बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

अष्टादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः ३०१

वदन्ति' इति । ब्रह्म चतुर्होतारः, 'ब्रह्म वै चतुर्होतारः' इति दर्शनात् । तस्य वाक्यशेषः परिमिता वा इत्यादि । अयमर्थः—ऋगादयो मन्त्राः परिमिताः । एतस्य पुनश्चतुर्होत्राख्यस्य ब्रह्मणोऽन्तो नाऽस्ति । तस्मात्तदेव प्रतिगृणते अध्वर्यव आचक्षत एताः । एवं कृते ब्रह्मणो ब्रह्मैव प्रतिगरस्सम्पद्यते । एवं हि तत्राऽध्वर्युः प्रतिगृणाति 'ओं होत:' इति । गृणातिश्शब्दकर्मा भाषणकरणमित्यर्थः । किमुक्तं भवति ? यथा—मानसस्य प्रणवः प्रतिगरः एवं मौनिनोऽपि प्रणव एव स्वाध्याय इति ॥ २८ ॥

एवमेवैष आशरीरविमोक्षणाद् वृक्षमूलिको वेद 'संन्यासिकः ॥२९॥

अनु०—इस प्रकार संन्यासी शरीर की मुक्ति के समय तक वृक्षमूलिक वेद संन्यासी रहे ॥ २९ ॥

वेदसंन्यासिरो गृहस्थः एव कृतकरणीयोऽभिधीयते । न हि वेदसंन्यासोऽस्ति शास्त्रविरोधात् । अतस्तदर्थानुष्ठानाय प्रतिग्रहादीनां वृत्तिकर्मणां संन्यासो यस्येत्यर्थः । अवसन्नशरीरो जरसा कृतसम्प्रतिविधानो वा पुत्रोपहृतवृत्तिस्तस्याऽयमुपदेशः आशरीरविमोक्षणात् वृक्षमूलिक इति । अथ यस्तावत्समर्थो गृहात् प्रव्रज्यायाः तस्य यथाशास्त्रं सैव भवति । असमर्थस्य पुनरुत्सृष्टाग्नेश्शास्त्राङ्गा इयमेव व्यवस्थोच्यते । प्रव्रज्या च वैकल्पिकी । एवं प्रव्रज्यानन्तरमुपदेशो युज्यत इति । आह च—

वेदसंन्यासिकानां तु कर्मयोगं निबोधत । इत्यभिप्रायः कृतविधानो वा आसीताऽऽमृतदर्शनादिति (?) एवमिति वक्ष्यमाणं प्रणवध्यानं परामृश्यते । एतदुक्तं भवति—परमसंयमवान् परमात्मध्यानेकावलम्बनः पुत्रैश्वर्ये सुखमासीतेति ॥ २९ ॥

वृक्षमूलिक इत्युक्तम्, तत्राऽऽह—

वेदो वृक्षः तस्य मूलं प्रणवः ॥ ३० ॥

अनु०—वेद वृक्ष है और उसक मूल प्रणव है ॥ ३० ॥

वृक्षो व्रश्चनात् पापस्य । प्रणवपूर्वकत्वाद्देदारम्भस्य मूलव्यपदेशः ॥ ३० ॥

प्रणवात्मको वेदः ॥ ३१ ॥

अनु०—वेद की आत्मा प्रणव है ॥ ३१ ॥

---

द्योरध्वर्युः इत्यादिश्चतुर्होता इत्युक्तम् ) स च होत्रा पठनीयः । तेन तस्मिन् पठिते अध्वर्युः तं 'ओं होत:' इति प्रतिगृणाति । ब्रह्म चतुर्होतृमन्त्रोऽपि । अतश्च ब्रह्मणो ब्रह्मैव प्रतिगर इति ॥

१. संन्यासी इति. घ. पु.