बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

६० शुल्बसूत्रम् [तृतीयोऽध्यायः] अथेति। चतुरश्रश्येनचिदुक्तः। श्येनाकृतिर्द्विरूपः। तयोरेक उच्यते। वक्रौ कुटिलौ पक्षौ यस्य स वक्रपक्षः। विस्तीर्णं पुच्छं यस्य स व्यस्तपुच्छः। एतत् सर्वं चतुरश्रश्येनचिदपेक्षया॥ २८॥ तस्येष्टकाः कारयेत् पुरुषस्य चतुर्थ्यः। तासामर्ध्याः पाद्याश्च॥ २९॥ तस्येष्टका इति। वक्रश्येनचित इत्यर्थः। पुरुषस्येति। पुरुषक्षेत्र- मानदण्डस्य विंशत्युत्तरशताङ्गुलप्रमाणस्य चतुर्थेन भागेन त्रिंशदङ्गुलेन दण्डेन परितो मीयमानत्वाच्चतुर्थ्यः पुरुषक्षेत्रषोडशभागीया उच्यन्ते। तासामिति। चतुर्थीनामित्यर्थः॥ २९॥ तस्येष्टका इति। चतुर्थ्य इति द्वितीयार्थे प्रथमा। सर्वतस्त्रिंशदङ्गुलाः कारयेत्। तासामिति। नित्यमक्ष्णयापच्छेदूनमनादेशे (३।३०) इति वक्ष्यति। तत्र अर्ध्यास्त्यस्त्राः। तासां त्रिंशदङ्गुले द्वे पार्श्वे सचतुर्दशतिलद्विचत्वारिंशदङ्गुलमन्यत् पार्श्वम्। पाद्याश्चापि त्रिकोणाः। तासां त्रिंशदङ्गुलमेकं पार्श्वम्। इतरे ससप्त- तिलैकविंशत्यङ्गुले॥ २९॥ नित्यमक्ष्णयापच्छेदूनमनादेशे॥ ३०॥ नित्यमिति। पूर्वोक्तानामर्ध्यादीनां करणप्रकारविशेषानुक्तौ अक्ष्णयै- वापच्छेद इत्यर्थः॥ ३०॥ नित्यमिति। तासामर्ध्यास्तिर्यग्भेदा (३।१११) इत्येवमादिवचनाभावे। नित्यं सर्वदा। कर्णरूपेणापच्छेदूनम्॥ ३०॥ पादेष्टकाश्चतुर्भिः परिगृह्णीयात्। अर्धपदेन पदेनाध्यर्धपदेन पदसविशेषेणेति। ते द्वे यथा दीर्घसंश्लिष्टे स्यातां तथार्धेष्टकां कारयेत्॥ ३१॥ चतुरश्रपाद्याकरण्याः परिमाणमाह—पादेष्टका इति। ते द्वे यथेति। उक्तलक्षणचतुरश्रे दीर्घसंश्लिष्टे अध्यर्धपदप्रमाणपार्श्वसंश्लिष्टे यथा भवतः तथा कुर्यादित्यर्थः। इयमेव हंसमुखीत्युच्यते॥ ३१॥ पादेष्टकेति। पाद्याश्चेत्युक्तानामेव आकृत्यन्तरविधानम्। चतुर्भिः प्रमाणैः। परिगृह्णीयात् स्वीकुर्यात्। कथम्? दक्षिणत आरभ्य प्रागपवर्गम् अर्धाष्टमाङ्गुलेन, पञ्चदशाङ्गुलेन, अर्धत्रयोविंशाङ्गुलेन, ससप्ततिलैकविंशत्यङ्गुलेनेति। तस्याश्चतुरस्र- पाद्येति संज्ञा।