बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

१०२ शुल्बसूत्रम् [तृतीयो- आकृतिः शिरसो नित्या ॥ ५६ ॥ आकृतिरिति। पूर्वोक्तस्य द्व्यरत्निव्यास-सपादद्व्यरत्निदीर्घ-चतुरश्रस्य अंससक्ती आरभ्य प्रत्यक् प्रत्येकमरत्निमात्रं मित्वा शङ्कुद्वयं निहत्य प्राक्- पार्श्वमध्यप्रदेशे एकं शङ्कुं निहत्य शङ्कूनामुपरि स्पन्द्यां नियम्य बहिः- स्पन्द्यमपच्छिन्द्यात् । एवञ्च सति सार्धास्तिस्रः पञ्चम्यः शेरते ॥ ५६ ॥ आकृतिरिति । तस्यांसौ प्रक्रमेण ( ३।३४ ) इत्यनेन प्रकारेणोक्तेत्यर्थः । इह अरत्निनेति विशेषः ॥ ५६ ॥ अथेष्टकानां विकाराः ॥ ५७ ॥ अथेति ॥ ५७ । अथशब्दः संबन्धार्थः । एतस्येत्यर्थः ॥ ५७ ॥ पुरुषस्य पञ्चम्यः। ता एवैकतोऽध्यर्धाः। ता एवैकतः सपादाः। पञ्चमभागीयायाः सार्ध्याः पाद्याः। तथाध्यर्धायाः। तयोश्चाष्टमभागौ तथा श्लेषयेद् यथा तिस्रः स्रक्तयो भवन्ति। पञ्चमभागीयायाश्चाष्टम्यः। तानि दश ॥ ५८ ॥ पुरुषस्येति । पञ्चमभागीया इष्टकाः सर्वतोऽरत्निप्रमाणा इत्यर्थः । ता एवैकत इति । ता एवैकतोध्यर्धा एकेन पार्श्वेनार्धारत्निप्रमाणयुक्ताः षट्त्रिंशदङ्गुलप्रमाणदैर्घ्याः अरत्निप्रमाणव्यासा इति यावत् । एवं सपादाः । पञ्चमेति । पञ्चमभागीया या इष्टकाः पञ्चमीमक्षणया भिन्द्यादिति (३।३०) अक्षण्यापच्छेदेन कृता अध्यर्द्धाः पाद्याश्च । तथेति । एवमध्यर्द्धा- याश्चार्ध्याः पाद्याश्च । तयोरिति । उभयोः ( पञ्चम्यर्थं पञ्चम्यर्थं- पञ्चम्योः) अध्यर्धपञ्चम्योः । अष्टमभागौ तयोः पादयोः अक्षण्या अर्धशः कृतौ इत्यर्थः । यथा तिस्रः स्रक्तयो भवन्ति तथा पूर्वोक्तौ संयोजयेत् । अस्या उभयीति संज्ञा । उभयावयवनिर्मितत्वात् । पञ्चमभागीयाया इति । तानीति । पूर्वोक्तानि करणानि दश इत्यर्थः । यद्यपि नवैव करणानि प्रागुक्तानि तथापि अध्यर्धायाः पाद्यानां करणद्वयसम्भवात्तदभिप्रायेण दशेत्युक्तम् ॥ ५८ ॥