बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF तृतीयोऽध्यायः ] बोधायनीय ९१ इदमपि तासामर्थ्या इत्युक्तानामेव आकृत्यन्तरविधानम् । ते पूर्वोक्ते चतुर- स्त्रपाद्ये यथा अध्यर्धपदपार्श्वेन संश्लिष्टे स्यातां तथा कारयेत् । पञ्चकोणोऽयम् । अस्या हंसमुखीति संज्ञा । एवं पञ्चकरणानि । प्रथमेन त्रिचत्वारिंशत्त्रिशतम् । द्वितीयेन षट्पञ्चाशत्त्रिशतम् । तृतीयेन अष्टषष्ट्यधिकं शतद्वयम् । चतुर्थेन अष्टादश । पञ्चमेन पञ्चदश । तत्र चोडानाकसदष्टौ पाद्या द्वे अर्ध्ये । एवं सहस्रमिष्टकाः ॥ ३१ ॥ अथाग्निं विमिमीते ॥ ३२ ॥ सार्धसप्तपुरुषप्रमाणस्यासिक्षेत्रस्य वक्रपक्षश्येनाकारतया मानप्रकारं दर्शयति—अथाग्निमिति ॥ ३२ ॥ अथाग्निमिति ॥ ३२ ॥ आत्मा द्विपुरुषायामो दशपदन्यासः । तस्य दक्षिणादं- सादुत्तरतोऽध्यर्धप्रक्रमे लक्षणं करोति । एवमपरतः । तयोरुपरिष्टात् स्पन्द्यां नियम्यांसमपच्छिन्द्यात् । एतेनेतरासां स्रक्तीनामपच्छेदा व्याख्याताः । स आत्मा ॥ ३३ ॥ आत्मेति । द्विपुरुषायाम इति । प्राक्प्रत्यक् अष्टप्रक्रमदीर्घम्, उत्तर- दक्षिणा पञ्चप्रक्रमविस्तारं चतुरश्रं कृत्वा । दक्षिणादिति । दक्षिणांसे दक्षिणस्रक्तिमारभ्य उत्तरतः सार्धप्रक्रमं मित्वा तत्र शङ्कं निहत्य । एव- मिति । एवं तस्या एव स्रक्तेरपरतः शङ्कं निहत्य तयो रज्जुं नियम्य बहिःस्पन्द्यं वर्जयेदित्यर्थः । एतेनेतरासामिति । एवमन्यासां तिसृणां अपच्छेदा द्रष्टव्याः । स इति । चतसृषु स्रक्तिषु अपच्छिनावशिष्टांश आत्मे- त्यर्थः ॥ ३३ ॥ आत्मेति । दशपदेति । एवं चत्वारिंशत् षोडश्यो भवन्ति । तस्येति । दक्षिणा- दंसादारभ्योत्तरतः अध्यर्धप्रक्रमे लक्षणं करोति । अपरत् इति । दक्षिणादंसादेवारभ्य पश्चादपि अध्यर्धप्रक्रमे लक्षणम् । तयोरिति । तयोः शङ्कोरुपरिष्टात् स्पन्द्यां नियम्य अनुस्पन्द्यं अंसमपच्छिन्द्यात् । एवं सार्धपादा चतुर्थी निरस्ता भवति । एतेनेति । एतेन अपच्छेदनप्रकारेण । इतरासां आत्मनः श्रोण्यंसानाम् । अपच्छेदा Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu