तदन्तरमुपासन्ते असुरा दुष्टचेतस. इति. क. पु.

पञ्चदशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः २७५

यातुधानाः पिशाचाश्च प्रतिलुम्पन्ति तद्धविः ।
तिलदाने ह्यदायादास्तथा क्रोधवशेऽसुराः ॥ ४ ॥

अनु०—भोजन के स्थान पर तथा आसनों पर तिल न बिखरने पर उस हवि को यातुधान और पिशाच, जिनका कोई अंश नहीं होता, छीन लेते हैं और श्राद्ध-कर्ता के क्रोध में आने पर उस हवि को असुर ले लेते हैं ॥ ४ ॥

भोजनस्थानेष्वासनेषु च तिलविकिरणस्याऽक्रोधस्य च प्रशंसैषा ॥ ४ ॥

काषायवासा यान्कुरुते जपहोमप्रतिग्रहान् ।
न तद्देवगमं भवति हव्यकव्येषु यद्धविः ॥ ५ ॥

अनु०—लाल या काषाय वस्त्र धारण कर मनुष्य जो प्रार्थनाएं या होम करता है अथवा जो दान लेता है, वह देवों के समीप नहीं पहुँचता उसी प्रकार उसके द्वारा यज्ञ में दी गयी हवि भी देवों को नहीं मिलती ॥ ५ ॥

टि०—तात्पर्य यह है कि देवकार्य और पितृकर्म में यजमान को श्वेत वस्त्र ही धारण करना चाहिए। गोविन्द के अनुसार काषाय वस्त्र धारण करने वाले संन्यासियों को भी पितृकर्म के अवसर पर निमन्त्रित नहीं करना चाहिए।

दैवे कर्मणि पित्र्ये च काषायवासोनिषेधः श्वेतवाससा भवितव्यमिति विधानार्थम्। किञ्च—काषायवाससो यतीश्वराः। तेऽपि पित्र्ये दैवे कर्मणि च जपहोमप्रतिग्रहान् कुर्वते। तद्देवगमं पितृगमं च न भवतीति शेषः। हव्यं देवदैवत्यं कव्यं पितृदैवत्यम् ॥ ५ ॥

यच्च दत्तमनाङ्गुष्ठं यच्चैव प्रतिगृह्यते ।
आचामति च यस्तिष्ठन् न स तेन समृध्यत इति ॥ ६ ॥

अनु०—जो दान अंगूठे से स्पर्श किये बिना दिया जाता है और जो दान अंगूठे से स्पर्श के बिना ग्रहण किया जाता है और जो आचमन खड़े होकर किया जाता है उससे कर्ता को कोई फल नहीं प्राप्त होता—वह लाभान्वित नहीं होता है ॥ ६ ॥

प्रदानप्रतिग्रहयोरङ्गुष्ठस्याऽबहिर्भावार्थः, तिष्ठतः आचमननिषेधार्थश्चाऽयं श्लोकः ॥ ६ ॥

आद्यन्तयोरपां प्रदानं सर्वत्र ॥ ७ ॥

अनु०—दान में आरम्भ और अन्त में सर्वत्र जलदान करना चाहिए ॥ ७ ॥

सर्वत्र दाने श्रद्धानेनाऽऽदावन्ते च जलदानं कर्त्तव्यम्। तथा च गौतमः—'भिक्षादानमत्पूर्वम्। ददातिषु चैवं धर्म्येषु' इति ॥ ७ ॥

२७६बौधायन-धर्मसूत्रम्[ श्राद्धविधिः

जयप्रभृति यथाविधानम् ॥ ८ ॥

अनु०--जय प्रभृति दाविहोम की उत्तरवर्ती क्रियाएं पूर्वक करे ॥ ८ ॥
दार्बिहोमिकमुत्तरतन्त्रं कर्तव्यमित्यर्थः ॥ ८ ॥

शेषमुक्तमष्टकाहोमे ॥ ९ ॥

अनु०--शेष नियमो का विवेचन अष्टका होम के संबन्ध में किया गया है ॥ ९॥
इतोऽधिकमष्टकाहोमादवगमयितव्यम् । 'आशयेष्वन्नशेषान् सम्प्रकिरन्ति' इत्यादि । अनेनैतत् ज्ञापितं भवति—मासिश्राद्धस्यैवेदं प्रयोगान्तरमिति ॥ ९॥

¹द्वौ देवे पितृकार्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा ।
भोजयेत्सुसमृद्धोऽपि न प्रसज्जेत विस्तरे ॥ १० ॥

अनु०—देवकार्य में दो ब्राह्मणों को, पितृकर्म में तीन ब्राह्मणों को अथवा इन दोनों कर्मों में एक-एक ब्राह्मण को भोजन करावे अधिक समृद्ध होने पर भी इनसे अधिक संख्या में ब्राह्मणों को भोजन कराने की ओर प्रवृत्त न होवे ॥ १० ॥
देवे वैश्वदेवे ॥ १० ॥

इतरथा दोषमाह—

²सत्क्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसम्पदम् ।
पञ्चैतान्विस्तरो हन्ति तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥ ११ ॥

अनु०—अधिक संख्या में ब्राह्मणों को भोजन कराने पर इन पाँचों का विनाश होता है—सत्कार, देश और समय के औचित्य का, पवित्रता का तथा योग्य ब्राह्मणों की उपलब्धि का। अतः ब्राह्मणों की संख्या के विस्तार का परित्याग करना चाहिए ॥ ११ ॥

कारुण्यात् स्नेहात् लोकगर्हाभयाद्वा श्राद्धविस्तरे प्रसक्ते सति प्रतिषेधः ॥ ११ ॥

उरस्तः पितरस्तस्य वामतश्च पितामहाः ।
दक्षिणतः प्रपितामहाः पृष्ठतः पिण्डतर्कका इति ॥ १२ ॥

इति द्वितीयप्रश्ने पञ्चदशः खण्डः ॥

अनु०—सामने की ओर से उसके पितृगण, बाएं की ओर से पितामह, दाहिने से


१ See. मनु. ३. १२५.
२. See. मनु. ३. १२६.

षोडशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने नवमोऽध्यायः २७७

प्रपितामह और पीछे से पिण्ड की इच्छा करने वाले मातामहादि (पिण्ड ग्रहण करते हैं) ॥ १२ ॥

श्रद्धासञ्जननार्थवादः। पिण्डतर्ककाः पिण्डचिन्तकाः मातामहादयः॥१२॥

इति श्रीगोविन्दस्वामिकृते बौधायनधर्मविवरणे द्वितीयप्रश्नेऽष्टमोऽध्यायः।


द्वितीयप्रश्ने नवमोऽध्यायः

षोडशः खण्डः

औरसेन हि पुत्रेणर्णापाकरणं भवति । तत्तत्प्रशंसार्थमाह—

प्रजाकामस्योपदेशः ॥ १ ॥

अनु०—अब उत्तम पुत्र चाहने वाले के लिए उपदेश दिया जाता है ॥१॥
प्रजा सत्पुत्रः, तत्कामस्योपदेशः करिष्यते ॥ १ ॥

प्रजनननिमित्ता समाख्येत्यश्विनावूचतुः ॥ २ ॥

अनु०—पुत्र उत्पन्न करने से ही प्रसिद्धि मिलती है ऐसा अश्विन देवों ने कहा है ॥ २ ॥

प्रजननमुत्पादनं तन्निमित्ता पुत्र इति समाख्या प्रसिद्धिरित्यर्थः । न तु दानादिनिमित्ता पुत्रसमाख्या । अतो दत्तादिरत्रप्रतिनिधिः । तत्रैते ऋचौ भवतः-‘परिषद्वां ह्यररणस्य रेक्णो’ ‘न हि प्रभायारणस्सुशेवः’ इति ॥
प्रजाकामस्योपदेश इत्युक्तम् । कोऽसावुपदेश इत्याह—

आयुषा तपसा युक्तस्स्वाध्यायेज्यापरायणः ।
प्रजामुत्पादयेद्युक्तस्स्वे स्वे वंशे जितेन्द्रियः ॥ ३ ॥

अनु०—आयु और तप की वृद्धि करने वाली क्रियाएं कर, स्वाध्याय और यज्ञ में तत्पर होकर तथा अपनी इन्द्रियों को वश में रखकर विधिपूर्वक अपने ही वंश में सन्तान उत्पन्न करे ॥ ३ ॥

टि०—'अपने ही वंश में' से तात्पर्य यह है कि अपने ही वर्ण की स्त्री से । 'जितेन्द्रिय' से यहाँ जननेन्द्रिय के संयम का संकेत किया गया है, अर्थात् पर स्त्री से व्यभिचार न करे और अपनी पत्नी से भी उचित काल में ही सम्बन्ध रखे ।

२७८बौधायन-धर्मसूत्रम्[ ऋणापाकरणम्

आयुश्शब्देन तत्करणं लक्ष्यते। तच्च विधिवत्सन्ध्योपासनं विप्रापवादा- भाव इत्यादि। आह च— ऋषयो दीर्घसन्ध्यत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुयुः। आयुर्विप्रापवादेन सन्ध्यावन्दनहानतः॥ अतिथिपूजाहानाच्च नश्यत्यायुरपि ध्रुवम्। नाधितिष्ठेत केशांस्तु न भस्मास्थिकपालकान्। न कार्पासास्थि न तुषान् दीर्घमायुर्जिजीविषुः॥ इति ॥

तथा— न हीदृशमनायुष्यं लोके किञ्चन विद्यते। यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्॥ लोष्टमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः। स विनाशं व्रजत्याशु सूचकोऽशुचिरेव ॥

इत्येवमादि द्रष्टव्यम्। तपो दानम् । 'एतत्खलु वाव तप इत्याहुर्यत्सर्वं ददातीति' इति श्रुतेः। वक्ष्यमाणं वा ब्रह्मचर्यादि। स्वाध्यायेज्ये तु प्रसिद्धे एव। स्वे इति स्वे स्वे वर्णे ब्राह्मणो ब्राह्मण्यामित्यादि। इन्द्रियमिहोपस्थमभि- प्रेतं पुत्रकारणत्वात्। तज्जयः परदारादिवर्जनम्, स्वदारेष्वप्यकालवर्जनं च। एते प्रजोत्पत्त्युपायाः यथाविधानं क्रियमाणाः प्रजोत्पत्त्युपाया भवन्तीत्य- भिप्रायः॥ ३ ॥

ब्राह्मणस्यर्णसंयोगस्त्रिभिर्भवति जन्मतः। तानि मुच्याऽऽत्मवान् भवति विमुक्तो धर्मसंशयात् ॥ ४ ॥

**अनु०—**ब्राह्मण जन्म से ही तीन प्रकार के ऋणों से युक्त होता है। उन ऋणों को चुकाकर वह धर्म के आचरण विषयक संशय से मुक्त हो जाता है॥ ४॥

ब्राह्मणग्रहणात् स्वमूलश्रुतिप्रमाणं द्रष्टव्यम् । त्रिभिः अवश्यकर्तव्यैरिति शेषः। जन्म उपनयनं ततः प्रभृति ऋणवान् भवति। ततः प्राक् शूद्रसमत्वात्। तानि कर्माणि ऋणानि विमुच्य यथाविधि सम्पाद्य आत्मवान् स्वतन्त्रो भवति। यस्मादयं धर्मसंशयात् किमेतानि यथावत् सम्पादयितुं शक्ष्यामो न वेत्येवंरूपसंशयाद्विमुक्तो भवति ॥ ४ ॥

केन कर्मणा तदृणमपाक्रियत इत्याह—

'स्वाध्यायेन ऋषीन् पूज्य सोमेन च पुरन्दरम् । प्रजया च पितॄन्पूर्वाननृणो दिवि मोदते ॥ ५ ॥


१. cf. मनु. ३. ८१.

षोडशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने नवमोऽध्यायः २७९

अनु०—वेद के स्वाध्याय द्वारा ऋषियों की पूजा कर, सोमयज्ञ के सम्पादन से इन्द्र की पूजा कर, प्रजा उत्पन्न कर अपने पूर्वज पितरों को प्रसन्न कर वह ऋणों से मुक्त हो स्वर्ग में सुख प्राप्त करता है ॥ ५ ॥

सोमेन सोमयागेन ॥ ५ ॥

आयुषा युक्तः प्रजामुत्पादयेदित्य उक्तम् । तत्राह— 'पुत्रेण लोकान् जयति^२ पौत्रेणाऽमृतमश्नुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण नाकमेवाऽधिरोहतीति ॥ ६ ॥

अनु०—पुत्र की उत्पत्ति से पुरुष इन लोकों को जीत लेता है, पौत्र के माध्यम से अमृत प्राप्त करता है, और पुत्र के पौत्र को देखकर वह परम स्वर्ग ही प्राप्त करता है, ऐसा श्रुति में कहा गया है ॥ ६ ॥

पुत्रेण दृष्टेन । तत्पुत्रेण तत्पौत्रेण इत्यत्रापि दृष्टेनेति शेषः । अमृतं देवैस्सा- युज्यम् । नाकं कमिति सुखम्, तदभावो दुःखम् । एतत्प्रतिषिध्यते । दुःखाननु- विद्धं सुखं ब्रह्मणः पदमिति यावत् । 'दिवि मोदते' इति सिद्धे पुनरुपादानं बहुपुत्रोत्पादनार्थम् । यथाहः पौराणिकाः—

एष्टव्या बहवः पुत्राः यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् । ^३यजेत वाऽश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥ इति ॥ ६ ॥

अथेदानीं ऋणसंयोगतदपाकरणे श्रुतिप्रमाणं इत्याह—

विज्ञायते च—^४'जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिर् ऋणवा जायते ब्रह्मचर्येणर्षिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति । एवमृणसंयोगं वेदो दर्शयति ॥ ७ ॥

अनु०—वेद के अन्तर्गत कहा गया है कि जन्म से ही ब्राह्मण तीन प्रकार के ऋणों से युक्त होकर उत्पन्न होता है, ऋषियों के लिए ब्रह्मचर्य के ऋण से, देवों के लिए यज्ञ के ऋण से तथा पुत्रोत्पत्ति के लिए पितरों के ऋण से ऋणी होता है । इस प्रकार वेद ने भी ऋणों का संयोग दिखाया है ॥ ७ ॥

तदपाकरणं चेति शेषः ॥ ७ ॥


१. cf. मनु. ९. १३७.
२. ह्यानन्त्यमश्नुते. इति. आ. इ. ग. पुस्तकेषु, मनावपि ॥
३. गौरीं वा वरयेत्कन्याम् इति घ. पु.
४. See. तै. सं. ६. ३. ११.

२८०बौधायन-धर्मसूत्रम्[ ऋणापाकरणम्

किञ्च— सत्पुत्रमुत्पाद्याऽऽत्मानं तारयति ॥ ८ ॥

अनु०— उत्तम आचरण वाला पुत्र उत्पन्न कर पुरुष अपनी रक्षा करता है॥८॥

सत्पुत्रस्साधुपुत्रः अध्ययनविज्ञानानुष्ठानसम्पन्नो यथा भवति तथोत्पादनीयः पुत्र इत्यर्थः । ‘अनुशिष्टं लोक्यं पुत्रमाहुः तस्मादेनमनुशास्ति’ इति श्रुतेः ॥ ८ ॥

इदं चाऽन्यत्— सप्ताऽवरान् सप्त पूर्वान् षडन्यानात्मसप्तमान् । सत्पुत्रमधिगच्छानः तारयत्येनसो भयात् ॥ ९ ॥

अनु०— उत्तम पुत्र प्राप्त करने वाला पुरुष अपने बाद के सात पीढ़ी के पुरुषों को, अपने पूर्व के सात पुरुषों को, दोनों ओर छः अन्य पुरुषों को तथा सातवें स्वयं को पाप के भय से मुक्त कर देता है ॥ ९ ॥

अधिगच्छानः प्राप्नुवानः सप्तपूर्वापरान्नात्मपञ्चदशान् एनसस्तारयतीति सम्बन्धः । अन्यानसत्पुत्रानौरसानधिगच्छानः त्रीन् प्राचस्त्रांन् प्रतीचः आत्मसप्तमान् तारयति ॥ ९ ॥

तस्मात्प्रजासन्तानमुत्पाद्य फलं प्राप्नोति ॥ १० ॥

अनु०— अतएव पुत्र उत्पन्न कर वह फल प्राप्त करता है ॥ १० ॥

तस्माद्यत्नवान् प्रजामुत्पादयेत् ॥ ११ ॥

अनु०— इसलिए यत्नपूर्वक पुत्र उत्पन्न करे ॥ ११ ॥

औषधमन्त्रसंयोगेन ॥ १२ ॥

अनु०— इसके लिए औषध तथा मन्त्रों की सहायता ले ॥ १२ ॥

ओषधिसंयोगेन हि प्रजा भवति, शुक्रपानां क्रिमीणामपनयनात् । तथा मन्त्रसंयोगेनाऽपि रक्षःपिशाचाद्यपनयनात् । ‘तस्माद्यत्नवान् प्रजामुत्पादयेत्’ इत्यस्य विस्तरः ॥ १०–१२ ॥

न चैतावता— या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥

इत्येवमाशङ्कनीयमित्याह— तस्योपदेशः श्रुतिसामान्येनोपदिश्यते ॥ १३ ॥