बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

( १ ) करणयोरानयनम्, अन्यासाविष्टकरणीनामानयनम्, समचतुरश्रयोः समसनप्रकारः, महा- चतुरश्रादल्पचतुरश्रापोद्धारप्रकारः, समचतुरश्रस्य दीर्घचतुरश्रकरणोपायः, समचतुरश्रस्य दीर्घचतुरश्रकरणे प्रकारान्तरम्, दीर्घचतुरश्रस्य समचतुरश्रीकरणोपायः, चतुरश्रस्यैकतोऽ- णिमत्करणोपायः चतुरश्रस्य प्रउगकरणोपायः (प्रउगम् = शकटमुखम् ), चतुरश्रस्योभयतः प्रउगकरणोपायः चतुरश्रस्य मण्डलकरणोपायः, मण्डलस्य चतुरश्रकरणोपायः, द्विकरणीपरि- ज्ञानोपायः, गार्हपत्यदक्षिणाहवनीयाग्नीनां स्थानानयनप्रकारः, उत्करस्थानानयनम्, दार्शिकीया वेदेर्विहरणोपायः, पाशुबन्धिकवेदि विहरणोपायः, उत्तरवेदि विहरणोपायः पैतृक्या वेदेर्विहरणोपायः, सौत्रामणीवेदि विहरणोपायः, अग्निष्टोमवेदि विहरणोपायः, सौमिकमहा- वेदि विहरणोपायः, सदोविहरणोपायः, सदोहविर्धानविहरणोपायः, सौमिकोत्तरवेदि विहरणो- पायः, चात्वालोपखयोर्विहरणोपायः, धिष्ण्यानां विहरणम्, आग्नीध्रमार्जालीयागारविहरणम्, प्रक्रमादिविशेषनिर्णयश्चेत्यादिविषयाः प्रथमेऽध्याये सूत्रिताः। सर्वाग्निसामान्येनाग्निधर्माः, अग्निपरिमाणम्, अग्नेः सर्वक्रतुषु विकल्पः, प्रथमा- ग्निचयन इष्टकासंख्या, अग्नेः पशुसमानाकारत्वम्, अग्निचयने नियमः, अग्नीनां विशेष- धर्मकथनम्, इष्टकाधर्मकथनम्, चतुरश्रगार्हपत्यचित्युपधानम्, परिमण्डलगार्हपत्यचित्यु- पधानम्, धिष्ण्यानामुपधानप्रकारः, इष्टकानिर्माणे विशेष इत्यादयो विषया द्वितीयेऽध्याये वर्णिताः सन्ति। श्येनचिदाकारनिरूपणम्, चतुरश्येनचिद्विमानप्रकारः, चतुरश्रश्येनचिदुपधानप्रकारः, वक्रपक्षव्यस्तपुच्छश्येनचिदुपधानम्, कङ्कचिदुपधानप्रकारः, अलजचिदुपधानप्रकारः, प्रउग- चिदुपधानप्रकारः, उभयतः प्रउगचिदुपधानप्रकारः, प्रधियुक्तरथचक्रचिदुपधानप्रकारः, चतुरश्रद्रोणचिदुपधानप्रकारः, परिमण्डलद्रोणचिदुपधानप्रकारः, समूह्यपरिच्चाय्यचितोरुपधान- प्रकारः, श्मशानचिदुपधानप्रकारः, वक्राङ्गकूर्मचिदुपधानप्रकारः, परिमण्डलकूर्मचिदुपधान- प्रकार इत्यादयो विषयास्तृतीये समुपन्यस्ताः सन्ति। बौधायनशुल्वसूत्रमेतत् सर्वेषु शुल्बसूत्रेषु विषयदृष्ट्याऽनन्यसाधारणं प्राचीनतमं च विराजते। कस्यापि वर्गस्य भुजयुताऽऽयतरूपतया परिणमनस्य रैखिको विधिः शुल्बसूत्रेऽ- स्मिन् (८०० खी० पू०) वर्णितः। बोधायनेन श्रौतसूत्रमपि रचितमासीत्। श्रौतसूत्र- स्यास्य काले श्रोणानां कृत्तिकानां चोदयः सहश्यामभूद् दिशि। एतेन बोधायनसमयः ख्रीस्तात् पूर्वं १३३० वर्षेषु सिध्यतीति गोरखप्रसादो मन्यते। बौधायनस्य समुल्लेखस्तदीयेषु श्रौत-गृह्य-धर्म-पितृ-श्रौत-प्रवर-सूत्रेषु लभ्यते। इतरत्र आग्निवेश्य-गृह्यसूत्रे (२, ६, ३.: ३६); चरणव्यूहे (२: ३६); संस्कारभारद्वाज- गृह्यसूत्रे, संस्कारकौस्तुभे चापि तन्नाम खल्लुलिख्यते। तन्नाम्ना प्रसिद्धा ग्रन्था बौधायनश्रौत- सूत्रम्, बौधायनगृह्यसूत्रम्, बौधायनधर्मसूत्रम्, बौधायनपितृमेधसूत्रम्, बौधायनश्रौतप्रवरः,